Ақтөбе

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ақтөбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3393</id>
    <revision>
      <id>3604221</id>
      <parentid>3596597</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3604221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78455" sha1="e43sxruwx5zh6n1xsx24e68bx3i7sn5" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = қала
 |атауы                   = Ақтөбе
 |сурет                   = Aktobe collage.png
 |әкімшілік күйі          = облыс орталығы
 |елтаңба                 = Aktobe_seal_-_2.png
 |ту                      = Flag of Aktobe, Kazakhstan.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
    |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec = 
  |lon_deg =57 |lon_min =10 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(400000)_region:KZ
  |CoordScale             =
 |ел картасы              = 300
 |облыс картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                   = Ақтөбе облысы
 |кестедегі облыс         = Ақтөбе облысы
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              =
 |мекені                   = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 аудан ([[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы]] және [[Астана ауданы|Астана]])
 |әкімі                   = [[Азамат Бауыржанұлы Бекет]]
 |құрылған уақыты         = 1869
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1891
 |жер аумағы                  = 297,39
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =225
 |климаты                 = континенталды
  |тұрғыны                = 584 723 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/aktobe/ Халық саны (202ғ жылғы 1 наурызға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 1966
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = {{nobr|[[қазақтар]] (81,39%)}}&lt;br&gt; {{nobr|[[орыстар]] (13,2%)}}&lt;br&gt;{{nobr|[[украиндар]] (1,88%)}}&lt;br&gt;  {{nobr|[[татарлар]] (1,24%)}}&lt;br&gt; {{nobr|[[немістер]] (0,5%)}}&lt;br&gt; {{nobr|[[корейлер]] (0,22%)}}&lt;br&gt;  {{nobr|басқалары (1,57%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = ақтөбелік, ақтөбеліктер
 |телефон коды            = 7132
 |пошта индексі           = 030000
 |пошта индекстері        = 030000—030021
 |автомобиль коды         = 04
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aktobe
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/aktobe-akt?lang=kk Ақтөбе қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kk
 |сайт тілі 2            = ru
}}
{{мағына|Ақтөбе (айрық)}}
'''Ақтөбе''' ({{audio-nohelp|Kk-aktobe.ogg|тыңдау}}) — [[Батыс Қазақстан]]дағы [[қала]], [[Ақтөбе облысы]] мен Ақтөбе қалалық әкімшілігінің орталығы.

Ақтөбе [[Қазақстанның батысында]], Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде орналасқан. Қала ауданы — 297,39 км². 1997 жылы қала әкімшілігінің құзырына бұрынғы Ақтөбе ауданының аумағы өтті. Құрамына Ақтөбе қаласы мен көршілес бес [[ауылдық округ]] енген жаңа әкімшілік-аумақтық құрылымның ауданы 2 338 км² тең болды. Қаланың ішімен [Елек өзені] мен оның тармақтары ағып өтеді, жақын маңда Ақтөбе және Сазды су қоймалары орналасқан. [[Еуразия]] құрлығының ішкі бөлігінде, [[мұхит]]тардан қашық орналасқандықтан қала климаты континенталды болып келеді.

Ақтөбе [[Қазақстан қалалары]]ның арасында халық саны бойынша төртінші орында, Батыс Қазақстан өңірінің ең ірі қаласы. Халық саны — 497 381 адам (1 қазан 2019&lt;ref name=&quot;stat.gov.kz&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;).  Ақтөбеде көптеген этностар өмір сүреді. [[Қазақтар]]&gt;дан (76,3%)  кейін саны жағынан ең көп этнос өкілдері [[орыстар]] (16,89%) болып табылады. Негізгі діни топтар — [[Ислам|мұсылмандар]] мен христиандар. Қала әкімшілігіне бағынышты бес ауылдық округте 51 508 адам өмір сүреді. Болашақта 1,3 млн адамды «сыйдыруға» тиіс қалыптасып жатқан Ақтөбе [[агломерация]]сының құрамына Ақтөбе маңындағы онға жуық елді-мекен кіреді.

Қаланың негізі [[Ресей империясы]]ның қарулы жасағымен Ақтөбе бекінісі ретінде Елек өзенінің сол жағалауында, оң жағынан [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзені құятын тұсында қаланды. 1891 жылдың 25 наурызында Ақтөбе [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысының]] құрамындағы уездік қала мәртебесін иеленіп, орысша атауы ''Актюбинск'' болып өзгертілді. [[Ресей империясының азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] кезінде Ақтөбе Торғай өңірінің революциялық күштерінің орталығына айналды. Қала кезекпен ақтар мен большевиктердің қолына өтті. 1919 жылы қалада біржолата кеңес өкіметі орнады. 1921 жылдан бастап [[Ақтөбе губерниясы]]ның әкімшілік орталығы. 1928 жылы Ақтөбе губерниясы таратылғаннан кейін Ақтөбе округінің орталығы, 1932 жылдан бастап жаңадан құрылған Ақтөбе облысының әкімшілік орталығы. Бүкіл өңір тұрғындары секілді ақтөбеліктер [[1921-1922 жылдардағы ашаршылық|1920-шы]] және [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|1930-шы жылдары]] орын алған ашаршылықтан жапа шекті. Ұлы Отан соғысы жылдары қалада бірнеше әскери жасақтар құрылып, жау басып алған аймақтардың кәсіпорындары Ақтөбеге көшірілді. 1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ыдырағаннан бастап Ақтөбе тәуелсіз Қазақстан Республикасының құрамындағы Ақтөбе облысының орталығы. Қазіргі таңда химия, тамақ және жеңіл өнеркәсібі дамыған Ақтөбе қаласы Қазақстанның ірі индустрия және мәдениет орталықтарының бірі.

== Атауы, рәміздері ==
[[Сурет:Aktobe (Kazakhstan), satellite image 2017-09-07.jpg|нобай|center|277px|Ақтөбенің спутниктен қарағанда көрінісі ([[2017 жыл|2017 ж.]])]]
=== Атауы  ===
Қала атауының қазіргі жазылуы 1940 жылы [[кириллица]] негізінде жасалған әліпби қабылданған кезден бастап қолданыста. 1929— 1940 жылдары қала атауы [[Латын әліпбиі|латын әріптеріне]] негізделген қазақ әліпбиімен «Aqtɵbe» деп&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/07/АП-1934-7-9_15713-антивоенный-день.jpg|title=«Актюбинская правда» газетінің беті|format=JPEG|accessdate=2015-05-04}}&lt;/ref&gt;, одан бұрын араб-парсы әріптерін қолданған әліпбимен «{{unicode|اقتوبە}}»‎ деп жазылған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/04/Газета-Кедей-за-1929-года-арабский-алфавит.pdf|title=«Кедей/Kedej» газеті|date=1929|accessdate=2015-05-06}}&lt;/ref&gt;. [[Қазақтар диаспорасы|Қытай және Таяу Шығыстағы қазақтар]]ға арнап шығарылатын басылымдарда қала атауының араб әріптерімен жазылатын нұсқасы әлі күнге шейін қолданылады&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=اقتوبە قالاسى مەن قىتايدىڭ قاراماي قالاسى اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعاندىعى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى|сілтеме=http://www.inform.kz/arb/article/2389941|баспасы=Қазинформ|жыл=27.06.2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kazakh.people.com.cn/155423/15159699.html|title=قازاقستان: اقتوبە قالاسىندا تۋىلعان جانكەشتى جارىلىس دەلوسىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ارىز بەرىلدى|date=2011.05.19|publisher=www.kazakh.people.com.cn|lang=kk|accessdate=2015-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elarna.com/koru.php?turi=13&amp;id=421753|title=اقتوبە پوليتسەيلەرى فاشيستەر بەلگىسىن سالعان ادامدى تاپتى|date=2015.05.05|publisher=www.elarna.com|lang=kk|accessdate=2015-05-06}}&lt;/ref&gt;.

1891 жылы Ақтөбе бекінісі ''(Акъ-Тюбе)'' Ресей империясының уездік қалаларының біріне айналғаннан бастап 1999 жылға дейін қаланың орыс тіліндегі атауы «Актю́бинск» ''(Актюбинскъ)'' түрінде жазылып келді. 1999 жылдың 11 наурызында жарияланған Қазақстан Республикасының президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтің]] қаулысына сәйкес, қала атауының орысша транскрипциясы «Актобе́» болып өзгертілді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://adilet.zan.kz/kaz/docs/U990000082_|title=Жамбыл және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы жекелеген әкімшілік-аумақтық бірлік атауларын қайта атау және Актюбинск қаласы атауының транскрипциясын өзгерту туралы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы 1999 жылғы 11 наурыз N 82|date=11 наурыз 1999|accessdate=2015-07-24}}&lt;/ref&gt;. Бұл қаулы «[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z970000151_ Тiл туралы]» заңның «елді мекендердің… дәстүрлi, тарихи қалыптасқан қазақша атаулары басқа тiлдерде транслитерация ережелерiне сәйкес берiлуге тиiс» деген тұсына сәйкес келеді. Орыс тіліндегі жаңа атау [[Ресей]]дің мемлекеттік тіркеу, кадастр және картография Федаралдық қызметімен ресми түрде мойындалды&lt;ref&gt;[[:Сурет:Росреестр - О наименовании некоторых админ. единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии.gif|Росреестр о наименовании некоторых административных единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии]]&lt;/ref&gt;.

Қала атауы көне [[Түркі тілдері|түркі тіліндегі]] ''aq'' («ақ») және ''töpü'' («[[төбе]]») сөздерінен құралған. Бұл атау [[орыс тілі]]нде «белый холм» мағынасын білдіргендіктен, кейде Ақтөбені орысша «Город на белом холме»&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=В. В. Мунтаниол|бөлімі=Мой город на белом холме|тақырыбы=Ты виноват уж тем, что немец|сілтеме=http://www.rusdeutsch-panorama.ru/article.php?mode=view&amp;site_id=34&amp;own_menu_id=57597|томы=2}}&lt;/ref&gt; немесе «Беловершинск»&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Изъ давней хроники Бѣловершинска|басылым=Актюбинский городской вѣстник|баспасы=Культура|жыл=17 желтоқсан 1913|нөмірі=5|беттері=5—8}}&lt;/ref&gt; деп те атайды.

«Ақтөбе» және осыған ұқсас елді мекен атаулары Қазақстаннан басқа елдерде де кең таралған ''(Ахтуба, Актюба, Ақтепа, Ақ Таппе, Ақдепе)'' .

=== Таңбасы ===
Ақтөбенің ең алғаш [[Елтаңба|таңбасы]] (авторы: С. Т. Симонов) 1968 жылдың 18 қараша күні бекітілді. 20 жыл өткен соң, 1988 жылдың 24 желтоқсанында халық депутаттарының қалалық Кеңесі суретші М. Ф. Луцинның жобасы бойынша жаңа таңбаны қабылдады.

1998 жылы алда келе жатқан Ақтөбе қаласының 130 жылдық мерейтойының қарсаңында қала әкімшілігі жаңа елтаңбаға сайыс жариялады. Құрамына ғалымдар, архитекторлар және бұқаралық ақпараттық құралдар өкілдері кірген жюри 50 жұмыстың арасынан үздік деп ақтөбелік суретші, [[Қазақстан Суретшілер Одағы|Қазақстан суретшілер Одағының]] мүшесі Сағынтай Әлімбетовтың эскизін таңдады. Таңба ресми түрде 1998 жылдың 24 шілде күні қалалық Мәслихаттың 23-сессиясында қабылданды.

Ақтөбе елтаңбасы «мәңгіліктің нышаны» болып саналатын дөңгелек пішінінде жасалған. Қала атауы «тазалық» пен «қасиеттілікті» білдіретін ақ түспен жазылған, көк түсті ою-өрнек «табиғаттағы судың мәңгілік қозғалысын», қызыл түсті ою-өрнектер қызғалдақтарды білдіреді ([[қызғалдақ]] — Ақтөбенің бейресми символы&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Гүлсім Назарбаева|тақырыбы=С любовью из Актобе|сілтеме=http://www.avestnik.kz/obshchestvo/item/17915-s-lyubovyu-iz-aktobe|жыл=8 сәуір 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.meta.kz/317348-novaja-doroga-izbavit-voditelejj-ot-probok-i.html|title=Новая дорога избавит водителей от пробок и поможет снизить количество дорожных аварий|date=13 тамыз 2009|publisher=Meta.kz|accessdate=2015-05-04}}&lt;/ref&gt;). Елтаңбаның нақ ортасында бүркіт басты, арыстан денелі, арқасында қанаты бар мақұлық (грифон) бейнеленген&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aktobe.gov.kz/ru/node/6111|title=Ответ акимата города|date=28.03.2013|publisher=Официальный сайт Акимата Актюбинской области|accessdate=2015-04-23}}&lt;/ref&gt;.

== Физикалық және географиялық сипаттама ==

=== Географиялық орналасуы ===
Қаланың [[географиялық координаттар]]ы — {{coord|50|16|00|N|57|13|00|E|type:city(400000)_region:KZ|display=inline|yandex=1}}&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Reference World Atlas|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ESXyAAAAQBAJ|баспасы=Penguin|жыл=2013|pages=214|allpages=408|isbn=9781465421180}}&lt;/ref&gt;. [[Уақыт белдеуі]] — [[UTC+5|UTC+05:00]].

Қала Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде, [[Жайық]] сағасы [[Елек]] өзенінің жағалауында, [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзені келіп құятын тұсында&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Казахская ССР|ссылка=https://books.google.kz/books?id=EYg7AAAAMAAJ|жауапты=О. Р. Назаревский|баспасы=Государственное издательство географической литературы|жыл=1957|беттері=659|барлық беті=733}}&lt;/ref&gt;,  теңіз деңгейінен биіктігі 250—400 м жазықтық болып келетін Орал асты платосының орталық бөлігінде орналасқан{{sfn|Топонимика Казахстана|2010|беттер=79}}.

=== Азия мен Еуропа шекарасы ===
Қазіргі таңда [[Еуропа]] мен [[Азия]] арасындағы шекараны нақты белгілеу даулы мәселелердің бірі болып табылады. Бұл құрлықтардың шекарасын Жайық өзені арқылы жүргізетін болсақ, Ақтөбе Азияда орналасқан қала болып шығады. Бірақ географтардың арасында ең кең таралған пікір бойынша, Еуропа мен Азияның шекарасы [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауымен, [[Жем (өзен)|Жем]] өзенін бойлай және әрі қарай [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] таулары арқылы өтеді екен. Бұған пікірге сәйкес, Ақтөбе Еуропада орналасқан қалалардың қатарына жатады. Бірақ географиялық орналасуына қарамастан, бұрынғы Кеңестік Одақтың елдерін батыс географтары Еуропа мен Азиядан бөлек ерекше аймақ ретінде қарастырады.

=== Өзен-сулары ===
Қала [[Елек]] өзеніне [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзені құйып, оның аңғары 15 км дейін ұлғаятын жерінде орналасқан&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Геоморфология Южного Урала и Мугоджар|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=vo4TAQAAMAAJ|баспасы=Государственное научно-техническое издательство литературы по геологии и охране недр|жыл=1974|беттері=66}}&lt;/ref&gt;. Қаланың орталығымен Електің сол жақ тармағы Сазды өзені, солтүстік-батысымен Електің тағы бір тармағы — Жіңішке өзені ағып өтеді. Сазды өзені ірі сауда-саттық орындары орналасқан қала орталығынан ағып өтетіндіктен 2010 жылдан бастап өзен жағасын қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды. Қаланың оңтүстік бөлігінде Тамды өзенінің төменгі тұсы орналасқан. Солтүстіктегі Заречный ауданының шетімен Қарғалының сол жақ тармағы Песчанка өзені ағып өтеді. Кірпішті ауданының батысымен Қарғалының оң жақ сағасы Бұтақ өзені ағып өтеді.

Қаладан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км қашықтықта ақтөбеліктер «Ақтөбе теңізі» деп атап кеткен, 1988 жылы іске қосылған, сыйымдылығы 245 млн м³ болатын Ақтөбе су қоймасы орналасқан&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=Из-за весенней жары Каргалинское водохранилище не наполнилось даже наполовину|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-news/51804-iz-za-vesenney-zhary-kargalinskoe-vodohranilishche-ne-napolnilos-dazhe-napolovinu.html|басылым=Диапазон|жыл=24.04.2013}}&lt;/ref&gt;. Оңтүстік-батысқа қарай 8 км қашықтықта қала тұрғындарының дәстүрлі демалыс орнына айналған Сазды су қоймасы орналасқан (1967 жылы салынған)&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Государственная плановая коммиссия КазССР|тақырыбы=Народное хозяйство Казахстана, Выпуски 7-12|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=WZ87AAAAMAAJ|жыл=1969|беттері=47}}&lt;/ref&gt;. Солтүстік-шығысқа қарай 60 км қашықтықта қала маңындағы ең үлкен қолдан жасалған су айдыны — сыйымдылығы 280 млн м³&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Государственная плановая коммиссия КазССР|тақырыбы=Народное хозяйство Казахстана|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=P_HsAAAAMAAJ|жыл=1980|беттері=34}}&lt;/ref&gt; тең Қарғалы су қоймасы орналасқан (1975 жылы салынған)&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Казахская ССР: 4-томная краткая энциклопедия|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=TtoKAQAAIAAJ|жауапты=М. К. Қозыбаев|баспасы=Главная редакция Казахской Советской энциклопедии|жыл=1988|том=2|беттері=63|барлық беті=607|isbn=9785898000028}}&lt;/ref&gt;.

=== Климаты ===
Қала [[Еуразия]] құрлығының ішкі бөлігінде, [[мұхит]]тардан едәуір алшақтықта орналасқан, осының кесірінен қала [[климат]]ы шұғыл континенталды болып келеді. Ауа райының шұғыл континенталдығы [[Күндіз|күн]] мен [[түн]], [[қыс]] пен [[жаз]] арасындағы температураның айырмашылығында, [[Күн радиациясы]] мен [[құрғақшылық]]та көрініс табады.

Қыс мезгілінде қаланың ауа райы [[Исландия]] үстіндегі терең [[циклон]] (испандық минимум) мен [[Моңғолия]] үстіндегі қуатты азиялық [[антициклон]]ның әсерінде болады. Бұның кесірінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа бағытталған үлкен бар градиенттері пайда болады.

Ақтөбедегі орташа жиынтық Күн радиациясы тәулігіне 108 [[Калория|ккал]]-ға тең, Күн сәулесі көлемінің орташа жылдық көрсеткіші — 2316 сағат.

Жазы ұзақ әрі ыстық. Жылына бес ай бойы күндізгі орташа температура 20 °С асып түседі. Қысы қоңыр салқын, жылымықтар болуы мүмкін. Ең қалың [[қар жамылғысы]] қараша айында байқалады (31 см). Ашық, бұлтты және жауын-шашынды күндердің жылдық саны — сәйкесінше 174, 148 және 43 күн. Орташа жылдық бұлттылық коэффициенті — 5,7 балл. [[Атмосфералық жауын-шашын]] ең көп түсетін ай — [[маусым]] (35 мм), ең аз түсетін ай — [[қыркүйек]] (19 мм).
* Орташа жылдық температура — +5,3 C°
* Орташа жылдық жел жылдамдығы — 2,4 м/с
* Орташа жылдық ауа ылғалдылығы — 68 %
{{Қаланың ауа райы
 | Ені    = 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Ақтөбенің
 |Дерекнама={{cite web|url=http://pogoda.ru.net/climate/35229.htm|title=«Погода и климат» сайтындағы Ақтөбенің ауа-райы туралы мәліметтер|accessdate=2015-05-02|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YE7nYJGL}}
| Қаң_ор =-12.3         | Қаң_ор_ж-ш =25
| Ақп_ор=-11.9         | Ақп_ор_ж-ш=23
| Нау_ор=-5.4          | Нау_ор_ж-ш=26
| Сәу_ор=7.0           | Сәу_ор_ж-ш=31
| Мам_ор=14.9          | Мам_ор_ж-ш=34
| Мау_ор=20.9          | Мау_ор_ж-ш=35
| Шіл_ор=22.7          | Шіл_ор_ж-ш=29
| Там_ор=20.7          | Там_ор_ж-ш=27
| Қыр_ор=14.0          | Қыр_ор_ж-ш=19
| Қаз_ор=5.7           | Қаз_ор_ж-ш=27
| Қар_ор=-3.2           | Қар_ор_ж-ш=28
| Жел_ор=-9.7          | Жел_ор_ж-ш=29
| Жыл_ор=5.3           | Жыл_ор_ж-ш=333
| Қаң_ор_мин=-16.5     | Қаң_ор_макс=-8.1
| Ақп_ор_мин=-16.3     | Ақп_ор_макс=-7.1
| Нау_ор_мин=-9.8      | Нау_ор_макс=-0.4
| Сәу_ор_мин=1.4       | Сәу_ор_макс=13.3
| Мам_ор_мин=7.9       | Мам_ор_макс=22.0
| Мау_ор_мин=13.4      | Мау_ор_макс=28.2
| Шіл_ор_мин=15.6      | Шіл_ор_макс=29.9
| Там_ор_мин=13.5      | Там_ор_макс=28.3
| Қыр_ор_мин=7.4       | Қыр_ор_макс=21.7
| Қаз_ор_мин=0.6       | Қаз_ор_макс=12.1
| Қар_ор_мин=-6.5      | Қар_ор_макс=0.7
| Жел_ор_мин=-13.6     | Жел_ор_макс=-5.7
| Жыл_ор_мин=-0.2      | Жыл_ор_макс=11.2
| Қаң_а_макс=4.5       | Қаң_а_мин=-48.5
| Ақп_а_макс=5.3       | Ақп_а_мин=-45.0
| Нау_а_макс=23.6      | Нау_а_мин=-37.0
| Сәу_а_макс=30.9      | Сәу_а_мин=-18.9
| Мам_а_макс=39.0      | Мам_а_мин=-7.6
| Мау_а_макс=39.9      | Мау_а_мин=-0.9
| Шіл_а_макс=42.2      | Шіл_а_мин=4.1
| Там_а_макс=42.9      | Там_а_мин=0.7
| Қыр_а_макс=38.3      | Қыр_а_мин=-7.9
| Қаз_а_макс=29.7      | Қаз_а_мин=-26.3
| Қар_а_макс=17.0      | Қар_а_мин=-35.0
| Жел_а_макс=11.2      | Жел_а_мин=-41.5
| Жыл_а_макс=42.9      | Жыл_а_мин=-48.5
|}}

=== Экологиясы ===
Ақтөбе қаласы [[экология]]лық жағдайы нашар қалалардың бірі&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Экологическая обстановка в Актобе оставляет желать лучшего|сілтеме=http://kub.kz/kazakhstan/4950-jekologicheskaja-obstanovka-v-aktobe-ostavljaet.html|баспасы=Kub.kz|жыл=28 ақпан 2010}}&lt;/ref&gt;. Қала аумағындағы ауа құрамында [[Азот оксидтері|азот диоксиді]] мен [[формальдегид]]тің шамадан тыс мөлшері байқалған, ал хром қоспалары, ферроқорытпа зауыттары, Ақтөбе ТЭЦ секілді ірі өнеркәсіп мекемелері мен Кірпішті ауылының аймағында көрсеткіштер нормадан үш есе асып түскен екен&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=В Актобе впервые за 15 лет проводится комплексная оценка экологического состояния|сілтеме=http://news.gazeta.kz/news/v-aktobe-vpervye-za-15-let-provoditsya-kompleksnaya-ocenka-ehkologicheskogo-sostoyaniya-newsID220037.html|баспасы=Gazeta.kz|год=10 қыркүйек 2007}}&lt;/ref&gt;.

2013 жылы сантарлық-эпидемиологиялық бақылау қала ауасын азот диоксиді, күкірт диоксиді, күкіртсутек және тағы да басқа заттарға тексергеннен кейін ауаны басты ластайтын себеп қаланың кәріз жүйесі екені анықталды&lt;ref name=&quot;диапазон2013&quot;&gt;{{мақала|авторы=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=В Актобе будет вонять до 2020 года|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/54877-v-aktobe-budet-vonyat-do-2020-goda.html|басылым=Диапазон|жыл=16.10.2013}}&lt;/ref&gt;. Кәріз жүйесіндегі күкіртсутектің үлесі 2—16 % жетуі мүмкін, оған қоса ағын судың құрамында сульфидтер көп. Осының кесірінен түнде және таңғы мезгілде қаланың бірнеше ауданының тұрғындары жағымсыз иістен қорлық көріп жүр. 2013 жылы қаладағы автокөлітер саны 178 мыңға жетті. Бұл да қала ауасының ластануына өз үлесін қосады&lt;ref name=&quot;форбс2014&quot;&gt;{{мақала|тақырыбы=В воздухе Актобе обнаружено превышение ПДК по сероводороду|сілтеме=http://forbes.kz/news/2014/02/13/newsid_51087|баспасы=[[Forbes]] Қазақстан|жыл=13 ақпан 2014}}&lt;/ref&gt;.

Көп уақыт бойы қала маңымен ағып өтетін [[Елек]] өзені Алға химиялық зауытының [[бор (элемент)|бор]] қалдықтарымен және [[Ақтөбе хром қосындылары зауыты]]ның алты валентті хром қалдықтарымен ластанды, бұл өз кезегінде [[Жайық]] өзені мен [[Каспий теңізі]]нің ластануына әкеліп соқтырды. Сонымен қатар «Ақбұлақ» акционерлік қоғамы ескірген тазарту құрылғыларының кесірінен&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Ярослав Дробинин|тақырыбы=Илек загрязнён хромом и фекалиями, озёра Иргиза высохли|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-economy/60969-ilek-zagryaznjon-hromom-i-fekaliyami-ozjora-irgiza-vysohli.html|басылым=Диапазон|жыл=28.05.2014}}&lt;/ref&gt; Елек өзеніне жылына 10 млн м³ дұрыс тазартылмаған ағын су төгеді. Ағын судың белгіленген мөлшерден асқаны үшін «Ақбұлаққа» әкімшілік шаралар қолданылғанымен, жағдай оңалар емес&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Ежегодно в приток Уралa Актобе сбрасывает 10 млн кубометров нечистот|ссылка=http://forbes.kz/news/2014/10/29/newsid_71545|баспасы=[[Forbes]] Казахстан|год=29 октября 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Михаил Гатауллин|тақырыбы=Актюбинцы сливают в Илек по 10 миллионов кубов фекалий|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-city/66533-aktyubincy-slivayut-v-ilek-po-10-millionov-kubov-fekaliy.html|басылым=Диапазон|жыл=29.10.2014}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== Ежелгі замандарда ===
Бұл аймақта өмір сүрген ежелгі тайпалар [[мал шаруашылығы]]мен айналысып, Солтүстік Қазақстанның тайпаларына жақын болған. Тікбұрышты және доғал [[қорым]]дардың ендік бағытталуының мысалы ретінде Ақтөбе маңындағы Сынтас және Бесоба қорымдарын келтіруге болады{{sfn|История Казахской ССР|1977|беттер=246—248}}. Қала маңындағы [[дала]]да [[қола дәуірі]]не жататын сақина тәріздес тас дуалдар мен  қорғандар табылған. Ақтөбеге жанындағы [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Қарғалы]] өзенінің жағасында орта қола дәуіріне жататын бұйымдар табылған{{sfn|История Казахской ССР|1977|беттер=148—149}}.

=== Ақтөбе қаласының іргетасының қалануы ===
Тарихи деректерге көз салсақ, Ақтөбе төбесі мен Құрмыш төбесінің ортасында қала салу туралы мәселе 1867 жылы Орынбор губернаторының кеңсесінде көтерілгенге ұқсайды. Бұл жерде қала салуға осы өңірдегі барлық ру басылары қарсы шығады. Оның басты себебі — қала салғасын жерімізді тартып алады деген орыс патшалығына сенімсіздіктен туады.

Елек бойында салынатын шаһардың қазақ өміріне, оның күнделікті тыныс-тіршілігіне өте пайдалы екендігін болжай білген Дербісәлі Беркімбаев осы жаңа істі қолдауға қадам жасайды. Сол мақсатта 1867 жылы сол өңірдегі ру басыларын Ойсылқара әулие басында үлкен асқа жинайды. Астан соң қала салу мәселесін талқыға ұсынып, барлығын тегіс тыңдап, соңында сөз алған ол «қала салып, қазақтарды шоғырландырмаса, болашағымыз болмай қалады» деп жиналғандарды сендіруге тырысады.

Жер мәселесі қай кезде де қазақ үшін елдіктің тұғыры саналғандықтан бір жиналғанда жұртшылықты иландыру, бұрын болмаған жайға көндіру бір жағынан алғанда мүмкін де емес еді. Сондықтан алғашқы бас қосу оншалықты нәтиже берді деп айтуға болмайды.

Келесі жиналыс 1868 жылдың жазында Қостөбенің қасында Бекқұлы әулиенің басында берілген астан соң өтеді. Мұнда да былтырғы әңгіме жалғасын табады. Өздерінің ауылдарында бұл мәселені жан-жақты талқылап, жергілікті халықтың алдынан өтіп, ризашылығын алып келген ру басшылары жиын соңында қала салуға келісімдерін береді. Бұдан кейін сол ру басылары Орынборға шақырылып, «қала салынсын» деген құжат қабылданады. Сонымен, Дербісәлі Беркімбаев 1869 жылы Ақтөбе қаласының іргетасын қалайды.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/region/aktobe/ Статистика]&lt;/ref&gt;

=== Уездік қала дәрежесінде ===
1891 жылдың 25 наурызында шыққан «Далалық облыстарды басқару туралы ережеге» сәйкес, Ақтөбе [[Қостанай]] секілді Ресей империясының [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысының]] [[уезд]]ік қалаларының бірі болып бекітілді{{sfn|Переселенцы-арендаторы Тургайской области|1897|беттер=1}}.

Бастапқы уақытта тез дамымағанымен, Ақтөбе қаласы бірқалыпты өсу қарқынын сақтап, Қостанай секілді құлдырау мен халық санының азаюына душар болған жоқ. 1886 жылдың шілдесіне қарай қаладағы аулалардың саны 177 жетті, бірақ 1891—1892 жылғы ашаршылықтың кесірінен біраз тұрғын қаладан босып кетті. 1893 жылдан бастап халық саны қайтадан өсе бастады. 1895 жылы тұрғындар саны 2263 адамға жетті, оның 1041 [[Православие|православ христиандар]], 202 [[Ислам|мұсылман]] болды. 1896 жылы қалаға Кіші Ресейдің губернияларынан 100-ге таман отбасы көшіп келді{{sfn|Переселенцы-арендаторы Тургайской области|1897|беттер=17}}.

1902 жылы қала арқылы [[Орынбор]] мен [[Ташкент]] арасын жалғастырған Ташкент темір жолы өтіп, Ақтөбе экономикасының әрі қарай дамуына әсер етті. 1905—1907 жылдары қалада бірнеше рет қара халықтың наразылық шерулері мен ереуілдер ұйымдастырылды&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{кітап|бөлімі=[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/Актюбинск Актюбинск]|тақырыбы=Большая советская энциклопедия|орны=Мәскеу|баспасы=Советская энциклопедия|жыл=1969—1978}}&lt;/ref&gt;.

=== Азаматтық соғыс кезінде ===
Ақтөбе [[Ресей империясының азамат соғысы|1918—1919 жылдардағы Азаматтық соғыс]] кезінде Торғай өлкесінің революциялық күштерінің орталығы болды. 1918 жылдың 8 (21) қаңтарында қалада Кеңес өкіметі орнады&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;. Сол жылдың шілде айында [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] армиясының Түркістанға жолын жауып тастаған Ақтөбе фронты ашылды&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Сельский календарь|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=x3gXAQAAIAAJ|баспасы=Государственное издательство сельскохозяйственной литературы|жыл=1969|беттері=111}}&lt;/ref&gt;, бірақ 1919 жылдың сәуір айында Зиновьев пен Фрунзе қызылдарға кері шегінуге бұйрық беріп, аздан кейін қала ақтардың қоластына өтті&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Фёдор Тарасенко|бөлімі=[http://www.phoenix.kz/gl19.htm Гражданская война]|тақырыбы=Город. Годы. Люди. Жизнь|жыл=2001}}&lt;/ref&gt;.

1919 жылдың 1 қыркүйегінде Всесвятский ауылы жағынан (қаланың оңтүстік-батысы) қызылдардың Оңтүстік армияның уақытша базасына айналған Ақтөбе қаласына шабуылы басталды. Қалаға зеңбіректерден оқ жаудырылды; аспанан қызылдардың аэропланы бомбалар лақтыра бастады. Үлкен дүрбелең басталды. Тұрғындар оңтүстік-батыс бағытында қаланы тастай жөнеліп еді, алайда тез арада жетіп үлгерген қызылдардың атты әскері қашқындардың бір бөлігін қоршап үлгерді. Тым-тырақай қашқан әскердің ешқандай қарсылық көрсетуге шамасы болмады{{sfn|Голодный поход Оренбургской арміи|1921|беттер=2}}. 2 қыркүйек күні Ақтөбе қызылдардың қоластына өтті&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=А. Я. Сошников|тақырыбы=Советская кавалерия: военно-исторический очерк|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-W0gAAAAMAAJ|баспасы=Военное издательство|жыл=1984|беттері=117|барлық беті=317}}&lt;/ref&gt;.

=== Кеңес дәуірінде ===
[[Сурет:Aktobe 1930s (04).jpg|нобай|1930-шы жылдар, Карл Либкнехт көшесі]]
[[Сурет:Aktobe 1942 (12).jpg|нобай|1942 жылдың мамыры, жұмысшы әйелдер тасымалдаушыға көмір лақтыруда]]
1920—1925 жылдары Ақтөбе қаласы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей КФСР]]-ның [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1920—1925)|Қырғыз АСКР]]-ы құрамында болды, 1925 жылы [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (1925-1936)|Қазақ АКСР]]-ның қарамағына өтті, 1936 жылы Ресей КФСР-ның құрамынан бөлініп шыққан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-на қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес дәуірінде]] Ақтөбе қаласы Ақтөбе губерниясы (1921—1928), Ақтөбе ауданы (1921—1922, 1928—1933, 1970—1997), Ақтөбе уезі (1922—1928&lt;ref&gt;Қала 1891 жылдан бастап Ақтөбе уезі 1921 жылы жойылғанға шейін оның орталығы болды. 1922 жылы бұл уез Ақтөбе губерниясының құрамында қалпына келтірілді.&lt;/ref&gt;), Ақтөбе округы (1928—1930) және [[Ақтөбе облысы]] (1932 жылдан бастап) сияқты бірнеше әкімшілік-территориалды бірліктердің орталығы болды.

[[Қазан төңкерісі]]нен кейін Ақтөбе қарқынды дами бастады{{sfn|Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|1957|беттер=660}}. 1932 жылдың 10 наурызында қала Қазақ КСР-ның жаңадан құрылған Ақтөбе облысының орталығына айналды{{sfn|Топонимика Казахстана|2010|беттер=79}}. Осыдан кейін қалада ұзындығы 10,5&amp;nbsp;км болатын алғашқы су құбыры жүргізілді, 25 су колонкасы орнатылды. Облыс орталығы ретіндегі алғашқы онжылдықта қалада 2 электр станциясы салынды, көшелерде 250 жарықтандыру құрылғысы орнатылды. Қаланы жасылдандыру жұмыстары атқарылды, жаяу жүргіншілерге арналған алғашқы жолдар пайда болды&lt;ref name=&quot;актобе17&quot;&gt;{{мақала|авторы=Айнұр Мақсатқызы|тақырыбы=17 аудан бар еді…|сілтеме=http://www.aktobegazeti.kz/?p=18089|басылымы=Ақтөбе}}&lt;/ref&gt;.

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Ақтөбеде 312-ші атқыштар дивизиясы] 101-ші ұлттық атқыштар бригадасы, 129-шы миномет полкы және тағы да басқа әскери жасақтар құрылды. 312-ші атқыштар дивизиясының 11 мың адамының 9,5 мыңы соғыс майданында қаза тапты. Дивизия командирі Александр Наумов «Ақтөбе қаласының құрметті азаматы» атағының бірінші иегері болды&lt;ref name=&quot;exp1&quot;&gt;{{мақала|авторы=Эрик Әубәкіров|тақырыбы=Город на белом холме|сілтеме=http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=95287|басылымы=«Экспресс К»|орны=Алматы|жыл=17.05.2014|нөмірі=84 (17923)}}&lt;/ref&gt;. 29 ақтөбелік Кеңес Одағы батыры атанды{{sfn|Казахстан. Национальная энциклопедия|2004|беттер=156}}.

Соғыс кезінде Кеңес Одағының жау басып алған қалаларынан көшірілген кейбір кәсіпорындар Ақтөбеге жөнелтілді. 1941 жылдың тамызында қалаға Запорожьеден ферроқорытпа зауытының жабдықтары келді. [[Мәскеу]]ден «Электросчетчик» кәсіпорынының, Мәскеу рентген зауытының, № 14 жүн тоқу фабрикасының және тағы да басқа кәсіпорындардың жабдықтары көшірілді&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Вестник Академии наук Казахской ССР|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=L9LuAAAAIAAJ|баспасы=Изд-во Академии наук Казахской ССР|жыл=1981|беттері=52—54}}&lt;/ref&gt;.

1940—1960 жылдары ферроқорытпа және хром қосындылары, рентген аппаратурасы және ауыл шаруашылық машиналары зауыттары; ет және сүт комбинаттары; трикотаж, жиһаз және тігін фабрикалары секілді ірі өнеркәсіп мекемелері ашылды. 1962 жылдың 3 мамырында орталығы Ақтөбе қаласында орналасқан, құрамына Ақтөбе, Орал және Гурьев облыстары кіретін Батыс Қазақстан өлкесі құрылды. 1964 жылдың 1 желтоқсанында Батыс Қазақстан өлкесі таратылды. 1977 жылы қала [[Батыс Қазақстан темір жолы]]ның орталығы боп тағайындалды.

Кеңес дәуірінде көптеген кәсіпорындары бар индустриалды қалаға айналды, [[өнеркәсіп]] пен [[мәдениет]]тің аймақтық орталығы болды{{sfn|Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|1957|беттер=659—662}}, және бүгінгі таңда да осындай болып қала береді{{sfn|Казахстан. Национальная энциклопедия|2004|беттер=156}}.

=== Тәуелсіз Қазақстан дәуірі ===
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстандағы экономикалық белсенділік [[Қарағанды]] мен [[Шымкент]] сияқты өнеркәсіп орталықтарынан елдің батысындағы мұнайлы облыстардың орталықтарына (Ақтөбе, [[Ақтау]], [[Атырау]]) ауысты&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Marat Terterov|тақырыбы=Doing Business with Kazakhstan|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=0owlD6sY_FYC|баспасы=GMB Publishing Ltd|жыл=2004|сериясы=Doing Business With Series|pages=9|allpages=390|isbn=9781905050598}}&lt;/ref&gt;.

Қазақстанға депортацияланған халықтардың өкілдері мен республикаға 1970—1980-ші жылдары Кеңес Одағының басқа республикаларынан келген мамандардың эмиграциясының кесірінен 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың бастапқы кезеңінде қаладағы халық санының азаюы байқалды.

2000-шы жылдары қаладағы [[құрылыс]] саласында үлкен серпіліс орын алды: құрылыстың қарқыны бойынша Ақтөбе қаласы мен облысы ел ордасы [[Астана]]дан асып түсті. 2005 жылы 137,1 мың м² тұрғын үй енгізу жоспарланғанымен, жылдың қорытындысы бойынша 289 773 м² тұрғын үй тұрғызылғаны белгілі болды. Жеке құрылыс көрсеткіші жоспарланған мөлшерден бес есе асып түсті. Жалпы алғанда 2005 жылы 2004 жылға қарағанда 2,8 есе артық тұрғын үй қолданысқа берілген екен&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Светлана Пашкова|тақырыбы=Строительный бум по-актюбински|сілтеме=http://www.megapolis.kz/art/Stroitelniy_bum_poaktyubinski|басылым=Мегаполис|жыл=30.01.2006}}&lt;/ref&gt;.

2007—2008 жылғы қаржылық дағдарыс пен оның артынан ұласқан Дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың салдарынан Ақтөбедегі [[жылжымайтын мүлік]] пен жалға алу құны күрт төмендеп кетті. Қала ішіндегі жер телімдерінің бағасы 30 % кеміді. Қала тұрғындарының жалақы мөлшері төмендеді, кейбір кәсіпорындар [[медициналық сақтандыру]]ға бөлінетін қаражатты азайтты, тұрмыстық техника мен электроникаға сұраныс азайды. Ақтөбе әуежайындағы жолаушылар тасымалы 13 % бәсеңдеді, ұлттық валюта [[девальвация]]сының кесірінен қала автосалондарындағы автокөлік сатылуы кеміді&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=Кризис заставил жить по средствам|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/4037-krizis-zastavil-zhit-po-sredstvam.html|издание=Диапазон|жыл=09.04.2009}}&lt;/ref&gt;.

2010-шы жылдар Батыс Қазақстандағы діни экстремизмнің өршуімен сипатталады&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Прокуратура ЗКО констатирует интернационализацию экстремизма в Западном Казахстане|сілтеме=http://newskaz.ru/society/20131125/5834909.html|басылым=Уральская Неделя|баспасы=ИА Новости-Казахстан|жыл=25.11.2013}}&lt;/ref&gt;. 2011 жылдың 17 мамыр күні Ақтөбе қаласының 25 жасар тұрғыны Рахымжан Мақатов Ұлттық қауіпсіздік Комитетінің жергілікті Департаментінің алдында жарылыс ұйымдастырып, оның салдарынан өзі қайтыс болды, бірнеше адам жарақттанды. Бір айдан астам уақыт өткен соң, 26 маусым күні қалада тәртіп сақшылары мен қылмыстық іс бойынша күдіктілер арасында қарулы қақтығыс орын алды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/07/26/13430|title=В Актюбинской области снова стреляют. Есть жертвы|publisher=КТК|accessdate=2014-12-15|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEA5ncAE}}&lt;/ref&gt;. Бұл оқиғаларды жұртшылық Темір ауданында бірнеше полиция қызметшілерін қасақана өлтірген діни экстремистердің тобымен байланыстырды. Аз уақыттан кейін қаланың шет ауданындарының бірінде құрылысы аяқталмаған үйдің ішіндегі жарылыстың салдарынан үш адам қаза тапты. Қаза тапқандардың біреуі Ақтөбе облысының Ішкі істер Департаментінің экстремизмге қарсы күресетін басқармасының жедел уәкілі болып шықты&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Алиса Маринец|тақырыбы=Новый взрыв в Актобе|сілтеме=http://www.megapolis.kz/art/Noviy_vzriv_v_Aktobe|издание=Мегаполис|жыл=01.08.2011}}&lt;/ref&gt;.

Қала халқының саны 2030 жылға дейін 625 мың адамға, 2040 жылы 1 млн адамға жетеді деп жоспарланып отыр. Бұған дейін қаланың аумағы 29 739 [[Гектар|га]]-дан 72 965 га-ға шейін ұлғаюы тиіс (2003 жылғы бас жоспар бойынша 42 847 га болуы керек еді). Жеке тұрғын үй құрылысы шектетіледі, жаңа бас жоспар бойынша қалада негізінен көпқабатты көп пәтерлі тұрғын үйлер тұрғызылатын болады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/ru/novosti/item/773-v-aktobe-proshli-obshchestvennye-slushaniya-o-korrektirovke-generalnogo-plana-g-aktobe|title=В Актобе прошли общественные слушания о корректировке генерального плана г. Актобе|date=14 сәуір 2014|publisher=Ақтөбе әкімдігінің ресми сайты|accessdate=2015-04-23|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEALSnNg}}&lt;/ref&gt;. Ақтөбе «жаңа» және «ескі қала» болып бөлінетін Қазақстанның жалғыз қаласы. Осы бөліктердің арасын жалғау үшін қаланың Мәскеу ауданында сәйкес [[инфрақұрылым]]ы бар көпқабатты тұрғын үй массивтерін тұрғызып, қаланы біріктіретін орталыққа айналдыру жоспарланып отыр&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Сергей Железняк|тақырыбы=Построим Москва-сити|сілтеме=http://www.rikatv.kz/evrika/gorod/postroim-moskva-siti.html|басылым=Эврика|жыл=16 сәуір 2014|нөмірі=16}}&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік және территориалдық құрылымы ==
=== Қала әкімдігі және жергілікті өзін-өзі басқару ===
Ақтөбе қаласының [[Әкімшілік|әкімдігі]] қала аумағы мен оның қарамағында орналасқан бес [[Ауылдық округі|ауылдық округтегі]] атқарушы өкімет қызметін атқарады. Қала әкімшілігінің күйі мен мәртебесі «Ақтөбе қаласы әкімінің аппараты» ережесімен реттеледі&lt;ref name=&quot;ереже&quot;&gt;{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/kz/qyrylym/akimdik/info-about-goverment-kaz/ereje|title=«Ақтөбе қаласы әкімінің аппараты» ММ ережесі|date=22 желтоқсан 2013|publisher=Ақтөбе қаласы әкімдігінің ресми сайты|accessdate=2015-04-13|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEB3cPFb}}&lt;/ref&gt;. Әкімшілікті 2001 жылдың 23 қаңтарында күшіне енген «Қазақстан Республикасындағы жергiлiктi мемлекеттiк басқару және өзін-өзі басқару» заңына сәйкес Ақтөбе облысының әкімі тағайындайтын қала әкімі басқарады&lt;ref name=&quot;акимат&quot;&gt;{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/ru/struktura/akim|title=Аким|date=18.12.2013|publisher=Ақтөбе қаласы әкімдігінің ресми сайты|accessdate=2015-03-07|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEB8eAjp}}&lt;/ref&gt;. Қала әкімі қызметін алғашқы боп [[Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов]] 1996—2002 жылдары атқарды. Ақтөбенің 2023 жыл, 27 маусымнан бері әкімі — [[Азамат Бауыржанұлы Бекет]].

Ақтөбе қаласы [[Мәслихат]]ының [[депутат]]тары қала тұрғындарымен сайланатын жергілікті өкілдік орган қызметін атқарады. 1994 жылдың  24 наурызында Мәслихаттың I-шақырылымның 1-сессиясы өтті. Алғашқыда мәслихат 43 депутаттан тұрды, мәслихат хатшысы боп Пётр Георгиевич Лащенов сайланды. Кейінгі шақырылымдардардағы депутаттардың саны 23 дейін азайды. Соңғы V шақырылымның 1-сессиясы 2012 жылдың 20 қаңтарында өткізілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maslihataktobe.kz/?page_id=2158|title=20 лет маслихатов|author=Шинтасова С. П.|date=2014|publisher=Ақтөбе қаласы мәслихатының ресми сайты|accessdate=2015-04-20|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEBDVbMS}}&lt;/ref&gt;

=== Қала бюджеті ===
2015 жылы қала [[бюджет]]інің кіріс деңгейі 39,55 млрд [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (213 млн [[АҚШ доллары]]&lt;ref&gt;1 АҚШ доллары = 185,8 теңге, 26.04.2015. Бұдан әрі қарай валюта бағамы көрсетілген жылға сәйкес келтіріледі.&lt;/ref&gt;), шығын мөлшері 43,08&amp;nbsp;млрд теңге (231,9&amp;nbsp;млн доллар) деп белгіленген.

Ақтөбе бюджетінің негізгі табыс көздеріне салық түсімдері (23,7&amp;nbsp;млрд теңге), трансферт түсімдері (16,1&amp;nbsp;млрд теңге), салықтық емес түсімдер (2,3&amp;nbsp;млрд теңге) жәненегізгі капиталды сатудан түскен қаражаттар (2,1&amp;nbsp;млрд теңге) жатады. Негізгі шығыс баптарына білім беру жүйесі (16,9&amp;nbsp;млрд теңге), тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық (11,5&amp;nbsp;млрд теңге), трансферттер (7,2&amp;nbsp;млрд теңге), транспорт пен байланыс (5,5&amp;nbsp;млрд теңге), қарыздарды өтеу (1,9&amp;nbsp;млрд теңге), әлеуметтік көмек пен қамсыздандыру (1,37&amp;nbsp;млрд теңге) жатады&lt;ref name=&quot;бюджет актобе&quot;&gt;{{cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V14CA004170|title=2015—2017 жылдарға арналған Ақтөбе қаласының бюджеті туралы|date=23 желтоқсан 2014|publisher=Республикалық құқықтық ақпарат орталығы|description=Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық мәслихатының 2014 жылғы 23 желтоқсандағы № 282 шешімі. Ақтөбе облысының Әділет департаментінде 2015 жылғы 20 қаңтарда № 4170 болып тіркелді}}&lt;/ref&gt;.

Ақтөбе облысының ірі салық төлеушілерінің қатарына негізінен [[Мұнайгазды кешен|мұнай және газ]] өндіретін компаниялар кіреді, бірақ олардың арасында Ақтөбе қаласында негізделген бірнеше мекеме де бар: «[[Ақтөбе хром қосындылары зауыты]]» АҚ, «Анвар» ЖШС (супермаркеттер мен дүкендер желісі), «Кабиев и К» ЖШС (супер- және гипермаркеттер желісі) және т. б.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=В Казахстане утвержден перечень крупных налогоплательщиков, подлежащих мониторингу|сілтеме=http://www.inform.kz/rus/article/2736803|баспасы=Қазинформ|жыл=15 қаңтар 2015|archivedate=02-05-2015|archiveurl=http://www.webcitation.org/6YEBvPsKl}}&lt;/ref&gt;

=== Қала аудандары ===
Қала  Ақтөбе төбесінің етегінде орыналасып, темір жол станциясының маңында шоғырланған «Ескі қала» деп аталатын және солтүстік-батыста орналасқан, әкімшілік ғимараттар мен сауда орталықтары орналасқан [[Әбілқайыр хан даңғылы (Ақтөбе)|Әбілқайыр хан даңғылы]]ның бойында шоғырланған «Жаңа қала» деп аталатын екі негізгі ауданнан құралған&lt;ref name=&quot;бсэ&quot;&gt;{{кітап|авторы=О. Р. Назаревский|тақырыбы=Большая советская энциклопедия|бөлімі=Актюбинск|сілтеме=http://bse.chemport.ru/aktyubinsk.shtml|}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Paul Brummell|2008|p=279}}.

Ескі қаланың аудандарына Құрмыш, Мәскеу (''Москва''), Татар слободасы (''Татарка'') және Оторвановка аудандары жатады. Қаланың ескі бөлігі негізінен бір қабатты жеке тұрғын үйлерден тұрады, арасында Ресей империясы заманында тұрғызылған ғимараттар кездеседі. Жаңа қаланың аудандарына Шанхай (''Шаңқай''), Сазды, Болашақ, Кең Дала аудандары мен мөлтек аудандар жатады.

Аты аталған аудандардан бөлек Жилгородок (''Тұрғындар қалашығы''), Авиагородок, Сельмаш, Заречный, Қарғалы (''Жилянка''), Кірпішті (''Кирпичный''), Жаңақоныс (''Новый''), Ақжар, Бауырластар, 41-ші разъезд және т. б. аудандар бар. 2000-шы жылдардан бастап қала аумағында 30 астам жаңа аудан пайда болды&lt;ref&gt;{{мақала|автор=Альмира Әлішбаева|тақырыбы=Как не заблудиться в новых районах Актобе|сілтеме=http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/48995-kak-ne-zabluditsya-v-novyh-rayonah-aktobe.html|басылым=Диапазон|жыл=05.12.2012}}&lt;/ref&gt;. 2012 жылдан бастап 5 мөлтек ауданнан құралған, тұрғындар саны болашақта 260 мың адамға жетуі мүмкін Нұр Ақтөбе (бұрынғы ''Актобе-Сити'') ауданының құрылысы жүріп жатыр&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Мейрамгүл Рахатқызы|тақырыбы==«Нұр-Ақтөбе» — болашақтың қаласы|сілтеме=http://www.aktobegazeti.kz/?p=20513|баспасы=Ақтөбе}}&lt;/ref&gt;.

== Халқы ==
Халқының ұлттық құрамы сан алуан. Қазақтардың үлестік құрамы&amp;nbsp;— 76,30&amp;nbsp;%. Біршама [[орыстар]] (16,89&amp;nbsp;%), сонымен қатар [[украиндар]] (2,68&amp;nbsp;%), [[татарлар]] (1,53&amp;nbsp;%), [[немістер]] (0,60&amp;nbsp;%), [[корейлер]] (0,28&amp;nbsp;%), [[әзербайжандар]] (0,20&amp;nbsp;%), [[өзбектер]] (0,17&amp;nbsp;%),  басқалар (1,35&amp;nbsp;%) халықтар тұрады. (2015 жылдың 1 Қазаны бойынша).&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918095019/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 |date=2020-09-18 }}&lt;/ref&gt;

Қала әкімшілігіне 367 220 саны бар Ақтөбе қаласынан басқан тағы да 5 селолық округтер кіреді. ([[Благодар ауылдық округі|Благодарның]], Қарғалы, Құрайлы, Новый, Сазды)&lt;ref&gt;[http://www.akimataktobe.kz/index.php?name=Pages&amp;op=cat&amp;id=94 Электронный акимат города Актобе. Сельские округа]&lt;/ref&gt;) жалпы алғанда 22 ауданға ие, сол аудандардағы адам саны 48 368 адам (2012 жылдың 1 Қаңтары бойынша). Қала әкімшілігіне тәуелді территорияда барлығы 415 588 халық тұрады.

Қазіргі уақытта халық саны бойынша Ақтөбе облысында бірінші орын алады және Қазақстандығы төртінші қала болып келеді ([[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]]-тен кейінгі).

Халық санының жылдам өсуіне байланысты үкімет қаланың әлеуметтік-экономикалық даму жобасын әзірледі. Ақтөбе қаласының миллион халқы бар мәртебесін алу үшін бағытталған бас жобасын ретке келтіру жұмыстары жүріп жатыр.&lt;ref&gt;[http://www.nashaagasha.org/regions/aktobe-dobivaetsya-statusa-goroda-millionnika/ Актобе добивается статуса города-миллионника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927230846/http://www.nashaagasha.org/regions/aktobe-dobivaetsya-statusa-goroda-millionnika/ |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Проекттіні жүзеге асыру [[2011]] жыл мен [[2040&amp;nbsp;жыл]] аралығына есептеліп отыр.

Ақтөбе қаласы халқының саны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City &amp; town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1926!!	1939!!1959!!	1970!!	1979!!	1987!!	1989!! 1991!!	1999!!	2004!!	2005
|-
|20 861	
|48 749	
|96 680	
|149 914	
|190 569	
|248 000	
|253 532	
|265 300	
|253 088	
|249 759	
|253 952
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!	2006!!2007!!	2008!!	2009!!	2010!!	2011!!	2012!!2013!!	2014!!	2015!!2016
|-
|258 014	
|262 830	
|268 644	
|345 687	
|348 956	
|361 174	
|367 391	
|371 357	
|377 752	
|387 807	
|397 572
|}

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Ақтөбе. мкр.Батыс-2 20220904 094047.jpg|мкр.Батыс-2 
Ақтөбе. мкр.Батыс-2 20220904 094045.jpg|мкр.Батыс-2 
Ақтөбе. мкр.Батыс-2 IMG 20220904 143343.jpg|мкр.Батыс-2
Ақтөбе. Ш.Уәлиханов көшесі. IMG 20220904 152754.jpg|Ш.Уәлиханов көшесі
Ақтөбе. Ш.Уәлиханов көшесі. 20220904 152745.jpg|Ш.Уәлиханов көшесі
Ақтөбе. Вокал маңы ауданы 20220904 072511.jpg|Вокзал маңы ауданы 
Ақтөбе. Темір жол вокзалы IMG 20220904 072542.jpg|Темір жол вокзалы 
&lt;/gallery&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер|3}}

== Пайдаланылған әдебиет ==
* {{кітап|тақырыбы=История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней в пяти томыах|жауапты=А. Н. Нусупбеков (гл. ред.) и др.|орны=Алма-Ата|баспасы=Наука|жыл=1977|томы=1|барлық беті=579|ref=История Казахской ССР}}
* {{кітап|тақырыбы=Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник|орны=Алма-Ата|баспасы=Аруна Ltd.|жыл=2010|барлық беті=816|isbn=9965-26-330-2|ref=Топонимика Казахстана}}
* {{кітап|часть=[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&amp;page=158 Актобе]|тақырыбы=Казахстан. Национальная энциклопедия|орны=Алматы|баспасы=«Қазақ энциклопедиясы»|жыл=2004|isbn=9965-9389-9-7|ref=Казахстан. Национальная энциклопедия|ref=Казахстан. Национальная энциклопедия}}
* {{кітап|авторы=А. А. Кауфман|тақырыбы=Переселенцы-арендаторы Тургайской области (2-я часть)|сілтеме=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/Кауфман-А.А.-Переселенцы-арендаторы-Тургайской-области.-ч.2-Отчета-по-командировке.-1897-жыл.pdf|орны=СПб|баспасы=Типография В. Безобразова и Комп.|жыл=1897|ref=Переселенцы-арендаторы Тургайской области}}
* {{кітап|авторы=И. Еловскій|тақырыбы=Голодный поход Оренбургской арміи|сілтеме=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/Еловский-И.-Голодный-поход-Оренбургской-армии-1921.pdf|орны=Пекин|баспасы=Типография Успенского монастыря при Русской Духовной миссии|жыл=1921|ref=Голодный поход Оренбургской арміи}}
* {{кітап|тақырыбы=Энциклопедия «Актобе»|жауапты = Под ред. М. К. Тажибаева|орны= Актобе|баспасы= Отандастар-Полиграфия|жыл= 2002| барлық беті= 786| isbn= 5-628-02641-7| тиражы= 10000|ref=Энциклопедия «Актобе»}}
* {{кітап|тақырыбы= Известные имена| жауапты = Сост. Е. Ж. Курманбеков| орны= Актобе|баспасы  = ОАО «Полиграфия»| жыл= 1999| барлық беті= 270|isbn= 5-7667-9244-1| тираж= 2000|ref= Известные имена}}
* {{кітап|авторы=Paul Brummell|тақырыбы=Kazakhstan: The Bradt Travel Guide|баспасы=Bradt Travel Guides|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=-2ZAp-TgaSMC|жыл=2008|allpages=408|isbn=9781841622347|ref=Paul Brummell}}
* {{мақала|авторы=Мурзатаева М.|тақырыбы=Сравнительная характеристика климата Уральска и Актобе|сілтеме=http://library.wksu.kz/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=5066&amp;Itemid=2&amp;lang=ru|баспасы=ЗКГУ им. М. Утемисова|жыл=2014|ref=Мурзатаева М.}}
* {{кітап|тақырыбы=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла|орны=Астана|жыл=2011|томы=1|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 1}}
* {{кітап|тақырыбы=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла|сілтеме=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032653|орны=Астана|жыл=2011|томы=2|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 2}}
* {{кітап|тақырыбы=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла|орны=Астана|жыл=2011|томы=3|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 3}}
* {{кітап|авторы=Н. И. Журин|тақырыбы=Сверяя шаг по Ильичу (коренные преобразования в экономике и культуре Актюбинской области за жылы Советской власти)|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=mVo8AAAAMAAJ|баспасы=Казахстан|жыл=1969|барлық беті=206|ref=Н. И. Журин}}
* {{кітап|авторы=Институт географии (Академия наук СССР)|тақырыбы=Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=hSMzAAAAIAAJ|жауапты=Ред.: О. Р. Назаревский|баспасы=Государственное издательство географической литературы|жыл=1957|барлық беті=733|ref=Казахская ССР: экономико-географическая характеристика}}
* {{кітап|авторы=Б. С. Каррыев, М. Б. Айдарханов, Е. К. Балафанов|тақырыбы=Всемирное Интервидение: Основы информационной культуры|сілтеме=http://www.unesco.kz/publications/ci/2006/ifap/world-intervision-rus.pdf|орны=Алма-Ата|баспасы=SIBIS|жыл=2006|барлық беті=403|isbn=9789965952821|ref=Всемирное Интервидение}}

{{Ақтөбе облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Ақтөбе қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Ақтөбе|*]]</text>
      <sha1>e43sxruwx5zh6n1xsx24e68bx3i7sn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Форум/Басқалар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6733</id>
    <revision>
      <id>3603957</id>
      <parentid>3496733</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T15:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurmanbek</username>
        <id>66208</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wiki Loves Eurovision 2026 has begun! */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3603957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42490" sha1="napp9urwcl3r18bvag2gyzpfg2s0f6y" xml:space="preserve">{{/Header}}&lt;!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және  == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --&gt;

== Құттықтау қабыл алыңыздар, құрметті Уикипедия батырлары ==
Бүгінгі мереке күні Сіздерге денсаулық, қажымас қайрат тілеймін! Еліміздің қорғаны Сіздермен берік болып, әр шаңыраққа қуаныш толсын![[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2014 ж. мамырдың 7 (ALMT)
: Рахмет [[File:Face-grin.svg|23px]] --[[Қатысушы:Ablay Tastankul|Абылай Тастанқұл]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқ]]) 20:55, 2014 ж. мамырдың 7 (ALMT)

== Құттықтау ==
[[File:Ziziphora capitata.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Райхангүл]]''.]]
Құрметті  Қазақша Уикипедияға үлес қосып жатқан қыз-келіншектер, 
Сіздерді 8 наурыз - [[Халықаралық әйелдер күні]]мен құттықтаймын! 
Дендеріңізге саулық, көңілдеріңізге қуаныш, істеріңізге табыс тілеймін! 
[[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 12:10, 2014 ж. наурыздың 7 (ALMT)
:{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқ]]) 16:58, 2014 ж. наурыздың 7 (ALMT)

== [[Дискіенгізгі]], [[Дискі жинақтауыш]] ==

{{ref-ru}} Насколько я понимаю, статьи казахской Википедии [[Дискіенгізгі]] и [[Дискі жинақтауыш]]&amp;nbsp;— об одном и том же. Мне кажется, их лучше бы объединить; существование двух статей на одну тему не даёт объединить интервики. &lt;small&gt;(Простите, что пишу по-русски, поскольку не владею казахским языком. Этот форум мне посоветовали [[:ru:Википедия:Форум/Иноязычный#Просьба к знающим казахский язык|на форуме русской Википедии]].)&lt;/small&gt; [[Қатысушы:Gamliel Fishkin|Gamliel Fishkin]] ([[Қатысушы талқылауы:Gamliel Fishkin|talk]]) 18:34, 2013 ж. ақпанның 25 (ALMT)

{{ref-en}} As I understand, the articles of the Kazakh Wikipedia [[Дискіенгізгі]] and [[Дискі жинақтауыш]] are about same topic. It seems to me that it would be better to merge them; an existence of two articles about one topic disallows to merge interwikis. &lt;small&gt;(I am sorry to write in English because I do not not speak Kazakh. This forum is advised to me [[:ru:Википедия:Форум/Иноязычный#Просьба к знающим казахский язык|on the forum of Russian Wikipedia]].)&lt;/small&gt; [[Қатысушы:Gamliel Fishkin|Gamliel Fishkin]] ([[Қатысушы талқылауы:Gamliel Fishkin|talk]]) 18:34, 2013 ж. ақпанның 25 (ALMT)
:Сейчас сделаю.--[[Қатысушы:Esetok|Esetok]] ([[Қатысушы талқылауы:Esetok|talk]]) 21:24, 2013 ж. сәуірдің 30 (ALMT)


== Тәуелсіздігіміздің 22 жылдығы құтты болсын!!! ==
Құрметті Қазақша Уикипедия қауымы, сіздерді Отанымыз - Қазақстан Республикасыны тәуелсіздігінің 22 жылдығымен құттықтаймын!!! --[[Қатысушы:Ablay Tastankul|Ablay Tastankul]] ([[Қатысушы талқылауы:Ablay Tastankul|талқ]]) 23:59, 2013 ж. желтоқсанның 16 (ALMT)
:Көп рахмет! Тәуелсіздік мәңгілік болсын! --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;]][[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|Tan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' 00:06, 2013 ж. желтоқсанның 17 (ALMT)

==Help for translate==
Hello and sorry for writing in English. Can anyone help me translate a small article (2 paragraphs) from English to your language and create the article in your wiki? Please, fell free to answer in my talk page in your wiki anytime. Thanks! [[Қатысушы:Xaris333|Xaris333]] ([[Қатысушы талқылауы:Xaris333|талқылауы]]) 07:56, 2014 ж. тамыздың 14 (ALMT)
:You are Welcome! I can help with translation. [[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 09:28, 2014 ж. тамыздың 14 (ALMT)

I want you, if you have time, to translate the  introductory paragraphs of [[:en:Nea Salamis Famagusta FC]] and create the article in your wiki. [[Қатысушы:Xaris333|Xaris333]] ([[Қатысушы талқылауы:Xaris333|талқылауы]]) 17:20, 2014 ж. тамыздың 19 (ALMT)
:Can you call name of this article?--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 17:35, 2014 ж. тамыздың 19 (ALMT)
: Oh. sorry.)))) I did not notice--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 17:38, 2014 ж. тамыздың 19 (ALMT)

== Жаңа Жылмен құттықтау ==

Құрметті Уикипедия қауымы сіздерді келе жатқан Жаңа Жылдарыңызбен құттықтаймын! Барлықтарыңыз үшін жақсылығы, қуанышы, молшылығы көп жыл болсын! Келесі жылы кездескенше! [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 21:54, 2014 ж. желтоқсанның 30 (ALMT)

==Википедия на языке сибирских татар==
Поддержите проект Википедии [https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Siberian_Tatar_Wikipedia] --[[Арнайы:Үлесі/109.187.202.59|109.187.202.59]] 10:18, 2015 ж. наурыздың 6 (ALMT)

== Құттықтау ==

Құрметті Уикипедия желісіндегі Батырлар, сіздерді бүгінгі Отан қорғаушылар күнімен құттықтаймын! Еліміздің    кеңістігіндегі тыныштық, алаңсыз тіршілік сіздердің қырағы қорғауларыңызда әрқашан жайбарақат болсын! [[Қатысушы:Салиха]] --Салиха 10:19, 2015 ж. мамырдың 7 (ALMT)

== [[Қатысушы:Багдат Б]] ==

Бұл қатысушы қалай болса солай мақала жазып жатыр, ([https://kk.wikipedia.org/wiki/Абай_—_ұлы_ақын_әрі_ойшыл Абай — ұлы ақын әрі ойшыл] сияқты қыртымбай атаумен бастап жатыр) егер ескерту жазып тоқтатпасаңыздар немесе ескертулеріңізді елемесе бұл қатысушыны бұғаттауға рұқсат сұраймын. --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:42, 2015 ж. қазанның 25 (ALMT)
:Дұрыс айтасыз {{@|Arystanbek}} мырза --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:48, 2015 ж. қазанның 25 (ALMT)

== Месяц Азии ==

Здравствуйте, прошу прощения за то, что пишу не на казахском! Я один из организаторов конкурса [[:meta:Wikipedia_Asian_Month Месяц Азии]], приглашаю Казахскую Википедию присоединиться! Это многоязычный конкурс по написанию статей об Азии, самый крупный из азиатских и один из крупнейших в проектах Фонда Викимедиа. Месяц Азии проходит с 1 по 30 ноября.

Чтобы казахский раздел тоже участвовал в Месяце Азии, нужно сделать три вещи:
# Перевести и разместить страницу конкурса ([[:meta:Wikipedia_Asian_Month/Sample|образец на английском]], [[:ru:Проект:Месяц Азии|образец на русском]])
# Перевести уведомление (Central Notice), которое будет показываться в вашем проекте ([https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-WAM_2016&amp;filter= здесь])
## Сделав пункты 1 и 2, отметьте это [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/Status здесь]
# Найти жюри (3—5 участников, которые будут определять, соответствуют ли статьи требованиям).

Всем участникам, написавшим четыре зачтённые статьи, будет выслана открытка из одной из следующих стран: Китайская народная республика (Китай), Тайвань (Китайская Республика), Гонконг, Филиппины, Япония, Южная Корея, Индия и Бангладеш.

Если у вас есть вопросы, пишите их [[:meta:User talk:Ле Лой|на моей странице обсуждения]]. [[Қатысушы:Ле Лой|Ле Лой]] ([[Қатысушы талқылауы:Ле Лой|талқылауы]]) 09:42, 2016 ж. қазанның 28 (+06)

== Примите участие в построении стратегии движения Викимедиа ==
&lt;div style=&quot;float:right; margin-bottom:1rem; margin-left:1rem; width:400px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;nomobile&quot; style=&quot;background:#14866d; border-radius:0.25rem; overflow:hidden; padding:1rem; position:relative;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;bottom:0; left:0; overflow:hidden; position:absolute; top:0; right:0; z-index:0;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:-36px; padding:0 1rem; position:absolute; right:0; top:50%;&quot;&gt;[[File:Wikimedia Community Logo optimized (white).svg|72px|link=]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color:#fff; font-family:'Linux Libertine','Georgia','Times',serif; font-size:1.25rem; font-style:italic; font-weight:bold; line-height:1.25em; position:relative; z-index:3;&quot;&gt;К чему нам стоит&lt;br&gt;стремиться&lt;br&gt;в ближайшие 15 лет?&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

'''Вопрос выше можно понять по-разному:'''
&lt;div style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;
* Что должно направлять нашу совместную работу в ближайшие 15 лет?
* Как мы хотим повлиять на мир в ближайшие 15 лет?
* Какова самая важная цель в ближайшие 15 лет?
* Что может направлять и вдохновлять наше движение в ближайшие 15 лет?
* Как мы могли бы ускорить наше развитие в ближайшие 15 лет?
* Чем мы будем известны в ближайшие 15 лет?
&lt;/div&gt;
{{int:please-translate}}
&lt;/div&gt;
За последние 16 лет участники проектов Викимедиа создали крупнейшую свободную базу знаний в истории человечества. За это время мы превратились из небольшой группы редакторов в огромное разнообразное сообщество, к которому принадлежат как редакторы, так и разработчики, организаторы, читатели, жертвователи и партнёры.

«Фонд Викимедиа» организует опрос среди участников с целью понять, ''к чему нам как движению стоит стремиться в ближайшие 15 лет''. Чего мы достигнем через 15 лет? Какую роль мы хотели бы играть в мире в 2030 году? Кто присоединится к нашему движению? Какие нам предстоят свершения? Ваше мнение по этому поводу важно и '''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа|им можно поделиться уже сегодня]]''' (в русскоязычной Википедии). Вы также можете высказать своё мнение здесь на любом удобном вам языке (но учтите, что мне наиболее понятны русский и английский) или [[:m:Strategy/Wikimedia movement/2017/Organize/ru|организовать собственное обсуждение]] на добровольных началах.

Обсуждение проходит в следующие 4 недели. Если у вас будут какие-то вопросы по поводу процесса, их можно оставить [[:ru:Обсуждение Википедии:Стратегия движения Викимедиа|на странице обсуждения главного опроса]] — я обязательно постараюсь ответить на них. Если вы не хотите получать подобные уведомления на русском языке, напишите. [[user:stjn (WMF)|stjn (WMF)]] [Saint Johann] 23:21, 2017 ж. наурыздың 17 (+06)

== Обсудите основные темы будущей стратегии движения Викимедиа ==

В результате первого цикла обсуждения стратегии движения Викимедиа, проходившего по всему движению с 15 марта по 18 апреля 2017 года, на основании 1800 сообщений от участников было выделено пять основных тем, затронутых в большинстве сообщений:
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Здоровые и открытые сообщества|Здоровые и открытые сообщества]]'' &lt;br&gt; К 2030 году участие в проектах Викимедиа должно стать радостным, приносящим удовлетворение и открытым как для опытных участников, так и для новичков.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Технологическая эпоха|Технологическая эпоха]]'' &lt;br&gt; К 2030 году движение Викимедиа будет работать с современными технологиями и решениями, чтобы сделать знания доступнее и проще к использованию.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#По-настоящему глобальное движение|По-настоящему глобальное движение]]'' &lt;br&gt; К 2030 году движение Викимедиа преодолеет барьеры на пути к знаниям и будет поддерживать сообщества в ранее лишённых внимания частях мира.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Наиболее уважаемый источник знаний|Наиболее уважаемый источник знаний]]'' &lt;br&gt; К 2030 году проекты Викимедиа будут считаться наиболее надёжными, качественными, нейтральными и важными источниками свободных знаний в мире.
* ''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа#Составная часть экосистемы знаний|Составная часть экосистемы знаний]]'' &lt;br&gt; К 2030 году движение Викимедиа значительно улучшит качество, многообразие и доступность свободных знаний по всему миру.
К каждой теме задаётся по пять вопросов, чтобы понять их значение для участников русскоязычных проектов, потенциальные ограничения и найти необходимые компромиссы. Если вам это удобно, вы можете высказать своё мнение в русскоязычных опросах, проходящих в русской Википедии и на Мета-вики, или напрямую в своём проекте на любом удобном вам языке (но учтите, что мне полностью понятны только русский и английский).

&lt;span style=&quot;margin-right:0.5rem;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|48px|link=:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа|alt=Логотип Википедии|Перейти к странице обсуждения стратегии в русской Википедии]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
&lt;big&gt;'''[[:ru:Википедия:Стратегия движения Викимедиа|Присоединиться к обсуждению]]''' в русской Википедии&lt;/big&gt;

&lt;span style=&quot;margin-right:0.5rem;&quot;&gt;[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|48px|link=m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Cycle 2/ru|alt=Логотип сообщества проектов Викимедиа|Перейти к странице обсуждения стратегии на Мета-вики]]&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
&lt;big&gt;'''[[:m:Talk:Strategy/Wikimedia movement/2017/Cycle 2/ru|Присоединиться к обсуждению]]''' на Мета-вики&lt;/big&gt;

Обсуждение будет проходить '''с 11 мая по 12 июня 2017 года'''. Если у вас будут какие-то вопросы по поводу процесса, их можно оставить [[user talk:stjn (WMF)|на моей странице обсуждения]] — я являюсь координатором русскоязычных сообществ (и добровольно помогаю в проектах на языках России и Центральной Азии) и обязательно постараюсь ответить на них. ''({{int:please-translate}}.)'' [[user:stjn (WMF)|stjn (WMF)]] [Saint Johann] 23:30, 2017 ж. мамырдың 12 (+06)

== presenting the project Wikipedia Cultural Diversity Observatory and asking for a vounteer in Kazakh Wikipedia ==

Hello everyone,

My name is Marc Miquel and I am a researcher from Barcelona (Universitat Pompeu Fabra). While I was doing my PhD I studied whether an identity-based motivation could be important for editor participation and I analyzed content representing the editors' cultural context in 40 Wikipedia language editions. Few months later, I propose creating the '''Wikipedia Cultural Diversity Observatory''' in order to raise awareness on Wikipedia’s current state of cultural diversity, providing datasets, visualizations and statistics, and pointing out solutions to improve intercultural coverage. 

I am presenting this project to a grant and I expect that the site becomes a useful tool to help communities create more multicultural encyclopaedias and bridge the content culture gap that exists across language editions (one particular type of systemic bias). For instance, this would help spreading cultural content local to Kazakh Wikipedia into the rest of Wikipedia language editions, and viceversa, make Kazakh Wikipedia much more multicultural.
Here is the link of the project proposal:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Wikipedia_Cultural_Diversity_Observatory_(WCDO)

I am searching for a volunteer in each language community: I still need one for the Kazakh Wikipedia. If you feel like it, you can contact me at: marcmiquel *at* gmail.com I need a contact in your every community who can (1) check the quality of the cultural context article list I generate to be imported-exported to other language editions, (2) test the interface/data visualizations in their language, and (3) communicate the existance of the tool/site when ready to the language community and especially to those editors involved in projects which could use it or be aligned with it. Communicating it might not be a lot of work, but it will surely have a greater impact if done in native language! :). '''If you like the project, I'd ask you to endorse it in the page I provided.''' In any case, I will appreciate any feedback, comments,... Thanks in advance for your time! Best regards, --[[Қатысушы:Marcmiquel|Marcmiquel]] ([[Қатысушы талқылауы:Marcmiquel|талқылауы]]) 03:22, 2017 ж. қазанның 10 (+06) Universitat Pompeu Fabra, Barcelona

== Вебинар для учеников Назарбаев Интеллектуальные школы города Тараз ==
Пресс-служба НИШ  г. Тараз хочет мастер-класс по редактированию википедии через вебинар. Желающих провести вебинар  прошу связаться с : tokbergenova_m@trz.nis.edu.kz . --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 11:02, 2018 ж. ақпанның 22 (+06)

== Subdivisions of Kazakhstan ==

Hello! I'm sorry for writing in English but I don't speak any Kazakh. And I'm sorry to start the discussion here but somehow I'm not allowed to write on the discussion page of [[Байқоңыр (қала)]] and don't know where to go instead.

I have got a question concerning the subdivisions of Kazakhstan. [[:Үлгі:Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары]] lists Baikonur as one of three cities of republic significance but [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] doesn't. [http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan This link] says that Shymkent is the 17th region now which means that Baikonur cannot be a cities of republic significance. Baikonur isn't listed [http://stat.gov.kz/faces/NavAbout/aboutAboutRegions;jsessionid=1tg8193SYBlxIJHbYVEbYUtt2yThgxvnQFjs8duWPE4K26lpBH_w!-1958072831!-976956594?lang=en&amp;_adf.ctrl-state=19e4ycijw3_4&amp;_afrLoop=2487490350667040#%40%3F_afrLoop%3D2487490350667040%26lang%3Den%26_adf.ctrl-state%3D1ctad2zk58_4 here] but [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 Article 1] says that Baikonur ''is'' a city of republic significance. This is quite confusing and without speaking Kazakh or Russian it is impossible for me to find out what is right or wrong. Could you help me? Or tell me the place where I should ask instead? Best regards, [[Қатысушы:NordNordWest|NNW]] ([[Қатысушы талқылауы:NordNordWest|талқылауы]]) 22:33, 2018 ж. маусымның 26 (+06)

== kk-wikibooks discussed at Meta-wiki ==

I created the page [[:meta:Requests for comment/Evaluating content of Kazakh Wikibooks]] about [[:b:kk:|kk-wikibooks]]. I invite you to comment. --[[Қатысушы:George Ho|George Ho]] ([[Қатысушы талқылауы:George Ho|талқылауы]]) 03:32, 2018 ж. желтоқсанның 16 (+06)

== Invitation to Contest ==

Dear Wikipedians! [[:m:Wikimedia Community User Group Georgia|Wikimedia UG Georgia]] has launched a [[:m:Contest:National Cultural Monuments of Georgia|'''new contest''']], the goal of which is to create as many articles as possible in various Wikipedia about the cultural heritage of Georgia. Join the competition, create as many articles in your Wikipedia as possible and win prizes! Timeline: from July 1 to August 31, 2019. For more, please visit [[:m:Contest:National Cultural Monuments of Georgia|contest page]]. Kindly, --[[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 22:36, 2019 ж. шілденің 2 (+06)

== Wikimedians_of_Turkic_Languages_User_Group ==
Друзья. Информирую о начале процедуры создания юзер-группы '''Wikimedians_of_Turkic_Languages_User_Group'''. Создана страница на [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Turkic_Languages_User_Group Мете] и подана заявка в Аффилийшен Комитет. Заинтересованных волонтеров приглашают записаться в юзер-группу. --[[Қатысушы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Қатысушы талқылауы:Рөстәм Нурыев|талқылауы]]) 13:14, 2019 ж. қазанның 16 (+06)

== Узнай Россию. Новгородские земли ==
[[File:Banner of the Novgorod Republic (c. 1385).svg|200px|thumb|right|]]
Здравствуйте, коллеги. Уведомляю, что с 1 ноября по 15 декабря будет проходить [[wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Новгородские земли|конкурс-марафон, посвящённый Северо-западу России]], организованный [[meta:Wikimedia RU|Викимедиа Россия]] совместно с [[meta:North-West Russia Wiki-Historians User Group|юзер-группой Вики-краеведов Северо-запада России]]. Помимо традиционного проведения конкурса в различных языковых разделах Википедии, этот конкурс также будет проводиться в Викигиде. Ждём участников и желаем всем продуктивной и лёгкой работы! [[Қатысушы:Красный|Красный]] ([[Қатысушы талқылауы:Красный|талқылауы]]) 23:19, 2020 ж. қазанның 28 (+06)

== УКП - Обзор проекта руководства по обеспечению правоприменения ==

Привет,

[[:m:Universal Code of Conduct/Drafting committee#Phase 2|Редакционный Комитет 2-го этапа Универсального Кодекса Поведения]] хочет получить мнения [[:m:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review/ru|по проекту руководства по обеспечения правоприменения]] [[:m:Universal Code of Conduct|Универсального Кодекса Поведения]] (УКП). Период обзора начнется 17 августа 2021 года.

Сообщество и сотрудники Фонда сотрудничали в разработке проекта этого руководства на основе [[:m:Universal Code of Conduct/Discussions|консультаций, обсуждений и исследований]]. Это руководство не является окончательным, но вы можете помочь продвинуть его вперед. Предоставьте отзывы и комментарии по руководству до 17 октября 2021 года. Комитет будет пересматривать руководство на основе вклада от сообщества.

Каждый может поделиться комментариями на разных местах. Посредники приветствуют комментарии на любом языке [[:m:Talk:Universal Code of Conduct/Enforcement draft guidelines review|на странице обсуждения проекта]] или по электронной почте. Комментариями также можете поделиться на страницах обсуждений переводов, в ходе локальных дискуссий или во время круглых столов и во время встреч.

Запланированы прямые обсуждения проекта руководтсва по обеспечения правоприменения УКП:

* [[:m:Universal Code of Conduct/2021 consultations/Roundtable discussions#Conversation hours|Во время встреч]] - 24 августа, 31 августа, 7 сентября @ 03:00 UTC &amp; 14:00 UTC
* [[:m:Universal Code of Conduct/2021 consultations/Roundtable discussions|Во время круглых столов]] - 18 сентября @ 03:00 UTC &amp; 15:00 UTC

Группа посредников, поддерживающая этот период обзора руководства, надеется охватить больше сообществ. Важно иметь общее понимание ситуации. Если вы не можете найти встречу в вашем сообществе, пожалуйста, организуйте обсуждение сами. Посредники могут помочь вам в организации встречи.

Все обсуждения будут обобщаться и будут представлены редакционному комитету, каждые две недели. Сводки будут опубликованы [[:m:Universal Code of Conduct/Drafting committee/Digests|здесь]].

Пожалуйста, дайте мне знать, если у вас возникнут какие-либо вопросы. --[[Қатысушы:Mehman (WMF)|Mehman (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:Mehman (WMF)|талқылауы]]) 19:51, 2021 ж. тамыздың 24 (+06)

== Голосование на выборах Совета Попечителей 2021 года началось ==

[[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting/ru|Голосование на выборах Совета Попечителей 2021 года началось]]. Кандидатам от сообществ было предложено представить свою кандидатуру. После трехнедельного приема заявок от кандидатов, на выборах 2021 года [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates#Candidate%20Table|участвуют 19 кандидатов]].

[[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Совет Попечителей Фонда Викимедиа]] осуществляет надзор за работой Фонда Викимедиа. Совет хочет повысить свою компетентность и разнообразие, как команды. Они поделились [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates#Skills|теми областями]], которых им в настоящее время не хватает, и надеются найти их у новых попечителей.

Движение Викимедиа имеет возможность проголосовать за попечителей от сообществ и организаций Викимедиа. Проголосовав, вы поможете определить тех лиц, которые обладают теми качествами, которые необходимы для наилучшего удовлетворения потребностей всего движения в течение следующих нескольких лет. Ожидается, что Совет выберет четырех кандидатов, которые набрали больше всего голов в качестве попечителей. Срок начнется в сентябре этого года и продлится три года. Узнайте больше о Совете Попечителей с помощью [[Commons:File:Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees.webm|этого видео]].

Голосуйте с сегодняшнего дня до 31 августа.

Ниже приведена некоторая полезная информация о выборах.

;Узнайте больше о кандидатах
Кандидаты со всего движения представили [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021#Candidate%20Table|свои кандидатуры]]. Узнайте о каждом кандидате, чтобы проголосовать зная их. Сообщество задало [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Candidates/CandidateQ&amp;A|кандидатам вопросы]], на которые они должны были ответить во время предвыборной кампании. Кандидаты ответили на список вопросов сообщества, собранных [[:m:Wikimedia Foundation elections committee|Избирательной Комиссией]] на Мета-Вики.

;Голосуй
Процесс голосования на выборах в Совет Попечителей 2021 года начнется 18 августа и завершится 31 августа 2021 года. Избирательный Комиссия выбрала для голосования систему [[:ru:Система единого передаваемого голоса|единого передаваемого голоса]]. Узнайте больше о [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting#Voting_eligibility|требованиях для голосования]], о том, [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting|как голосовать]] и ознакомьтесь с [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting#Voting_FAQ|ЧаВо]].

Пожалуйста, помогите нам в выборе тех людей, которые наилучшим образом соответствуют потребностям всего движения в настоящее время.

Всего наилучшего,

Избирательная Комиссия. --[[Қатысушы:Mehman (WMF)|Mehman (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:Mehman (WMF)|талқылауы]]) 19:51, 2021 ж. тамыздың 24 (+06)

== Выборы в Редакционный Комитет Устава Движения ==

Привет,

Это краткая информация о процессе создания Устава Движения. Прием заявок от кандидатов в Редакционный Комитет завершился 14 сентября, и теперь у нас есть полный список кандидатов. Комитет будет состоять из 15 членов и они будут избраны/отобраны тремя различными путями.

Комитет из 15 членов будет отобран [[:m:Movement Charter/Drafting Committee/Set Up Process/ru|в 3 этапа]]:

#Процесс выборов кандидатов, где будут голосовать сообщества для избрания 7 членов комитета.
#Процесс отбора от организаций (аффилиаций) Викимедиа для отбора 6 членов комитета.
#Фонд Викимедиа планирует назначить 2 членов комитета.

Выборы, где будут голосовать сообщества состоятся в период с 11 по 24 октября. Другие процессы выборов/отбора будут происходить параллельно, так что все процессы будут завершены к 1 ноябрю.

Для полного понятия Устава Движения, роли, а также процесса создания, пожалуйста, ознакомьтесь [[:m:Movement Charter|страницей на Мета-Вики]]. Вы также можете связаться с нами в любое время по Телеграмму или по электронной почте (wikimedia2030@wikimedia.org). Спасибо, --[[Қатысушы:Mehman (WMF)|Mehman (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:Mehman (WMF)|талқылауы]]) 20:32, 2021 ж. қыркүйектің 22 (+06)

== Introducing Adiutor Project ==

Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|Adiutor]] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to Vikipolimer with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact Vikipolimer - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[Қатысушы:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[Қатысушы талқылауы:Vikipolimer|талқылау]]) 06:50, 2023 ж. тамыздың 6 (+06)

== Приглашение/Invitation ==

Уважаемые коллеги, приглашаю вас принять участие в [[:meta:Requests for comment/&quot;Putin khuylo!&quot; on the main page|обсуждении]] на Мете вопроса о допустимости номинации статьи [[Путин хуйло!]] на статус хорошей и размещения её на главной странице Википедии.

Dear colleagues, I invite you to take part in the [[:meta:Requests for comment/&quot;Putin khuylo!&quot; on the main page|discussion]] on Meta about the admissibility of nominating the article [[Путин хуйло!]] to good status and placing it on the main page of Wikipedia. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 04:32, 2023 ж. желтоқсанның 27 (+06)

== Wikimedia 2025 Board of Trustees elections ==

Dear editors,

Shortly, the voting in the Wikimedia Foundation’s Board of Trustees 2025 elections will start. I am [[:meta:Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates/Wojciech Pędzich|one of the candidates]] this year, hailing from the region of Central and Eastern Europe, but what is more importantly - coming from the editing community, with the interest of the editors in mind, and ready to represent the contributors in the Board’s work. Apart from my candidate statement, you can learn multiple stories of my involvement in the latest episode of the Between the Brackets podcast.

I am confident in my suitability to the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation. However, what I am asking you to do is to check the Candidates’ statements and make your informed picks before the secret vote starts on August 27. I will be honoured if I earn your support.

Best regards, [[Қатысушы:Wojciech Pędzich|Wojciech Pędzich]] ([[Қатысушы талқылауы:Wojciech Pędzich|талқылау]]) 22:07, 2025 ж. тамыздың 19 (+05)

== Wiki Loves Eurovision 2026 has begun! ==

[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone! You are invited to participate in the &quot;Wiki Loves Eurovision&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. [[Қатысушы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurmanbek|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>napp9urwcl3r18bvag2gyzpfg2s0f6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орынбор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9953</id>
    <revision>
      <id>3604186</id>
      <parentid>3493736</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <origin>3604186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41413" sha1="qve3rwp370kpexhsjqsdfgkcbjj4do7" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей|статусы=Қала|аудан түрі=|аудан картасы=|ел картасының өлшемi=|аймақ картасының өлшемi=|аудан картасының өлшемi=|аймағы=Орынбор облысы|кестедегі аймақ=Орынбор облысы|ауданы=|ел картасы=|кестедегі аудан=|мекен түрі=|мекені=|кестедегі мекен=|басшының түрi=[[Орынбор мэрі|Мэрі]]|басшысы=[[Владимир Алексеевич Ильиных|Ильиных В. А.]]|құрылған уақыты=|аймақ картасы=|CoordScale=|қазақша атауы=Орынбор|шынайы атауы={{lang-ru|Оренбург}}|сурет=|сурет атауы=Орынбор коллажы. Сағат тілі бойынша: Орынбор қаласының администрациясы, Никольскийдің Кафедралы собордың қоңырауханасы, [[Орал]] өзеннің жағалауы, &quot;Рамазан&quot; мешіті, Чкалова көшесінің көрінісі, Орал өзенін өтетін жаяу көпірі, Орынбор қазақтарының ескірткіші.|елтаңба=Coat of Arms of Orenburg.svg|ту=Flag of Orenburg.svg|ту сипаттамасы=Астрахан туы|CoordAddon=|lat_deg=51|lat_min=46|lat_sec=|lon_dir=E|lon_deg=55|lon_min=06|lon_sec=|алғашқы дерек=1334 жыл}}'''Орынбор''' (1938 – 57 ж. ''Чкалов'') ({{lang-ru|Оренбу́рг}}) – [[Ресей Федерациясы]]ндағы қала, облыс орталығы. [[1735 жыл|1735 жылы]] бекініс қамал ретінде қаланып, атауы [[Ор (өзен)|Ор өзеннің]] атына байланысты қойылған. Халқы 529,6 мың адам (1998). 

Қалада машина жасау, химия, [[мұнай]] химиясы, тамақ жасау, т.б. өнеркәсіп түрлері жақсы дамыған. Төрт жоғары оқу орны, өлкетану және [[бейнелеу өнері]] мұражайлары бар. Ол [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Солтүстік-батыс бөлігі [[Сақмар]] және [[Жайық]] өзендерінің қосылған қиылысына дейін жетеді. 
== Тарихы ==
1735 жылы 15 тамызда [[Иван Кириллович Кириллов|Иван Кириллов]] бастаған экспедициясы Жайықтың сол жақ жағалауына құяр сағасына қала (қазіргі Орск) сала бастады. 1740 жылы [[Василий Никитич Татищев|Василий Татищев]] сауда керуендері түнейтін, үлкен әскери күштер орналасуы керек деп жоспарланған қамал орнын қолайсыз деп тауып, “Орынборды” 200 шақырым [[Жайық]] ағысымен төменірек жерден салуға рұқсат сұрады. Сөйтіп, қазіргі Қызылту станциясының іргесі қаланды. 1742 жылы жаңадан тағайындалған губернатор [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюевке]] бұл жер ұнамай, 1736 жылы Кириллов іргесін қалаған Берді бекінісі қала орны болуы керек деп Сенатқа ұсыныс жасайды. Сөйтіп, 1743 ж. Орынбор іргесі Берді қамалының орнына түпкілікті қаланады. Жаз айларында арадағы сауда қатынасы Жайық өзеннің сол жағалауында жүргізілді. Осы жерде ірі сауда алаңы ашылып, сауда сарайы салынды. Сауда алаңының Орынборға және қазақ даласына қараған екі үлкен қақпасы болды. Орынбор [[1868]] жылдан Ресейдің Қазақстан және [[Орталық Азия|Орталық Азиямен]] арадағы ірі сауда орталығы болды. 1920 жылы 4 қазанда Орынборда Қазақ өлкесі Кеңестерінің құрылтай съезі өтіп, [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] құрылды. Орынбор 1920 – 1925 жылдары Қазақ АКСР-інің астанасы болды. Қазіргі уақытта [[Орынбор облысы|Орынбор облысында]] 120 мыңдай қазақтар тұрады. Олар негізінен Домбар, Ясный және Адамов аудандарына шоғырланған. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен байланысты облыс қазақтары “[[Достық]]”, “Үркер”, “Қазақ тілі” және тағы басқа мәдени орталықтарға бірігіп, өздерінің “[[Айқап]]” атты газетін шығарады&lt;ref&gt;Борисов А. Я., Оренбург, Челябинск, 1968; Ескекбаев Д., Орынбор қазақтары. Тарихи-этнографиялық зерттеу, А., 2001.&lt;/ref&gt;.

=== Губерния құрылуы ===
'''Орынбор генерал-губернаторлығы''', Қазақстанның батыс, солтүстік-батыс және Оңтүстік-Батыс иеліктерін отарлау мақсатында 1850 жылы құрылып, 1881 жылға дейін сақталды. [[1868 жыл|1868 жылы]] Орынбор генерал-губернаторлығы құрамында орталығы Орынбор қаласы болған [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] құрылды. 1876 – 81 жылдары Қазақстанның Солтүстік-Шығысы мен Оңтүстігінде Дала және Түркістан генерал-губернаторлықтарының құрылуына байланысты Орынбор генерал-губернаторлығыны жойылып, Орынбор губерниясы қалпына келтірілді. Дегенмен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] Орынбор губерниясы құрамында қалдырылды.

'''Орынбор губерниясы''' – әкімшілік аумақтық бөлік. [[1744 жыл|1744 жылы]] құрылған. Алғашқы генерал-губернаторы [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] болды. Бастапқыда губерниясы Кама өзені, [[Каспий теңізі]], [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]] мен қазақ даласы арасындағы жерлерді қамтыды. Кейіннен жаңа губерниялар мен облыстардың құрылуына байланысты Солтүстікте [[Пермь]], батыста [[Үфі]] және [[Самара]], Оңтүстікте [[Орал уезі|Орал]] және [[Торғай уезі|Торғай]], Шығыста Тобыл губернияларымен шектесті. 1897 жылы жер аумағы 15 млн. десятина, халқы 1 млн. 608 – 388 адам болды. Орынбор губерниясында алтын, мыс және темір рудасы, тұз, сланец, тас көмір өндірілді. 1894 ж. Орынбор губерниясында Белорецк, Тираянск, Кагин, Жоғарғы Авзяно-Петровский, Төменгі Авзяно-Петровский, Зигазин және Инзер з-ттары болды. Егіншілік пен сауда өрістеді. Губернияда 576 оқу орны болды. Орынбор губернаторлығына халқы негізінен қазақтардан тұратын [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] тікелей бағынды.
[[Сурет:Неплюев.jpg|thumb|alt=A.|Иван Иванович Неплюев]]

=== Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарының далалық облыстарын басқару жөніндегі уақытша ереже ===
[[Сурет:Orenburg cossacks with camels.jpg|thumb|alt=A|250px]]
– [[1868]] жылы Ресей императоры [[Александр ІІ]] қол қойған құжат. Осы құжат бойынша Орынбор және Бат.-[[Сібір]] ген.-губернаторлықтарында саяси-әкімшілік реформа жүргізіліп, ген.-губернаторлықтар облыстарға, [[облыс]]тар уездерге, [[уезд]]ер болыстықтарға, [[болыстық]]тар [[ауыл]]дарға бөлінді. 
* Орынбор генерал-губернаторлығына [[Орал]] және [[Торғай]] облыстары
Орал облысы – Орал, [[Гурьев]], [[Калмыков]], [[Желі]]; &lt;br /&gt;
Торғай облысы – Елек, [[Николаевск]], [[Ырғыз]], Торғай; 
* Бат. Сібір ген.-губернаторлығына [[Ақмола]] және [[Семей]] облыстары кірді.
Ақмола облысы – Ақмола, [[Көкшетау]], [[Омбы]], [[Петропавл]];

Семей облысы – Семей, [[Жаңасарысу]], [[Баянауыл]], [[Көкпекті (Абай облысы)|Көкпекті]], [[Зайсан]], [[Баянауыл]], [[Өскемен]] уездеріне бөлінді.&lt;br /&gt; Ген.-губернаторлықтардағы әкімш. және әскери билік ген.-губернатордың қолына шоғырландырылды. Облыс әкімш-н әскери және әкімш. билік берілген әскери губернатор басқарды. Ол облыс аумағында орналасқан казак әскерінің атаманы болып саналды. “Ережеде” далалық облыстардың әскери губернаторлары дивизия командиріне теңестіріледі деп көрсетілді. [[Уезд]] бастықтарын облыс әскери губернаторының ұсынуы бойынша ген.-губернатор тағайындады. Уезд бастықтарының қолына әкімшілік және полицейлік билік шоғырландырылды. [[Орал облысы]]ның уезд бастықтарына, [[Семей]] облысы Көкпекті у-нің бастығына жергілікті әскери бөлімдер бағындырылды. Болыстықтар 1000 шаңырақтан 2000 шаңыраққа дейінгі бірнеше ауылды қамтыды. Әкімш. ауылдар 100 – 200 шаңырақтан құралды. Болыстық және ауыл әкімш-н құру тәртібі Қазақстан аймағын отарлау мақсатына қызмет етті. Болыс басқарушылары мен ауыл старшындары әрбір үш жылда қайта сайланды. Сайлау кезінде рулық талас-тартыстар мен әртүрлі жолсыздықтарға орын берілді. Болыстық басқарушылар мен олардың кандидаттары облысы әскери губернатор бекіткеннен кейін ғана қызметке кірісті. Ауыл старшындары мен олардың кандидаттарын уезд бастығы бекітті. Болыс басқарушысы өз болыстығындағы билігін жүзеге асыру барысында “тыныштық пен тәртіптің” сақталуын, алымдардың жиналуын, т.б. қадағалап отыруға міндетті болды. Болыс басқарушысына тәртіп бұзушыларды үш күн мерзімге қамауға алу және ақшалай айып төлету құқығы берілді. Өзінің әкімш. шегінде старшындардың да болыс басқарушыларындағыдай құқықтары болды. Жергілікті халық өкілдері болыстық және ауылдық деңгейдегі басқару орындарына ғана тартылды. Одан жоғары деңгейдегі басқару орындары отаршылдардың әскери адамдарынан құрылды. Ресей империясының қазақ даласына тұтастай саяси өктемдігін орнатуын 1891 жылы қабылданған “[[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Орал]] және [[Торғай]] облыстарын басқару туралы ереже” заңдастырды&lt;ref&gt;Материалы по истории политического строя Казахстана, т. 1, А.-А., 1961; Жиренчин К. А., Политическое развитие Казахстана – начале веков, А., 1996.&lt;/ref&gt;.

=== Орынбор қазақтарын басқару туралы ереже ===
– 1844 ж. 14 маусымда [[Ресей империясы]] қабылдаған заңдық құжат. 1824 жылғы жарғыға қарағанда бұл құжат патша өкіметінің қазақ даласындағы билігін күшейту жолдарын заңдастыра түсті. Ережеде жергілікті әкімшіліктердің өкілеттіктері шектеліп, қызметтері өлкелік өкімет тарапынан қатаң бақылауға алынды. Жарғыда қазақ арасындағы егіншілік, тұз өндіру өнеркәсібі және сауданы дамыту қажет деп көрсетілген болса, ереже тек қана мал шаруашылығы мен айналысуды мақұлдады. Бекітілген салық жүйесі бойынша әрбір түтінге 1 сом 50 тиын мөлшерінде салық белгіленді. Оған қоса линиялық казактарға жалданып жұмыс істеу үшін қазақтардың орыс әкімш-не билет бағасы ретінде күміс 15 [[тиын]], билет алу мерзімін өткізіп алған жағдайда күміс 30 тиын төлейтін болды. Осындай қанаушы салық жүйесі арқылы Ресей империясы қазақ жерлерін күшпен тартып ала бастады. Кей мәліметтерге қарағанда, [[Ресей]] империясының қазынасына түтін басына белгіленген салықтан 4 млн-нан астам пайда түскен. О. қ. б. т. е. қазақ қоғамында қалыптасқан билер сотының құқықтық мәртебесіне де ерекше назар аударды. Патша өкіметі бұл ин-ттың құзыры мен қызметін барынша шектеуге тырысты. Бұдан былай билер соты 50 [[сом]] күміс ақша мөлшеріне дейінгі азаматтық істерді ғана қарайтын болды. Ал кісі өлтіру, тонау, [[барымта]], Ресей өкіметіне күш көрсету, [[ру]]ластарын өкіметке қарсы үгіттеу сияқты қылмыстарды қарау жергілікті әскери соттардың құзырына берілді. Ереже қазақ қоғамын [[Ресей империясы]]ның басқару жүйесін енгізуге және “бөліп ал да билей бер” қағидасына сүйенген отарлық саясатты іс жүзіне асыруға құқықтық негіз болды.

=== Орынбор қырғыздары туралы жарғы ===
[[Сурет:RussiaPS979-Orenburg-1-Ruble-1918-donatedta f.jpg|thumb|alt=A.]]
– Ресей өкіметінің [[Кіші жүз]] қазақтарын жаңаша басқару мақсатында жасаған шарасы. 1824 ж. наурызда Сыртқы істер мин-нің жанындағы Азия департаментінде бекітілді. Оның жобасын 1822 ж. Орынбор ген.-губернаторы П.К. [[Пётр Кириллович Эссен|Эссен]] дайындады. Бұл жоба бойынша Кіші жүзде хандық билікті жою туралы шешім қабылданды. Кіші жүз ханы Шерғазы Орынбор қаласына шақырылып, Орынбор шекара комиссиясының жұмысына кеңесші қызметіне тағайындалды. Кіші жүз жері – батыс, орта және шығыс әкімш. жүйелеріне бөлініп, оны билеуші сұлтандар басқарды. Жүздің бөлінуі рулардың орналасуына және олардың арасындағы билеуші сұлтандардың беделіне байланысты болды. Сондықтан бөліну аумағы жағынан да, халықтың саны жағынан да біркелкілік болған жоқ. Шекаралық комиссия құрамына төраға, төрт кеңесші, ауқатты қазақтардан тұратын төрт өкіл кірді. Шекаралық комиссияның міндетіне далада тәртіпті сақтау, жергілікті қазақ шенеуніктерінің тіршілігін қадағалау, салық жинау, сот істері, мед. жағын бақылауға алу кірді. Жергілікті әкімш-тің құрамына [[Кіші жүз]]дің үш бөлігінің сұлтандары, дистанция басқарушылары кірді. Сұлтандарды Орынбор әскери губернаторы, ал басқа шендердің бәрін шекаралық комиссия тағайындады. Әрбір билеуші сұлтанның 100 – 200 адамнан тұратын әскери командасы болды. Олардың ордасы казак станицалары мен бекіністерінде орналасты. Бұл жарғыдан кейін сот жүйесінде де көптеген өзгерістер болды. Ірі қылмыстық істер әскери сот немесе шекаралық комиссияның қолына көшті, ал кішігірім қылмыстық істер қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары негізінде қаралды. [[Патша]] әкімш. жергілікті билік органдарын, оның ішінде билер сотын полиц. жазалаушы органдарға айналдыруға талпынды. Оларға қамауға алуға, дүре соғуға, [[Сібір]]ге жер аударуға рұқсат берілді. [[Дәстүр]]лі билік құрылымын қиратқан жаңа жүйе – Кіші жүз қазақтарын Орынбор шекара комиссиясы арқылы басқаруды күшейтіп қана қойған жоқ, әлеум.-саяси және шаруашылық өмірдің барлық жақтарын да қамтыды. Қазақтарды құнарсыз жерлерге ығыстырған орыс қоныс аударушыларын орналастыру үшін кең мүмкіндіктер ашылды&lt;ref&gt;Казахско-русские отношения в 18–19 веках, А.-А., 1964; Мәшімбаев С., Патшалық Ресейдің отарлық саясаты, А., 1994; Қазақстан тарихы, А., 1994.&lt;/ref&gt;.

== Орынбор–Ташкент темір жолы ==
‘’Орынбор–Ташкент темір жолы’’, 1901 – 05 ж. салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Патша үкіметінің Орынбор - Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты [[Орталық Азия]] үшін [[Англия]]мен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімш. жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңт. бөлігі ([[Ташкент]] – Көбек) [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолт. бөлігі (Орынбор – Көбек) Орынбор губерниясы, [[Торғай облысы]]ның және Орал облысы [[Темір]] у-нің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс Орынбор жағынан 10 мамырда, ал Ташкент жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 ж. 1 қаңтарда бүкіл О. – Т. т. ж. бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солт. бөлігі толық аяқталып, [[1905]] ж. 25 шілдеде, оңт. бөлігі 1906 ж. 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 ж. 1 қаңтардан бастап Орынбор – [[Самара]] – [[Златоуст]] жолының учаскесі, ал 1906 ж. 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент ст. О. – Т. т. ж-на қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], [[Қызылорда]], [[Түркістан]] Қазақстанның Ресеймен және Орт. Азиямен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы Орынбор қаласында болды. О. – Т. т. ж. – қазіргі кезде Қазақстанның оңт. және батыс аудандарын Орт. Азия республикаларымен, Ресеймен, [[Кавказ]] және Шығ. [[Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі т. ж. желісі&lt;ref&gt;Материалы по обследованию казенных железных дорог; Ташкентская ж. д., СПб., 1913; Отчет по постройке северной части Оренбургско-Ташкентской ж. д., ч. 1. СПб., 1908; Асылбеков М.Х., Некоторые вопросы истории строительства Оренбургско-Ташкентской ж. д., Известия. АН КазССР. Сер. ист., арх. и этногр., 1962, вып. 2.&lt;/ref&gt;.

== Орынбор шебі ==
'''Орынбор шебі''' – 18 ғ-дың 30–40-жылдары Қазақстанның батыс бөлігінде Ресей империясы құрған инженерлік-құрылыс жүйесі. Төм. Жайық, Самара, Қызыл, т.б. бөліктерден құралды. Кейіннен [[Закамск]] шебімен алмастырылды. О. ш. Ресейге жаңадан қосылған, бірақ әлі де толық бағына қоймаған қазақтардың башқұрттармен бірігіп жергілікті патша әкімш. мекемелеріне күтпеген шабуыл жасауынан қорғану, әрі осы аймаққа орыс шаруаларын әкеліп орналастыру мақсатында құрылды. Көп кешікпей 18 ғ-дың 2-жартысында [[Кіші жүз]]дегі жағдайдың шиеленісіп, О. ш-не қазақтардың шабуылының үдеуі Ресей әкімш-н қатты алаңдатты. 1784 ж. жаңа тағайындалған Орынбор ген.-губернаторы [[О.А. Игельстром]] О.ш-нде жағдай өте қауіпті деп санады. Ол хандық билікті жоюды мақсат етіп, қазақтардың ойын білу үшін рубасы, старшындармен жиналыс өткізді. 1785 ж. күзде өткен осы жиналыс Кіші жүзде хандық биліктің жойылуын қолдап шықты. Бірақ [[Франция]]дағы революцияның Ресейге тарау мүмкіндігінен қатты сескенген патша өкіметі көп ұзамай хандық жүйені қалпына келтірді.
1798 ж. 10 сәуірде Орынбор ген.-губернаторына мынадай нақты тапсырма берілді: 
* 1) О. ш-не жақын маңда тұратын 20 мен 50 жас аралығындағы казак, башқұрт, қалмақтарды кантондарға бөліп, олардың шепте әскери қызмет өтеуіне қатаң бақылау жасау;
* 2) О. ш-нің өзін әскери қызмет мақсатында 5 қашықтыққа бөлу.
Сол жылдың күзінде О. ш. 5 қашықтыққа бөлінді: 
* 1) Усть-Уйск бекінісінен Верхнеуральскіге дейінгі бекіністер мен редуттар (Звериноголовск бекінісі мен Алабужск редутын қоса есептегенде);
* 2) Верхнеуральскіден Орск қалашығына дейін;
* 3) Орскіден Орынборға дейін;
* 4) Орынбордан Оралға дейін;
* 5) Оралдан Гурьев қалашығына дейін&lt;ref&gt;Семенов В. Г., Семенова В. П., Губернаторы Оренбургского края, Оренбург, 1999.&lt;/ref&gt;.

== Орынбор шекара комиссиясы ==
‘’Орынбор шекара комиссиясы’’ – үкіметтік мекеме. 
1739 ж. 19 наурызда Орынбор шекаралық сотының орнына құрылды. О. ш. к. құрамында сот, азаматтық іс жүргізу және қаржы-есеп бөлімдері болды. Бұдан басқа [[Кіші жүз]] қазақтарын бақылаушы бөлім ашылды. Комиссияда негізінен қазақтар арасындағы [[барымта]], [[жер дауы]], орыс-казак бекіністері коменданттарының арыз-шағымы қаралды. Сонымен қатар комиссия қазақ жері арқылы өтетін сауда керуендерімен бірге [[Хиуа]], [[Қоқан]], [[Бұхара]] хандықтарына арнаулы барлаушылар мен тыңшылар жіберіп, Орт. Азияда болып жатқан жағдайлар туралы құпия мәліметтер алып отырды.

‘’’Орынбор шекара комиссиясы жанындағы қазақ мектебі''' – қазақ балаларына арналған Ресей оқу жүйесі негізіндегі тұңғыш мектеп-интернат (1850). Мұнда оқу мерзімі 7 жыл болды. 
* Алғашқы жылы 20 шәкірт оқып, оларға 3 мұғалім сабақ берсе, 1859 ж. олар 40 оқушы, 9 мұғалімге жетті.
* 1869 ж. мектептің оқу мерзімі 6 жыл болып қысқартылды. Мектептің бас тәрбиешісі Салықжан Кукляшев атты [[татар]] жігіті, ал жатақхана тәрбиешілері унтер офицерлер болды.
* 1857 ж. мектептің тұңғыш түлектері білім куәлігін иеленді. Соның ішінде [[Ыбырай Алтынсарин|Ы. Алтынсарин]] де бар.

О. ш. к. ж. қ. м-нің білім дәрежесі орыстың приход және уездік уч-щелерімен теңдес болып, онда уездік уч-щелердің оқулықтары қолданылды. Мектепте орыс және қазақ тілдерін оқытатын мұғалімдерге осы екі тілді бірдей білу талабы қойылды. Мектептің оқу жоспарында орыс тілі, қазақ және татар тілі, [[арифметика]], [[тарих]], [[география]], таза жазу және сызу, дене шынықтыру, орыс және қазақ тілдерінде іс жүргізу және тергеу, [[ислам]] діні пәндері қамтылды. Бұл оқу орны өмір сүрген 19 жыл ішінде 48 қазақ баласы білім алып шықты. Олардың біршамасы шекара комиссиясына жұмысқа қалдырылса, біразы өз елдерінде әкімш.-басқару жұмыстарына араласты, одан өзгелері қазақ ішіндегі орыс мектептерінде мұғалім болды. ‘’’1869 ж. мектеп жұмысы тоқтатылды.’’’

== Орынбор мүфтилігі ==
'''Орынбор мүфтилігі''' – Ресей империясындағы мұсылмандық діни басқарма. 
* 1788 ж. 22 қыркүйекте [[Екатерина II]]-нің жарлығына сәйкес Уфа қаласында ашылды.
Патша өкіметінің мүфтилік құру арқылы империя мұсылмандарына көршілес [[Түркия]], [[Иран]], [[Ауғанстан]] сияқты елдер мен Орта Азия хандықтарының ықпал етуін тежеуді және олардың Ресей отаршылдық саясатына қарсылығын бәсеңдетуді мақсат етті. Басқарушы сенаттың ұйғарымымен О. м-нің бас мүфтилігіне қазандық татар [[Мұхамеджан Хұсайынов]] тағайындалды. Уфа қаласында құрылған діни басқарма 1797 жылдан О. м. деп аталды. Атының өзгеру себебі жаңадан ашылған губернияға байланысты еді. Бұл губернияның орт. Орынбор қ. болғандықтан, 1798 ж. діни басқарма кеңсесі де сонда көшіріліп, 1802 жылдың соңына дейін осында болды, кейін Уфа қаласына қайта ауыстырылды. Дегенмен 1918 жылға дейін оның О. м. деген аты сақталып қалды. Патша үкіметінің қазақтардың діни істерін О. м-не қарату шаралары 1789 ж. жүзеге асты. Сол жылы бас мүфти Хұсайынов [[Орал]] қаласына келіп, қазақ ақсүйектерімен келіссөздер жүргізіп, осы өңірдің діни істерін О. м-не қаратуға қол жеткізді. Бұл қазақтардың діни істерін О. м-не қаратудың алғашқы қадамы еді. Мұнан кейін Ресей өкіметінің үстемдігі орнаған қазақ даласының өзге де аймақтарына О. м-нің ықпалы біртіндеп тарай бастады. Жаңадан қосылған аймақтардағы қазылар мен молдаларды бекіту мүфтидің құзырында болды. Мәселен, 1797 ж. Орал өңіріндегі Кіші жүз қазақтарына қазы болып қазандық татар [[Мұхамеджан Қазиев]], 1802 ж. [[Бөкей Орда]]сына [[Жүсіп Махмутов]] бекітілді. Патша үкіметінің билік органдарына бағынуды насихаттауда мүфти Хұсайынов ерекше белсенділік танытты. Ол 1797 ж. [[Айшуақ]] сұлтан басқарған хан кеңесінің құрамына енді. О. м. қазақ балаларын [[Уфа]]да, [[Қазан]]да, [[Троицк]]іде, Орынборда және [[Омбы]]да ашылған медреселерге оқыту ісінде елеулі рөл атқарды. 19 ғ-дың 2-ширегінде мүфтиліктің араласуымен Ішкі Ордада медресе ашылды. О. м-нің қарамағында 18 ғ-дың соңына қарай 114 мешіт, медресе болды. Мұсылмандық әдебиеттерді шығару жөнінде билік орындарының рұқсатын ала отырып, 1797 ж. 3600 дана, 1806 ж. 1500 дана, 1853 ж. 82 мың дана Құран кітабын баспадан шығарды. 1807 ж. О. м. билік органдарының қатаң бақылауы мен қысымынан құтылу үшін өздерін губ. әкімш-ке тәуелді емес жеке құрылым етуді сұрап император Александр І-ге өтініш хат жолдады. Алайда өтініштері аяқсыз қалды, себебі патша үкіметі ендігі жерде мүфтиліктің ықпал ету ауқымын тарылта түсуге тырысты. ‘’’1867 – 68’’’ ж. өткен саяси әкімш. реформаларға сәйкес қазақтар мен Түркістан өлкесіндегі өзге де мұсылман халықтарының діни істері ешқандай діни басқарма қарамағына қаратылмай, жергілікті орт. билік органдарының қолына берілді. Осылайша қазақтардың діни істері О. м. құрамынан шығып қалды. О. м-нен өздерінің діни істерін шығарып тастауы өлкедегі дінбасыларды алаңдатып, олар қазақтарды О. м-не қайтадан қарату жөнінде үгіт-насихат жұмысын жүргізді. 1872 ж. Ішкі Ордада бұрын имамның көмекшісі қызметін атқарған Әбсаттар Жәбіров, 1903 ж. Қызылжарда молда Мұхамеджан Бекішевтің тарапынан осы мәселе көтерілді. Бекішев қазақтардың діни істерін жергілікті әкімш. қолынан алып, мұсылмандық діни басқармаға қарату керектігін айтып, С.Шормановқа, Абайға, Жәңгір Құдаймендинге және Ғабдулла Исабековке хаттар жолдады. 1905 ж. жолдаған Қарқаралы хұзырхатында қазақтардың діни істерін О. м-не қарату туралы талап қойылды. Қазақтардың діни істерін О. м-не қарату мәселесі 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейінгі қалыптасқан саяси ахуал жағдайында да өз жалғасын тапты. 1917 ж. мамырда Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезінде Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстары мен Ішкі Орда қазақтарының діни істері О. м-не қаратылсын деген шешім қабылданды. Мұндай шешім Екінші жалпықазақ съезінде құпталды. 1918 ж. өлкеде Кеңес үкіметінің орнауымен О. м-нің қызметі тоқтатылды. 
&lt;ref&gt;Азаматов Д.Д., Оренбургское магометанское духовное собрание в конце XVІІІ – XІX, Уфа, 1999; Хабутдинов А., Миллет Оренбургского духовного собрания в конце XVІІІ – XІX веках, Казань, 2000; Рүстемов С., Орынбор мүфтилігі және қазақтар //Қазақ тарихы, 2004, №5.&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
‘’’Орынбор кадет корпусы’’’, қ. [[Неплюев әскери училищесі]].
== Орынбор ғылыми архив комиссиясы ==
– ғылыми-құжаттық мекеме. 1887 ж. желтоқсан айында 25 адамнан тұратын О. ғ. а. к. құрылды. Комиссияның басты мақсаты – архив істерін ретке келтіру, Орынбор өлкесінің тарихын зерттеу, археол. және этногр. материалдар жинау болды. Алғашқы жылы қазақтардың тарихы жөніндегі құжаттар, көрші мемлекеттермен сауда және қарым-қатынастар туралы құжаттар жинақталды. Жергілікті өлкетанушылармен бірге комиссияның жұмысына В.В. Бартольд, Санкт-Петербург археология ин-тының директоры Н.В. Пок-ровский, акад. В.В. Радлов құрметті мүшелер ретінде қатысты. А.Балғымбаев, [[А.Байтұрсынов]], [[М.Ф.Кәрімов]], [[М.З.Рамеев]], [[М.Ф.Сүлейменов]], т.б. қазақ, татар және [[башқұрт]] зиялылары комиссия жұмысына белсене араласты. О. ғ. а. к-нда [[18 – 19 ғ]]-ларда [[Қазақстан]]ды Ресейдің отарлау тарихы жөнінде көптеген деректер жиналды. [[И.А. Кастаньенің]] “Қазақ даласы мен Орынбор өлкесінің көне ескерткіштері” деген еңбегінде [[Қазақстан тарихы]] жөнінде алуан түрлі деректемелік материалға жүйеленген шолу берілді. Комиссияның “Труды” атты өз баспасөз органы қызмет істеді. 1894 – 1917 жылдарда бұл басылымның 34 саны жарық көрді. О. ғ. а. к. [[Қазан төңкерісіне]] дейін жұмыс істеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Ресей қалалары]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>qve3rwp370kpexhsjqsdfgkcbjj4do7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604269</id>
      <parentid>3604186</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] ([[User talk:Гулмира Исатай|т]]) өңдемелерінен [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3493736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41392" sha1="dn93m5exzj9ul9264nfd706z3zt0bqc" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей|статусы=Қала|аудан түрі=|аудан картасы=|ел картасының өлшемi=|аймақ картасының өлшемi=|аудан картасының өлшемi=|аймағы=Орынбор облысы|кестедегі аймақ=Орынбор облысы|ауданы=|ел картасы=|кестедегі аудан=|мекен түрі=|мекені=|кестедегі мекен=|басшының түрi=[[Орынбор мэрі|Мэрі]]|басшысы=[[Владимир Алексеевич Ильиных|Ильиных В. А.]]|құрылған уақыты=|аймақ картасы=|CoordScale=|қазақша атауы=Орынбор|шынайы атауы={{lang-ru|Оренбург}}|сурет=|сурет атауы=Орынбор коллажы. Сағат тілі бойынша: Орынбор қаласының администрациясы, Никольскийдің Кафедралы собордың қоңырауханасы, [[Орал]] өзеннің жағалауы, &quot;Рамазан&quot; мешіті, Чкалова көшесінің көрінісі, Орал өзенін өтетін жаяу көпірі, Орынбор казактарының ескірткіші.|елтаңба=Coat of Arms of Orenburg.svg|ту=Flag of Orenburg.svg|ту сипаттамасы=Астрахан туы|CoordAddon=|lat_deg=51|lat_min=46|lat_sec=|lon_dir=E|lon_deg=55|lon_min=06|lon_sec=|алғашқы дерек=1334 жыл}}'''Орынбор''' (1938 – 57 ж. ''Чкалов'') ({{lang-ru|Оренбу́рг}}) – [[Ресей Федерациясы]]ндағы қала, облыс орталығы. [[1735 жыл|1735 жылы]] бекініс қамал ретінде қаланып, атауы [[Ор (өзен)|Ор өзеннің]] атына байланысты қойылған. Халқы 529,6 мың адам (1998). 

Қалада машина жасау, химия, [[мұнай]] химиясы, тамақ жасау, т.б. өнеркәсіп түрлері жақсы дамыған. 4 жоғары оқу орны, өлкетану және [[бейнелеу өнері]] мұражайлары бар. Ол [[Жайық]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Солтүстік-батыс бөлігі [[Сақмар]] және [[Жайық]] өзендерінің қосылған қиылысына дейін жетеді. 
== Тарихы ==
1735 жылы 15 тамызда [[Иван Кириллович Кириллов|Иван Кириллов]] бастаған экспедициясы Жайықтың сол жақ жағалауына құяр сағасына қала (қазіргі Орск) сала бастады. 1740 жылы [[Василий Никитич Татищев|Василий Татищев]] сауда керуендері түнейтін, үлкен әскери күштер орналасуы керек деп жоспарланған қамал орнын қолайсыз деп тауып, “Орынборды” 200 шақырым [[Жайық]] ағысымен төменірек жерден салуға рұқсат сұрады. Сөйтіп, қазіргі Қызылту станциясының іргесі қаланды. 1742 жылы жаңадан тағайындалған губернатор [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюевке]] бұл жер ұнамай, 1736 жылы Кириллов іргесін қалаған Берді бекінісі қала орны болуы керек деп Сенатқа ұсыныс жасайды. Сөйтіп, 1743 ж. Орынбор іргесі Берді қамалының орнына түпкілікті қаланады. Жаз айларында арадағы сауда қатынасы Жайық өзеннің сол жағалауында жүргізілді. Осы жерде ірі сауда алаңы ашылып, сауда сарайы салынды. Сауда алаңының Орынборға және қазақ даласына қараған екі үлкен қақпасы болды. Орынбор [[1868]] жылдан Ресейдің Қазақстан және [[Орталық Азия|Орталық Азиямен]] арадағы ірі сауда орталығы болды. 1920 жылы 4 қазанда Орынборда Қазақ өлкесі Кеңестерінің құрылтай съезі өтіп, [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-і]] құрылды. Орынбор 1920 – 1925 жылдары Қазақ АКСР-інің астанасы болды. Қазіргі уақытта [[Орынбор облысы|Орынбор облысында]] 120 мыңдай қазақтар тұрады. Олар негізінен Домбар, Ясный және Адамов аудандарына шоғырланған. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен байланысты облыс қазақтары “[[Достық]]”, “Үркер”, “Қазақ тілі” және тағы басқа мәдени орталықтарға бірігіп, өздерінің “[[Айқап]]” атты газетін шығарады&lt;ref&gt;Борисов А. Я., Оренбург, Челябинск, 1968; Ескекбаев Д., Орынбор қазақтары. Тарихи-этнографиялық зерттеу, А., 2001.&lt;/ref&gt;.

=== Губерния құрылуы ===
'''Орынбор генерал-губернаторлығы''', Қазақстанның батыс, солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс иеліктерін отарлау мақсатында 1850 жылы құрылып, 1881 жылға дейін сақталды. [[1868 жыл|1868 жылы]] Орынбор генерал-губернаторлығы құрамында орталығы Орынбор қаласы болған [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] құрылды. 1876 – 81 жылдары Қазақстанның солтүстік-шығысы мен оңтүстігінде Дала және Түркістан генерал-губернаторлықтарының құрылуына байланысты Орынбор генерал-губернаторлығыны жойылып, Орынбор губерниясы қалпына келтірілді. Дегенмен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] Орынбор губерниясы құрамында қалдырылды.

'''Орынбор губерниясы''' – әкімшілік аумақтық бөлік. [[1744 жыл|1744 жылы]] құрылған. Алғашқы генерал-губернаторы [[Иван Иванович Неплюев|И. И. Неплюев]] болды. Бастапқыда губерниясы Кама өзеңі, [[Каспий теңізі]], [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]] мен қазақ даласы арасындағы жерлерді қамтыды. Кейіннен жаңа губерниялар мен облыстардың құрылуына байланысты солтүстікте [[Пермь]], батыста [[Үфі]] және [[Самара]], оңтүстікте [[Орал уезі|Орал]] және [[Торғай уезі|Торғай]], шығыста Тобыл губернияларымен шектесті. 1897 жылы жер аумағы 15 млн. десятина, халқы 1 млн. 608 – 388 адам болды. Орынбор губерниясында алтын, мыс және темір рудасы, тұз, сланец, тас көмір өндірілді. 1894 ж. Орынбор губерниясында Белорецк, Тираянск, Кагин, Жоғарғы Авзяно-Петровский, Төменгі Авзяно-Петровский, Зигазин және Инзер з-ттары болды. Егіншілік пен сауда өрістеді. Губернияда 576 оқу орны болды. Орынбор губернаторлығына халқы негізінен қазақтардан тұратын [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] тікелей бағынды.
[[Сурет:Неплюев.jpg|thumb|alt=A.|Иван Иванович Неплюев]]

=== Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарының далалық облыстарын басқару жөніндегі уақытша ереже ===
[[Сурет:Orenburg cossacks with camels.jpg|thumb|alt=A|250px]]
– [[1868]] жылы Ресей императоры [[Александр ІІ]] қол қойған құжат. Осы құжат бойынша Орынбор және Бат.-[[Сібір]] ген.-губернаторлықтарында саяси-әкімш. реформа жүргізіліп, ген.-губернаторлықтар облыстарға, [[облыс]]тар уездерге, [[уезд]]ер болыстықтарға, [[болыстық]]тар [[ауыл]]дарға бөлінді. 
* Орынбор генерал-губернаторлығына [[Орал]] және [[Торғай]] облыстары
Орал облысы – Орал, [[Гурьев]], [[Калмыков]], [[Желі]]; &lt;br /&gt;
Торғай облысы – Елек, [[Николаевск]], [[Ырғыз]], Торғай; 
* Бат. Сібір ген.-губернаторлығына [[Ақмола]] және [[Семей]] облыстары кірді.
Ақмола облысы – Ақмола, [[Көкшетау]], [[Омбы]], [[Петропавл]];

Семей облысы – Семей, [[Жаңасарысу]], [[Баянауыл]], [[Көкпекті (Абай облысы)|Көкпекті]], [[Зайсан]], [[Баянауыл]], [[Өскемен]] уездеріне бөлінді.&lt;br /&gt; Ген.-губернаторлықтардағы әкімш. және әскери билік ген.-губернатордың қолына шоғырландырылды. Облыс әкімш-н әскери және әкімш. билік берілген әскери губернатор басқарды. Ол облыс аумағында орналасқан казак әскерінің атаманы болып саналды. “Ережеде” далалық облыстардың әскери губернаторлары дивизия командиріне теңестіріледі деп көрсетілді. [[Уезд]] бастықтарын облыс әскери губернаторының ұсынуы бойынша ген.-губернатор тағайындады. Уезд бастықтарының қолына әкімш. және полицейлік билік шоғырландырылды. [[Орал облысы]]ның уезд бастықтарына, [[Семей]] облысы Көкпекті у-нің бастығына жергілікті әскери бөлімдер бағындырылды. Болыстықтар 1000 шаңырақтан 2000 шаңыраққа дейінгі бірнеше ауылды қамтыды. Әкімш. ауылдар 100 – 200 шаңырақтан құралды. Болыстық және ауыл әкімш-н құру тәртібі Қазақстан аймағын отарлау мақсатына қызмет етті. Болыс басқарушылары мен ауыл старшындары әрбір үш жылда қайта сайланды. Сайлау кезінде рулық талас-тартыстар мен әртүрлі жолсыздықтарға орын берілді. Болыстық басқарушылар мен олардың кандидаттары облысы әскери губернатор бекіткеннен кейін ғана қызметке кірісті. Ауыл старшындары мен олардың кандидаттарын уезд бастығы бекітті. Болыс басқарушысы өз болыстығындағы билігін жүзеге асыру барысында “тыныштық пен тәртіптің” сақталуын, алымдардың жиналуын, т.б. қадағалап отыруға міндетті болды. Болыс басқарушысына тәртіп бұзушыларды үш күн мерзімге қамауға алу және ақшалай айып төлету құқығы берілді. Өзінің әкімш. шегінде старшындардың да болыс басқарушыларындағыдай құқықтары болды. Жергілікті халық өкілдері болыстық және ауылдық деңгейдегі басқару орындарына ғана тартылды. Одан жоғары деңгейдегі басқару орындары отаршылдардың әскери адамдарынан құрылды. Ресей империясының қазақ даласына тұтастай саяси өктемдігін орнатуын 1891 жылы қабылданған “[[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Орал]] және [[Торғай]] облыстарын басқару туралы ереже” заңдастырды&lt;ref&gt;Материалы по истории политического строя Казахстана, т. 1, А.-А., 1961; Жиренчин К. А., Политическое развитие Казахстана – начале веков, А., 1996.&lt;/ref&gt;.

=== Орынбор қазақтарын басқару туралы ереже ===
– 1844 ж. 14 маусымда [[Ресей империясы]] қабылдаған заңдық құжат. 1824 жылғы жарғыға қарағанда бұл құжат патша өкіметінің қазақ даласындағы билігін күшейту жолдарын заңдастыра түсті. Ережеде жергілікті әкімшіліктердің өкілеттіктері шектеліп, қызметтері өлкелік өкімет тарапынан қатаң бақылауға алынды. Жарғыда қазақ арасындағы егіншілік, тұз өндіру өнеркәсібі және сауданы дамыту қажет деп көрсетілген болса, ереже тек қана мал шаруашылығы мен айналысуды мақұлдады. Бекітілген салық жүйесі бойынша әрбір түтінге 1 сом 50 тиын мөлшерінде салық белгіленді. Оған қоса линиялық казактарға жалданып жұмыс істеу үшін қазақтардың орыс әкімш-не билет бағасы ретінде күміс 15 [[тиын]], билет алу мерзімін өткізіп алған жағдайда күміс 30 тиын төлейтін болды. Осындай қанаушы салық жүйесі арқылы Ресей империясы қазақ жерлерін күшпен тартып ала бастады. Кей мәліметтерге қарағанда, [[Ресей]] империясының қазынасына түтін басына белгіленген салықтан 4 млн-нан астам пайда түскен. О. қ. б. т. е. қазақ қоғамында қалыптасқан билер сотының құқықтық мәртебесіне де ерекше назар аударды. Патша өкіметі бұл ин-ттың құзыры мен қызметін барынша шектеуге тырысты. Бұдан былай билер соты 50 [[сом]] күміс ақша мөлшеріне дейінгі азаматтық істерді ғана қарайтын болды. Ал кісі өлтіру, тонау, [[барымта]], Ресей өкіметіне күш көрсету, [[ру]]ластарын өкіметке қарсы үгіттеу сияқты қылмыстарды қарау жергілікті әскери соттардың құзырына берілді. Ереже қазақ қоғамын [[Ресей империясы]]ның басқару жүйесін енгізуге және “бөліп ал да билей бер” қағидасына сүйенген отарлық саясатты іс жүзіне асыруға құқықтық негіз болды.

=== Орынбор қырғыздары туралы жарғы ===
[[Сурет:RussiaPS979-Orenburg-1-Ruble-1918-donatedta f.jpg|thumb|alt=A.]]
– Ресей өкіметінің [[Кіші жүз]] қазақтарын жаңаша басқару мақсатында жасаған шарасы. 1824 ж. наурызда Сыртқы істер мин-нің жанындағы Азия департаментінде бекітілді. Оның жобасын 1822 ж. Орынбор ген.-губернаторы П.К. [[Пётр Кириллович Эссен|Эссен]] дайындады. Бұл жоба бойынша Кіші жүзде хандық билікті жою туралы шешім қабылданды. Кіші жүз ханы Шерғазы Орынбор қаласына шақырылып, Орынбор шекара комиссиясының жұмысына кеңесші қызметіне тағайындалды. Кіші жүз жері – батыс, орта және шығыс әкімш. жүйелеріне бөлініп, оны билеуші сұлтандар басқарды. Жүздің бөлінуі рулардың орналасуына және олардың арасындағы билеуші сұлтандардың беделіне байланысты болды. Сондықтан бөліну аумағы жағынан да, халықтың саны жағынан да біркелкілік болған жоқ. Шекаралық комиссия құрамына төраға, төрт кеңесші, ауқатты қазақтардан тұратын төрт өкіл кірді. Шекаралық комиссияның міндетіне далада тәртіпті сақтау, жергілікті қазақ шенеуніктерінің тіршілігін қадағалау, салық жинау, сот істері, мед. жағын бақылауға алу кірді. Жергілікті әкімш-тің құрамына [[Кіші жүз]]дің үш бөлігінің сұлтандары, дистанция басқарушылары кірді. Сұлтандарды Орынбор әскери губернаторы, ал басқа шендердің бәрін шекаралық комиссия тағайындады. Әрбір билеуші сұлтанның 100 – 200 адамнан тұратын әскери командасы болды. Олардың ордасы казак станицалары мен бекіністерінде орналасты. Бұл жарғыдан кейін сот жүйесінде де көптеген өзгерістер болды. Ірі қылмыстық істер әскери сот немесе шекаралық комиссияның қолына көшті, ал кішігірім қылмыстық істер қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары негізінде қаралды. [[Патша]] әкімш. жергілікті билік органдарын, оның ішінде билер сотын полиц. жазалаушы органдарға айналдыруға талпынды. Оларға қамауға алуға, дүре соғуға, [[Сібір]]ге жер аударуға рұқсат берілді. [[Дәстүр]]лі билік құрылымын қиратқан жаңа жүйе – Кіші жүз қазақтарын Орынбор шекара комиссиясы арқылы басқаруды күшейтіп қана қойған жоқ, әлеум.-саяси және шаруашылық өмірдің барлық жақтарын да қамтыды. Қазақтарды құнарсыз жерлерге ығыстырған орыс қоныс аударушыларын орналастыру үшін кең мүмкіндіктер ашылды&lt;ref&gt;Казахско-русские отношения в 18–19 веках, А.-А., 1964; Мәшімбаев С., Патшалық Ресейдің отарлық саясаты, А., 1994; Қазақстан тарихы, А., 1994.&lt;/ref&gt;.

== Орынбор–Ташкент темір жолы ==
‘’Орынбор–Ташкент темір жолы’’, 1901 – 05 ж. салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Патша үкіметінің Орынбор - Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты [[Орталық Азия]] үшін [[Англия]]мен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімш. жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңт. бөлігі ([[Ташкент]] – Көбек) [[Түркістан]] өлкесі [[Сырдария]] облысының аумағы бойынша, cолт. бөлігі (Орынбор – Көбек) Орынбор губерниясы, [[Торғай облысы]]ның және Орал облысы [[Темір]] у-нің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс Орынбор жағынан 10 мамырда, ал Ташкент жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 ж. 1 қаңтарда бүкіл О. – Т. т. ж. бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солт. бөлігі толық аяқталып, [[1905]] ж. 25 шілдеде, оңт. бөлігі 1906 ж. 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 ж. 1 қаңтардан бастап Орынбор – [[Самара]] – [[Златоуст]] жолының учаскесі, ал 1906 ж. 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент ст. О. – Т. т. ж-на қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – [[Ақтөбе]], [[Шалқар]], [[Қазалы]], [[Қызылорда]], [[Түркістан]] Қазақстанның Ресеймен және Орт. Азиямен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы Орынбор қаласында болды. О. – Т. т. ж. – қазіргі кезде Қазақстанның оңт. және батыс аудандарын Орт. Азия республикаларымен, Ресеймен, [[Кавказ]] және Шығ. [[Еуропа]] елдерімен байланыстыратын негізгі т. ж. желісі&lt;ref&gt;Материалы по обследованию казенных железных дорог; Ташкентская ж. д., СПб., 1913; Отчет по постройке северной части Оренбургско-Ташкентской ж. д., ч. 1. СПб., 1908; Асылбеков М.Х., Некоторые вопросы истории строительства Оренбургско-Ташкентской ж. д., Известия. АН КазССР. Сер. ист., арх. и этногр., 1962, вып. 2.&lt;/ref&gt;.

== Орынбор шебі ==
'''Орынбор шебі''' – 18 ғ-дың 30–40-жылдары Қазақстанның батыс бөлігінде Ресей империясы құрған инженерлік-құрылыс жүйесі. Төм. Жайық, Самара, Қызыл, т.б. бөліктерден құралды. Кейіннен [[Закамск]] шебімен алмастырылды. О. ш. Ресейге жаңадан қосылған, бірақ әлі де толық бағына қоймаған қазақтардың башқұрттармен бірігіп жергілікті патша әкімш. мекемелеріне күтпеген шабуыл жасауынан қорғану, әрі осы аймаққа орыс шаруаларын әкеліп орналастыру мақсатында құрылды. Көп кешікпей 18 ғ-дың 2-жартысында [[Кіші жүз]]дегі жағдайдың шиеленісіп, О. ш-не қазақтардың шабуылының үдеуі Ресей әкімш-н қатты алаңдатты. 1784 ж. жаңа тағайындалған Орынбор ген.-губернаторы [[О.А. Игельстром]] О.ш-нде жағдай өте қауіпті деп санады. Ол хандық билікті жоюды мақсат етіп, қазақтардың ойын білу үшін рубасы, старшындармен жиналыс өткізді. 1785 ж. күзде өткен осы жиналыс Кіші жүзде хандық биліктің жойылуын қолдап шықты. Бірақ [[Франция]]дағы революцияның Ресейге тарау мүмкіндігінен қатты сескенген патша өкіметі көп ұзамай хандық жүйені қалпына келтірді.
1798 ж. 10 сәуірде Орынбор ген.-губернаторына мынадай нақты тапсырма берілді: 
* 1) О. ш-не жақын маңда тұратын 20 мен 50 жас аралығындағы казак, башқұрт, қалмақтарды кантондарға бөліп, олардың шепте әскери қызмет өтеуіне қатаң бақылау жасау;
* 2) О. ш-нің өзін әскери қызмет мақсатында 5 қашықтыққа бөлу.
Сол жылдың күзінде О. ш. 5 қашықтыққа бөлінді: 
* 1) Усть-Уйск бекінісінен Верхнеуральскіге дейінгі бекіністер мен редуттар (Звериноголовск бекінісі мен Алабужск редутын қоса есептегенде);
* 2) Верхнеуральскіден Орск қалашығына дейін;
* 3) Орскіден Орынборға дейін;
* 4) Орынбордан Оралға дейін;
* 5) Оралдан Гурьев қалашығына дейін&lt;ref&gt;Семенов В. Г., Семенова В. П., Губернаторы Оренбургского края, Оренбург, 1999.&lt;/ref&gt;.

== Орынбор шекара комиссиясы ==
‘’Орынбор шекара комиссиясы’’ – үкіметтік мекеме. 
1739 ж. 19 наурызда Орынбор шекаралық сотының орнына құрылды. О. ш. к. құрамында сот, азаматтық іс жүргізу және қаржы-есеп бөлімдері болды. Бұдан басқа [[Кіші жүз]] қазақтарын бақылаушы бөлім ашылды. Комиссияда негізінен қазақтар арасындағы [[барымта]], [[жер дауы]], орыс-казак бекіністері коменданттарының арыз-шағымы қаралды. Сонымен қатар комиссия қазақ жері арқылы өтетін сауда керуендерімен бірге [[Хиуа]], [[Қоқан]], [[Бұхара]] хандықтарына арнаулы барлаушылар мен тыңшылар жіберіп, Орт. Азияда болып жатқан жағдайлар туралы құпия мәліметтер алып отырды.

‘’’Орынбор шекара комиссиясы жанындағы қазақ мектебі''' – қазақ балаларына арналған Ресей оқу жүйесі негізіндегі тұңғыш мектеп-интернат (1850). Мұнда оқу мерзімі 7 жыл болды. 
* Алғашқы жылы 20 шәкірт оқып, оларға 3 мұғалім сабақ берсе, 1859 ж. олар 40 оқушы, 9 мұғалімге жетті.
* 1869 ж. мектептің оқу мерзімі 6 жыл болып қысқартылды. Мектептің бас тәрбиешісі Салықжан Кукляшев атты [[татар]] жігіті, ал жатақхана тәрбиешілері унтер офицерлер болды.
* 1857 ж. мектептің тұңғыш түлектері білім куәлігін иеленді. Соның ішінде [[Ыбырай Алтынсарин|Ы. Алтынсарин]] де бар.

О. ш. к. ж. қ. м-нің білім дәрежесі орыстың приход және уездік уч-щелерімен теңдес болып, онда уездік уч-щелердің оқулықтары қолданылды. Мектепте орыс және қазақ тілдерін оқытатын мұғалімдерге осы екі тілді бірдей білу талабы қойылды. Мектептің оқу жоспарында орыс тілі, қазақ және татар тілі, [[арифметика]], [[тарих]], [[география]], таза жазу және сызу, дене шынықтыру, орыс және қазақ тілдерінде іс жүргізу және тергеу, [[ислам]] діні пәндері қамтылды. Бұл оқу орны өмір сүрген 19 жыл ішінде 48 қазақ баласы білім алып шықты. Олардың біршамасы шекара комиссиясына жұмысқа қалдырылса, біразы өз елдерінде әкімш.-басқару жұмыстарына араласты, одан өзгелері қазақ ішіндегі орыс мектептерінде мұғалім болды. ‘’’1869 ж. мектеп жұмысы тоқтатылды.’’’

== Орынбор мүфтилігі ==
'''Орынбор мүфтилігі''' – Ресей империясындағы мұсылмандық діни басқарма. 
* 1788 ж. 22 қыркүйекте [[Екатерина II]]-нің жарлығына сәйкес Уфа қаласында ашылды.
Патша өкіметінің мүфтилік құру арқылы империя мұсылмандарына көршілес [[Түркия]], [[Иран]], [[Ауғанстан]] сияқты елдер мен Орта Азия хандықтарының ықпал етуін тежеуді және олардың Ресей отаршылдық саясатына қарсылығын бәсеңдетуді мақсат етті. Басқарушы сенаттың ұйғарымымен О. м-нің бас мүфтилігіне қазандық татар [[Мұхамеджан Хұсайынов]] тағайындалды. Уфа қаласында құрылған діни басқарма 1797 жылдан О. м. деп аталды. Атының өзгеру себебі жаңадан ашылған губернияға байланысты еді. Бұл губернияның орт. Орынбор қ. болғандықтан, 1798 ж. діни басқарма кеңсесі де сонда көшіріліп, 1802 жылдың соңына дейін осында болды, кейін Уфа қаласына қайта ауыстырылды. Дегенмен 1918 жылға дейін оның О. м. деген аты сақталып қалды. Патша үкіметінің қазақтардың діни істерін О. м-не қарату шаралары 1789 ж. жүзеге асты. Сол жылы бас мүфти Хұсайынов [[Орал]] қаласына келіп, қазақ ақсүйектерімен келіссөздер жүргізіп, осы өңірдің діни істерін О. м-не қаратуға қол жеткізді. Бұл қазақтардың діни істерін О. м-не қаратудың алғашқы қадамы еді. Мұнан кейін Ресей өкіметінің үстемдігі орнаған қазақ даласының өзге де аймақтарына О. м-нің ықпалы біртіндеп тарай бастады. Жаңадан қосылған аймақтардағы қазылар мен молдаларды бекіту мүфтидің құзырында болды. Мәселен, 1797 ж. Орал өңіріндегі Кіші жүз қазақтарына қазы болып қазандық татар [[Мұхамеджан Қазиев]], 1802 ж. [[Бөкей Орда]]сына [[Жүсіп Махмутов]] бекітілді. Патша үкіметінің билік органдарына бағынуды насихаттауда мүфти Хұсайынов ерекше белсенділік танытты. Ол 1797 ж. [[Айшуақ]] сұлтан басқарған хан кеңесінің құрамына енді. О. м. қазақ балаларын [[Уфа]]да, [[Қазан]]да, [[Троицк]]іде, Орынборда және [[Омбы]]да ашылған медреселерге оқыту ісінде елеулі рөл атқарды. 19 ғ-дың 2-ширегінде мүфтиліктің араласуымен Ішкі Ордада медресе ашылды. О. м-нің қарамағында 18 ғ-дың соңына қарай 114 мешіт, медресе болды. Мұсылмандық әдебиеттерді шығару жөнінде билік орындарының рұқсатын ала отырып, 1797 ж. 3600 дана, 1806 ж. 1500 дана, 1853 ж. 82 мың дана Құран кітабын баспадан шығарды. 1807 ж. О. м. билік органдарының қатаң бақылауы мен қысымынан құтылу үшін өздерін губ. әкімш-ке тәуелді емес жеке құрылым етуді сұрап император Александр І-ге өтініш хат жолдады. Алайда өтініштері аяқсыз қалды, себебі патша үкіметі ендігі жерде мүфтиліктің ықпал ету ауқымын тарылта түсуге тырысты. ‘’’1867 – 68’’’ ж. өткен саяси әкімш. реформаларға сәйкес қазақтар мен Түркістан өлкесіндегі өзге де мұсылман халықтарының діни істері ешқандай діни басқарма қарамағына қаратылмай, жергілікті орт. билік органдарының қолына берілді. Осылайша қазақтардың діни істері О. м. құрамынан шығып қалды. О. м-нен өздерінің діни істерін шығарып тастауы өлкедегі дінбасыларды алаңдатып, олар қазақтарды О. м-не қайтадан қарату жөнінде үгіт-насихат жұмысын жүргізді. 1872 ж. Ішкі Ордада бұрын имамның көмекшісі қызметін атқарған Әбсаттар Жәбіров, 1903 ж. Қызылжарда молда Мұхамеджан Бекішевтің тарапынан осы мәселе көтерілді. Бекішев қазақтардың діни істерін жергілікті әкімш. қолынан алып, мұсылмандық діни басқармаға қарату керектігін айтып, С.Шормановқа, Абайға, Жәңгір Құдаймендинге және Ғабдулла Исабековке хаттар жолдады. 1905 ж. жолдаған Қарқаралы хұзырхатында қазақтардың діни істерін О. м-не қарату туралы талап қойылды. Қазақтардың діни істерін О. м-не қарату мәселесі 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейінгі қалыптасқан саяси ахуал жағдайында да өз жалғасын тапты. 1917 ж. мамырда Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезінде Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстары мен Ішкі Орда қазақтарының діни істері О. м-не қаратылсын деген шешім қабылданды. Мұндай шешім Екінші жалпықазақ съезінде құпталды. 1918 ж. өлкеде Кеңес үкіметінің орнауымен О. м-нің қызметі тоқтатылды. 
&lt;ref&gt;Азаматов Д.Д., Оренбургское магометанское духовное собрание в конце XVІІІ – XІX, Уфа, 1999; Хабутдинов А., Миллет Оренбургского духовного собрания в конце XVІІІ – XІX веках, Казань, 2000; Рүстемов С., Орынбор мүфтилігі және қазақтар //Қазақ тарихы, 2004, №5.&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
‘’’Орынбор кадет корпусы’’’, қ. [[Неплюев әскери училищесі]].
== Орынбор ғылыми архив комиссиясы ==
– ғылыми-құжаттық мекеме. 1887 ж. желтоқсан айында 25 адамнан тұратын О. ғ. а. к. құрылды. Комиссияның басты мақсаты – архив істерін ретке келтіру, Орынбор өлкесінің тарихын зерттеу, археол. және этногр. материалдар жинау болды. Алғашқы жылы қазақтардың тарихы жөніндегі құжаттар, көрші мемлекеттермен сауда және қарым-қатынастар туралы құжаттар жинақталды. Жергілікті өлкетанушылармен бірге комиссияның жұмысына В.В. Бартольд, Санкт-Петербург археология ин-тының директоры Н.В. Пок-ровский, акад. В.В. Радлов құрметті мүшелер ретінде қатысты. А.Балғымбаев, [[А.Байтұрсынов]], [[М.Ф.Кәрімов]], [[М.З.Рамеев]], [[М.Ф.Сүлейменов]], т.б. қазақ, татар және [[башқұрт]] зиялылары комиссия жұмысына белсене араласты. О. ғ. а. к-нда [[18 – 19 ғ]]-ларда [[Қазақстан]]ды Ресейдің отарлау тарихы жөнінде көптеген деректер жиналды. [[И.А. Кастаньенің]] “Қазақ даласы мен Орынбор өлкесінің көне ескерткіштері” деген еңбегінде [[Қазақстан тарихы]] жөнінде алуан түрлі деректемелік материалға жүйеленген шолу берілді. Комиссияның “Труды” атты өз баспасөз органы қызмет істеді. 1894 – 1917 жылдарда бұл басылымның 34 саны жарық көрді. О. ғ. а. к. [[Қазан төңкерісіне]] дейін жұмыс істеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Ресей қалалары]]
[[Санат:Бұрынғы астаналар]]
[[Санат:Қазақ елінің астаналары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>dn93m5exzj9ul9264nfd706z3zt0bqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қымыз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10934</id>
    <revision>
      <id>3604112</id>
      <parentid>3601914</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3571035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40256" sha1="qx3uv553boris2stiim61jkpzcdlbe5" xml:space="preserve">[[Сурет:Құйылған қымыз.jpg|thumb|240px|Дастарқан басында ұсынылған қымыз көрінісі]]
'''Қымыз''' — [[бие]]нің [[сүт]]інен дайындалатын денсаулыққа шипалы әрі жұғымды [[сусындар|сусын]].&lt;ref name=&quot;Shanyraq&quot;&gt;[[Шаңырақ энциклопедиясы]]. Алматы, 1989 ж. 198-бет.&lt;/ref&gt;

Қымыз — [[Түркілер|түркі]] және [[Моңғолдар|моңғол]] көшпелі халықтарының бірнеше мыңжылдықтан бері пайдаланып келе жатқан сусыны.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7926235.stm Horses tamed earlier than thought] — [[Би-Би-Си]], 5.03.2009.&lt;/ref&gt;

Дәстүрлі [[Қазақтар|қазақ]] қоғамында қымыз ұлттық қадірлі сусын ретінде бағаланды, сонымен қатар, қазіргі таңда, күнделікті тұрмыста сусын ретінде кеңінен пайдаланылады. Кей жағдайда ауыл үйдің [[әл-ауқат]]ы желіге байланған бие саны мен [[Шаңырақ|шаңырақтағы]] саба арқылы өлшенді, яғни сусын мен азық рөлін бірдей атқаратын қымыздың, ағарғанның мол болуы молшылық пен тоқшылықтың белгісі саналды.&lt;ref&gt;[[Қазақстан. Ұлттық энциклопедия]], 6-том.&lt;/ref&gt;

Қымыз ашыған күні қымыздың алды [[ауыл]] адамдарына беріледі. Жазғытұрымда бие байланған кезден бастап, қазан айының басына дейін (бие ағытылғанша) қымыз үзілмейді. Қымыздың жақсы болуы ыдысына, ашытылуына, ұсталу бабына байланысты болады. Қымыздың шипалық және емдік маңызы зор.&lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы, 7-том.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{Quote box
 |quote  = &lt;br&gt;
''Қы­мызды ойлап тапқан — көш­пен­­ділер. Көшпенді тұрмыста бұл жаңалыққа тап болу әсте қиын емес еді. Сауып алынған бие сүтін тері ыдысқа құйып, көшіп жүргенде ыстық күнде шайқалған сүт өзінен-өзі қымызға айналған. Шайқалған сүтті ішіп көрген көшпенді шөлін қанды­рып, жан сарайын ашып, денсаулығын нығайтып, көңілін көтергенін бай­қаған. Олар сөйтіп қымыз жасаудың әдістерін жетілдіре берген.''
&lt;div align=&quot;right&quot;&gt;[[Леонид Павлович Потапов|Л.П. Потапов]]&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;''М. Күмісбек.'' [https://egemen.kz/article/241210-ult-tarbiesininh-ozegi-%E2%80%93-ulttyq-tagham Ұлт тәрбиесінің өзегі – ұлттық тағам] — «[[Егемен Қазақстан]]», 3.07.2020.&lt;/ref&gt;
&lt;div/&gt;
 |author = 
 |width  = 25%
 |bgcolor = #f0f0f0
}}
[[Бие сүті]]нен даярланатын қымызды көптеген көшпелі халықтар — [[қазақтар]], [[қырғыздар]], [[башқұрттар]] баяғы заманнан білген. Оны даярлау әдістерін ежелгі [[скифтер]] де білген екен. Біздің заманымызға дейінгі [[V ғасыр]]да грек тарихшысы [[Геродот]], көшпелі скифтер бие сүтінен қымыз даярлағандығын жазды. Олар бие сүтін ағаш [[күбі]]ге құйып ашытқан. Сол Геродоттың айтуынша, көшпелілер сүтті ұзақ уақыт сақтау әдістерін құпия ұстаған.

Ежелгі көшпелі халықтарда қымыздың кеңінен таралу себебі: жылқы олардың тек көлігі ғана емес, негізгі қорегі де еді, жылқының еті мен сүтін асқа пайдаланды. Алайда бие сүтін сол күйінде пайдаланғанда ішке жақпайтын болғандықтан, көшпелілер оны сусын ретінде [[ашыту]] әдістерін үйренді, сонда ол тез сіңетін болды, дәмі де жақсара түсті, әрі сүтке қарағанда ұзақ сақтауға болды.

Қымызды даярлау, оның дәмі және адам ағзасына тигізетін әсері жөніндегі алғашқы жазба деректерді 1253 жылы татар жеріне саяхат жасаған [[Виллем Рубрук]] қалдырған. Ол өзінің естелігінде қымыздың адамның бойын қыздыратын және зәр айдайтын әсері бар екендігін атап көрсетті. Қымыз жөнінде [[Италия]] саяхатшысы [[Марко Поло]]ның да естеліктері бар, ол қымызды [[Татарлар|татар халқының]] ең нәрлі сусыны деп атады және қымыздың дәмділік қасиетін атап көрсете отырып, оны «ақ шарапқа» теңеді.

Ортаазиялық ғалым, дәрігер [[Ибн Сина]] (Авиценна) өзінің «[[Дәрігерлік ғылымның ережесі]]» еңбегінде 1000 жыл бұрын зәр шығару түтігінің жарасына бие сүті ерекше көмектеседі деп атап көрсеткен, ал қымызбен ол [[Уролитиаз|несеп тас ауруына]] шалдыққан уәзірді емдеген.&lt;ref&gt;[https://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/125519/ Секреты казахского кумыса] — Exclusive.kz, 03.09.2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;assembly&quot;&gt;[https://assembly.kz/ru/analitika/ymyz-ly-dalany-ly-azynasy/ Қымыз: аңыздар мен әфсана].&lt;/ref&gt;

Ипатьев шежіресінде князь [[Игорь Святославич|Игорь Северский]] [[қыпшақтар]] қолында тұтқында болған кезінде (1182 ж.) оның күзетшісі қымыз ішіп, мас болып қатты ұйықтап қалғаны, осы сәтті пайдаланған князь қашып құтылғаны жайында жазылады. Басқа бір шежіреде, Тверь князі [[Михаил Ярославич|Михаил]] [[Алтын Орда]]да татарлардың берген қымызын ішпегені үшін өлім жазасына кесілгендігі айтылады. XIII—XIV ғасырларда татар хандарында болған орыс елшілері өздеріне дәстүрлі сый ретінде қымыз ұсынғандығын айтады. Орыстың барлық көне шежірелерінде қымызды «сүт шарабы» деп атайды.

Орыс патшасының сыртқы істер жөніндегі елшісі [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Лёвшин]] өзінің «Описание киргиз-кайсакских орд и степей» кітабында қымыздың басқа шипалы сусындарға қарағанда едәуір артықшылығы бар екендігін атап көрсетеді. Қазақтардың мәдениеті мен тұрмысын зерттей отырып, ол мынадай қорытындыға келді: олардың арасында кеуде, көкірек аурулары өте сирек кездеседі, бұл климаттың қолайлығынан және сусын ретінде қымызды пайдалануынан болса керек.&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;''В. Черепанова, Ә. Хасенов, З. Сейітов, К. Дүйсенбаев, В. Белокобыленко.'' Қымыз және шұбат. Алматы: «Қайнар», 1971.&lt;/ref&gt;

XVIII-XIX ғасыр аралығында көшпелілердің тұрмысын бақылаған [[Сергей Тимофеевич Аксаков|С.Т. Аксаков]] қымыздың шипалық қасиеті жөнінде былай деп жазады:
[[Сурет:A Treatise on Koumiss.jpg|100px|нобай|солға|А. Майерстің кітапшасы]]
«Көктемде жер беті көк майсаға оранып, хош иісті балауса шөптер құлпырып өсе бастағанда, қыстан арып шыққан жылқылар көкке аузы тиісімен қоң ала бастайды. Дәл осы кезде барлық үйде бие байланып, қымыз ашытылады. Қымызды еңбектеген баладан еңкейген кәріге дейін түгел ішеді. Сөйтіп, аз уақыттың ішінде-ақ қыстан жадап-жүдеп шыққан адамдар бойына қуат жинап, көңілі көтеріліп, өңіне рең кіреді».&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;

Ағылшын тілді ортада қымыз жайлы алғаш мағлұматты Джон Грив есімді шотланд дәрігері таратқан.&lt;ref&gt;[https://universitystory.gla.ac.uk/biography/?id=WH11541&amp;type=P Biography of John Grieve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221001080848/https://universitystory.gla.ac.uk/biography/?id=WH11541&amp;type=P |date=2022-10-01 }} — University of Glasgow&lt;/ref&gt; Ол 1784 жылы «Көшпенділердің қымыз деп аталатын шарапты дайындау тәсілдері және оны медицинада қолдану туралы есеп» деген шығарманы жариялайды.&lt;ref name=&quot;assembly&quot;/&gt;

1877 жылы АҚШ-та А. Майерс авторлығымен қымыз туралы ғылыми кітапша жарияланады.&lt;ref&gt;A. Myers. [https://books.google.kz/books/about/A_Treatise_on_koumiss_or_milk_champagne.html?id=1Mp7L8NteWUC&amp;redir_esc=y A Treatise on koumiss; or, milk champagne] — [[Google Books]]&lt;/ref&gt;

XIX ғасырдың соңына қарай [[Ұлыбритания]]ның Ресейдегі елшісі, медицина ғылымдарының докторы [[Каррик Джордж]] «Қымыз туралы және оның өкпе ауруы мен басқа да ауруларға қарсы қолданылуы» атты еңбегін жазады.

== Дайындалуы ==
Қымыздың сапасы ең алдымен ''[[ұйытқы]]дан'' басталады. Қазiргi кезде қымыздың микрофлоры құрғақ түрде жақсы сақталады. Қымыздық ұйытқы ретiнде көктемде, қымыздық мезгiлдiң басында ұйытқы қолданылады.

Ұйытқыны күзде дайындау үшiн қымызды бiрнеше тәулiкке қалдырады және ол екiге - жоғарғы мөлдiр және төменгi [[ірімшік]]тiк қабатқа бөледi. Бұл [[тұнба]]ны селдiр матада сығып алады да, күнге кептiредi және келесi маусымға (мамыр) дейiн жабық ыдыста, салқын жерде сақтайды.

[[Сурет:Dimiscule making kumus.webm|thumb|240px|Қымыз пісіру]]
Ұйытқыны тiрiлту үшiн ұнтаққа буландырылған [[бие]] сүтiн 3-4 ас қасығына есептей отырып, 5 литр сүтке араластырады және дүркiн-дүркiн араластырып отыру арқылы жылы жерде бiр тәулiк сақтайды. Бiр тәулiктен соң ұйытқыны қымыз дайындау үшiн пайдаланады. Одан әрi қарай қымызды жасап шығару үшiн ендi ұйытқыны емес, кәрi қымызды 1 литр қымызға 6-7 литр бие сүтiн есептей отырып пайдаланады. Қымызды әзiрлеу үшiн булы бие сүтiн ұйытқымен бiрге сабаға құяды да, түнге қалдырады. Келесi күнi әрбiр сауыннан аши бастаған сүтке бiрнеше жаңа бөлiктерiн қосады, жақсылап араластырады да, 10-15 сағат сақтайды. Дегенмен, мұндай әдiспен алынған қымыз әлi әлсiз және аз газдалған, қою болады. Ары қарай тағы да мұқият араластырады да бiр күн қоя тұрады. Мұндай өндеудiң нәтижесiнде екi күндiк орташа қымыз пайда болады. Дайын қымызды басқа ыдысқа құяды. Айта кету керек, сабадан барлығын емес, оның бөлiгiн (шамамен 1/5) қымызды ғана құйып алып, қалғанын ұйытқыға қалдырады.

10-15 күн өткеннен кейiн саба толығымен босатылады, қосымша сүрленедi және маймен сыланады. Сабаны қымыз дайындау үшiн бiр-ақ маусым пайдаланады. Сабада әзiрленген қымыз жоғары дәмдiк сапамен ерекшеленедi. Қазақтар қазымен үйлес майлы қымызды жақсы көредi.&lt;ref&gt;''О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова'' Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0&lt;/ref&gt;

== Құрамы ==
1 литр қымызда 20 г қоректік [[ақуыз]] бар, ол орташа қоңдылықтағы сиырдың 100 г етіне тең келеді. Ақуыз [[казеин]], [[альбуминдер]], [[глобулиндер]] сияқты негізгі үш түрге бөлінеді, олардың әрқайсысы одан әрі бірнеше фракцияларға тарамдалады. Бие сүтінде 40% ақуыз еритін болып келеді.&lt;ref&gt;''Қ. Бозымов.'' Жылқы және түйе шаруашылығы. Алматы: «Қайнар», 1993 ж. 61-бет.&lt;/ref&gt;

Бие сүтінде және қымызда адамның денсаулығына керекті барлық [[дәрумен]]дер бар. Әсіресе ол A, C және D дәрумендеріне бай.
[[Сурет:Kumis.jpg|thumb|240px|Құтыға құйылған қымыз]]
Бір литр қымыз құрамында 200-260 мг [[Аскорбин қышқылы|С дәрумені]] бар.&lt;ref&gt;[https://anatili.kazgazeta.kz/news/8723 Қымыздан асқан дәм бар ма?] — «Ана тілі», 15.03.2012.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, B тобына жататын ең маңызды дәрумендер де бар:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! B тобындағы дәрумендер
! Қымыздағы мөлшері, мкг/л&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;
|-
| [[Тиамин]] (B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)
| 203,4
|-
| [[Рибофлавин]] (B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
| 375
|-
| [[Кобаламин|B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]]
| 2,1
|-
| [[Пантотен қышқылы]]
| 2010
|-
| [[Фолий қышқылы]]
| 265
|-
| [[Биотин]]
| 1,2
|}

Қымыздың құрамында мынадай [[минералдық заттар]] бар: [[кальций тотығы]] — 48%, магний тотығы — 3,4%, фосфордың бес тотығы — 21,3%, хлор — 7,5%.&lt;ref&gt;[https://el.kz/news/archive/s-t_ta-amdaryny-_paydasy/ Сүт тағамдарының пайдасы] — El.kz, 15.10.2015.&lt;/ref&gt;.

Қымызды ашытқанда, бие сүтіндегі [[лактоза]] ұшпалы көмір қышқылына және спиртке айналады.
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Көрсеткіш
! Ашымалы сүт
! Айран
! Қымыз&lt;ref&gt;Encyclopedia of Food Microbiology,  2014. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978012384730000121X?via%3Dihub Fermented Milks and Yogurt]&lt;/ref&gt;
|-
| Майлығы
| ≤10%
| ≤10%
| ≤10%
|-
| Жалпы қышқылдылығы
| мин. 0,3%
| мин. 0,6%
| мин. 0,7%
|-
| Құрамындағы [[этанол]]
|
|
| мин. 0,5%
|}

== Сауылатын биелердің бөлінуі ==
Қымыз қазақ халқының ұлтық тағамдарының ішіндегі ең құрметті дастарқан дәмінің бірі. Ол тек қана [[бие сүті]]нен ашытылады. Әдетте сауылатын биелер сақа бие, қулық бие, қысырақ бие деп үшке бөлінеді.

* Сақа бие — бірнеше кұлындаған, бұрыннан сауылып келген бие.

* Қулық — құнажын немесе дөнежін жасында алғаш құлындаған бие.

* Ал қысырақ бие деп, өткен жылы кейбір себептермен қысыр қалған, құлын орнына тайы (былтырғы құлыны) еміп жүрген биелерді айтады. Биыл құлындамағанмен тайы еміп жүргендіктен ондай биелер сауыла береді.

[[Сурет:Mare milking Suusamyr.jpg|thumb|240px| Сусамыр]]
Жыл мезгілдеріне, шөп шығымына, малдың күйіне қарай сауылатын биелерді мал иесі мен жылқышы іріктеп алады. Онда биелердің ауру-сырқаудан амандығы, құлындардың ширақылығы есепке алынады. Жадау биелер немесе қарақұлақ болып марқаймаған кұлындар белгілі бір мерзімге дейін байланбайды.

[[Бие байлау]] деп енелері сауылатын құлындарды ноқталап, желіге байлап ұстауды айтады. Құлыны байланған биелер қашан құлыны ағытылғанға дейін ауыл маңына жайылады. Сондықтан тозған қоныс жиі-жиі ауыстырылып отырылады.

Жыл сайын алғаш бие байлаған күн «Бие байлар, желі майлар» деген дәстүрмен мереке сияқты өткізілген. Әдетте бұл күні [[сүр]] асып, мол [[Табақ тарту|табақ тартылады]], желінің қазығына, айғырдың жалына май жағылады.

Бие байлау ел жазғы жайлауға шығып, шөптің нәрі толған кезде басталған. Дәлірек айтсақ бие байлау мерзімі — көкек (сәуір) айының аяғы мен мамырдың басы. Бұл кез кұлындар әбден марқайып жетіледі, 5—6 сағат байлауда ұсталады, сауым сайын емізіп, жетектеп жүріп сергітіледі. Көктемде және шілде айларында биелер жиі сауылады.

Биені бие [[көнек (ыдыс)|көнекке]] немесе ағаштан істеп ысталған бие шелекке сауады, әдетте бие саууға бұрыннан үйренген әйелдер ғана шығады.
Жаңа сауылған бие сүтін сүзгіден өткізіп, жылы кезінде күбідегі немесе сабадағы саумалдың үстіне құяды. Содан соң оны міндетті түрде 30—40 минут пісіп аузын байлап не тығындап ұстаған. Алғаш рет қымыз ашытарда бие сүті сабаға арнаулы ашытқының немесе [[Қор (ашытқы)|қордың]] үстіне құйылады. Ашытқыны көбінесе сүр [[жая]]ның, [[Қазы (тағам)|қазының]] сынық [[сүйек|сүйегін]] салып сүттен, ол жоқ болғанда сүтке [[нан]] ашытқысын езіп әзірлейді. Қор дегеніміз ескі қымыз, ол жақсы ашыған қымыздың саба түбінде қалатын, арнайы сақталған сарқыны.

Сары қымыз дертке шипа, денеге күш. Қымыз ерекше дәмді, кұнарлы, жан сарайыңды ашып, адамның зауқын келтіретін хош иісті және өте сіңімді сусын. Оның бұлай болу себебі жылқы жануардың өзіне ғана тән асыл қасиетінен болса керек. Адымы кең, өрісі ұзақ [[сәйгүлік саңлақтар]] қазақ даласының кек байтақ жайлауын емін-еркіндеп, дәмдіден-дәмдіні, қоректі мен құнарлыны ғана тереді, өсімдіктің шұрайлысын ғана үзеді. Сөйтіп кең даланың сан алуан гүл-бәйшешектері мен мың түрлі дәрі-дәрмектік шөптерінен жылқы жарықтық адамға шипалы, жағымды тамақтық заттар әзірлейтін болса керек.

== Қымыздың  түрлері ==
Көктем туып, құлындаған бие байланып, сауылады. Биенің ашымаған сүтін '''''[[саумал]]''''' дейді. Оған арнайы ашытқы қосылып, екі-үш күннен кейін ашиды. Алғашқы қымызды үй иесі өзі ішпейді, дәстүр бойынша үлкендерін шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады. Мұны '''''[[қымызмұрындық]]''''' дейді.

Қымыз дайындау шеберлігіне, сүттің тегіне, уақыт мезгіліне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Осыған орай оның аталуы да алуан түрлі:
* '''''Уыз қымыз''''' — биені алғаш байлағанда ашытылатын қымыз. Мұны ''бие бау'' деп те атайды.
* '''''Бал қымыз''''' — әбден пісілген және бойына жылқының не қойдың майы сіңген бапты жұмсақ қымыз. Мұндай қымыздың өңі әдеттегі қымыздан көрі сары әрі қою болады.
* '''''Бесті қымыз''''' — төрт түн асып, ашуы мейлінше жеткен қымыз.
* '''''Дөнен қымыз''''' — үш түнегеннен кейін қотарылатын, мейлінше ашуы жеткен қымыз.
* '''''Жуас қымыз''''' — үстіне саумал қосып жұмсартылған қымыз. Қымыз аса ашып кеткенше ішуге қолайлы болу үшін осылай істейді.
* '''''Құнан қымыз''''' — екі түнегеннен кейін ғана қотарылатын қымыз. Бұл түнеме қымызға қарағанда күшті болады.
* '''''Қысырақ қымыз''''' — бірінші рет құлындаған [[қулық бие]]нің сүтінен ашытылатын қымыз. Қулық биенің сүті жылда сауылып жүрген сары қарын мама биелердің сүтіне қарағанда әлдеқайда қуатты болады. Бұны ''ту қымыз'' деп те атайды.
* '''''Қысырдың қымызы''''' — бие ағытылып кеткеннен кейін, жем, шөбі дайын адамдар қысыр биелерді іріктеп алып қалып, қыстай қолда ұстап сауады. Сондықтан оны қысырдың қымызы дейді.
* '''''Сары қымыз''''' — шөп пісіп, биенің сүті қойылған кезде ашылатын қымыз. Бұл жазды күнгі қымызға қарағанда қою әрі өңі сары болады.
* '''''Сірге жияр қымыз''''' — бие ағытылар кездегі ең соңғы қымыз. Бие алғаш байланып, уыз қымыз ішерде бір той болса, бие ағытылып, сірге жияр қымызды ішерде тағы бір той болады.
* '''''Түнеме қымыз''''' — ескі қымыздың үстіне саумал құйылып, келесі күні қотарылған қымыз.&lt;ref name=&quot;Shanyraq&quot;/&gt;

Қымыздың бабы пісу мен сапыруға байланысты. Жиі-жиі піскен қымыздың дәмі кіре береді. Ал, пісуі жетпеген қымыз ірімтіктеніп, суы бір бөлек, тұнбасы бір бөлек болып, бұзылып, сапасын жояды. Көбірек пісілсе тіпті күшті деген қымыздың өзі жұмсап, ішуге сүйкімді бола береді. Бал татыған барқыт қымыз осындай баппен дәмді.

== Қымыздың әлдендіретін қасиеті ==
Сиыр немесе бие сүтіне қарағанда қымыздың [[Ас қорыту жүйесі|ас қорыту]] жолдарындағы [[без]]дердің шырын бөлуіне өте күшті әсер ететіндігі қазіргі кезде толық анықталып отыр. [[Қарын|Қымыз қарын]]ның шырын бөлуіне әсер етумен қатар, оның жиырылып-созылуына, яғни ондағы қорытылған астың дер кезінде ішекке түсуіне ықпал етеді.

Қымыздағы [[Сүт қышқылы|сүт қышқылдары]] тағам құрамына жататын ақуыздардың, майлардың, әртүрлі қанттардың жақсы сіңуіне әсер етеді. Ал ондағы [[Карбонат|көмір қышқылы]] мен алкогольдің аз мөлшерінің өзі ас қорыту бездеріне әсер етіп, қарын шырынының бөлінуін күшейтеді. Сол себепті қымыз ішкен адамның тәбеті ашылып, ішек-қарын жолдарының қызметі жақсара түседі.

Жалпы, қымыз ағзаға жан-жақты әсер етеді. Оның ас қорыту мүшелерінің қызметіне, [[Жүрек-қантамырлар жүйесі|жүрек-қантамырлары]] аппаратына, [[жүйке жүйесі]]не және басқа да дене мүшелеріне қолайлы әсері бар.

Адамның бұрын қандай індетке шалдыққанына, операция жасалғанына, қара жұмыстан не ой еңбегінен қалжырағанына қарамастан, қымызды күрт жүдеп арықтағандарға, қаны азайғандарға және әлсірегенде ағзаның жалпы күйін ескере отырып қолдану ұсынылады.&lt;ref name=&quot;book&quot;/&gt;

== Емдік қасиеттері ==
{{Негізгі мақала|Қымызбен емдеу}}
Қазақтың халық медицинасында қымыз ең көне шипалы тағамдардың бірі болып саналады. Оны өкпе ауруын ([[туберкулез]]), [[құрқұлақ]] (цинга), [[қаназдық]], асқазан ауруларын емдеуге пайдаланған. Ұсақ туралған [[жабайы сарымсақ]]ты қосып, [[тырысқақ]] (холера) ауруына қарсы ем ретінде ішкен.&lt;ref&gt;Очерки по истории народной медицины Казахстана. Алматы: 1978. 96-шы және 107-ші беттер.&lt;/ref&gt;

Халық емшілері қымызды адамның ішкі органдарын емдейтін айырықша дәрі деп санаған. Айталық, асқазан, тыныс жолдары, ішек ауруларының алдын алған екен. «Қымыз қырық ауруға ем» деген мақалдың шығуы да осыдан болар.&lt;ref&gt;[https://el.kz/news/zdorove/ymyz_-_-yry-_auru-a_em/ Қымыз қырық ауруға ем] — El.kz, 18.07.2020.&lt;/ref&gt;

Қымыздың емдік қасиеті қазақтармен көршілес елдерде де белгілі болған. Мәселен, әйгілі жазушы [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]] [[Самара]] даласында қымызбен емделгені жөнінде көп дерек сақталған.&lt;ref&gt;[https://www.samara.kp.ru/daily/26822.5/3860000/ Лев Толстой любил кумыс]&lt;/ref&gt; [[Антон Павлович Чехов|А.П. Чехов]] та сол граф Толстойдың кеңесімен қымызбен емдейтін санаторийге барғаны тағы бар.&lt;ref&gt;[https://ufa-gid.com/ocherki/i-ponravilsya-chekhovu-bashkirskiy-kumys.html И понравился Чехову башкирский кумыс...]&lt;/ref&gt;

== Қымызға арналған ыдыстар ==
[[Сурет:Kimiz toptama.jpg|thumb|240px|Қымыз ыдыстары]]
Қымыздың атам заманнан бергі өзіне тән ыдысының бірі — қазақтың [[Саба (ыдыс)|қара сабасы]] тек қана жылқы терісінен тігіледі. Бұл бұдан бірнеше ғасыр бұрын, көшпелі дәуірде игерілген ыдыс болса керек. Сабаға ашытқан қымыз бір жағынан сүйкімді, дәмді болса, екінші жағынан көші-қон жағдайында алып жүруге өте қолайлы.

Қымыз ыдыстарының енді бір негізгі түрі — [[күбі]], ол отырықшылық жағдайға бейімделген. Күбі ауыз жағы тарлау, түп жағы кеңірек етіп еменнен жасалады. 60—70 және 100 литр кымыз сиғандай, әр түрлі мөлшерде болады. Оның іші де апта сайын жуып кептіріліп, сүр еттің майымен, қойдың құйрығымен майланып, тобылғы дүзгін, құлмұрын ағаштарының, қоғажай дейтін шөп түбінің түтінімен ысталып отырады. Күбіні баптай білген үйдің қымызы да дәмді болады. Қымыз еш уақытта темір ыдысқа құйылмайды.

Саба, күбі [[Піспек|піспегінің]] басы аршаның қызылынан ойылып, саба да жақсы ағаштан жасалған және сүйек, күміспен өрнектелген. Піспек, бие сауатын шелек, қымыз тегене, шөміштер де жиі-жиі ысталып отырған.

[[Торсық]] — қымыз, [[шұбат]], [[іркіт]] сияқты сүт тағамдарын құюға арналған, мал терісінен тігілетін ыдыс. Торсықтың түрлері көп: шимайторсық, өркешторсық, жанторсық, мүйізторсық, т.б.

Саба да, торсық та, көнек те көп мінілмеген, сөйтіп тер сіңбеген, ауру-сырқаудан аман, семіз жылқының терісінен жасалған.&lt;ref&gt;Б. Садықов, И. Сарыев, А. Отарбаев. Ақ дастарқан. Алматы: «Қайнар», 1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://melimde.com/tairibiimiz-dajindau-tehnologiyasi-orindafan-berikali-daulet.html?page=8 Қымыз дайындау технологиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221001085612/https://melimde.com/tairibiimiz-dajindau-tehnologiyasi-orindafan-berikali-daulet.html?page=8 |date=2022-10-01 }}&lt;/ref&gt;

== Қымыз мәдениеті ==
Қазақ халқында қымыз ішудің өзіндік дәстүрі мен салты бар. Қымызды қонаққа ұсыну – сый-құрметтің белгісі. Қымызмұрындық деп аталатын мереке бие байлап, алғашқы қымыз ішу құрметіне арналады. Бұл салт көктем мен жазда өткізіледі.

== Қазіргі заман ==
Қымыз қазір Қазақстанда ғана емес, басқа елдерде де танымал бола бастады. Кейбір елдерде қымызды өндірістік жолмен шығара бастады. Қазақстанда арнайы қымыз өндіретін зауыттар мен фермалар бар. Сонымен қатар, туристер үшін қымыз ішу тәжірибесі ұлттық брендке айналуда.

== Әдебиетте және өнерде ==
Қымыздың халық өмірінде алатын ерекше орны жайында қазақ әдебиетінде сонау жыраулар заманынан бері айтылады.

Мысалы, [[Ақтамберді Сарыұлы|Ақтамберді жыраудың]] келесі айтқаны бар:&lt;ref&gt;[https://didar-gazeti.kz/tehnikaly-mamandytar-oytylady/ Саржалдың қымызы сары бал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114053544/https://didar-gazeti.kz/tehnikaly-mamandytar-oytylady/ |date=2025-01-14 }} — «Дидар» газеті&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
''Арудан асқан жар бар ма,&lt;br&gt;
''Жылқыдан асқан мал бар ма?!&lt;br&gt;
''Биенің сүті сары бал,&lt;br&gt;
''Қымыздан асқан дәм бар ма?!&lt;br&gt;

Абайдың «[[Осы қымыз қазаққа]]»&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/olen/537-Osy-qymyz-qazaqqa Абайдың өлеңі] — [[Bilim-all.kz]]&lt;/ref&gt;, [[Мағжан Жұмабай]]дың «Ал ішіңдер, бұл — қымыз»&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/olen/1208-Al-ishinder-bul---qymyz М. Жұмабаевтың өлеңі] — Bilim-all.kz&lt;/ref&gt;, [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]тың «Қымыз»&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/olen/931-Qymyz С. Торайғыровтың өлеңі] — Bilim-all.kz&lt;/ref&gt; деген өлеңдері осы қатардан табылады.

[[Жамбыл Жабайұлы]] да кезінде қымызға арнап ода шығарған:&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/olen/6863-Qymyz Ж. Жабаевтың өлеңі] — Bilim-all.kz&lt;/ref&gt;[[Сурет:А. Ғалымбаева Бір кесе қымыз 1967 ж..jpg|нобай|180px|А. Ғалымбаева салған суреттің айналық проекциясы]]
''Үйірілген қышқыл, тәтті сары қымыз,&lt;br&gt;
''Ауруға — ем, сауға — қуат, дәрі қымыз,&lt;br&gt;
''Ыстықта ұрттар сусын таппағанда,&lt;br&gt;
''Ерте-кеш байлар ішкен кәрі қымыз.&lt;br&gt;

[[Жүсіпбек Аймауытов]] өзінің [[Ақбілек (роман)|«Ақбілек» романында]] сусынның сырбаз кейпін, сырлы дәмін әдемі суреттеп жеткізеді: «Тұтам емшек жануардың бауырынан сүт сорғалап, сүт емес-ау, құт сорғалап, көнек-көнек лықылдайды, қара саба емізіктеп, қою, салқын, сары қымыз, быжылдаған дәрі қымыз шара-шара шыпылдайды. Бір шарасын ішкен адам дәл қор қызын құшқандай боп, беті шиқан дуылдайды, аузы қобыз гуілдейді, мас болады, жас болады: жел жетпеске мініп алып, Алтай тауын дүсірлетіп, таудың тасын күтірлетіп, көкпар, жарыс, алыс-жұлыс, асыр салып жатқаны».&lt;ref name=&quot;egemen&quot;/&gt;

Қазақ даласында [[кескіндеме]] өнерінің дамуымен ұлттық дастарқан тақырыбы жаңа қырынан танылғандай болды. Бұл бағытта әсіресе [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]] мол еңбек етті. Оның 1967 жылы жазылған «[[Бір кесе қымыз]]» суретінде тұрмыстық көрініс арқылы жанұялық жарасымдылық көрсетілен.&lt;ref&gt;[https://mysl.kazgazeta.kz/news/11214 Её призвание – живопись] — «Мысль», 13.06.2018.&lt;/ref&gt;

Ал [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаевтың]] «[[Қонақ келді]]» суретінде қымыз жеке архетип әрі қонақжайлылық нышаны ретінде бейнеленген.&lt;ref&gt;[https://bstudy.net/876978/iskusstvo/ekzistentsialnye_intentsii_tvorchestva_salihitdina_aytbaeva_shaymerdena_sarieva Экзистенциальные интенции творчества Салихитдина Айтбаева и Шаймердена Сариева]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
{{commons|Category:Kymyz|Қымыз}}
* [https://zheruiyq.kz/12912/ymyz-haly-meditsinasyny-atasy/ Қымыз — халық медицинасының атасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110123356/https://zheruiyq.kz/12912/ymyz-haly-meditsinasyny-atasy/ |date=2021-11-10 }}
* [https://okzhetpes-burabay.kz/kumys-nabor-poleznyh-svojstv/ Қымыз — пайдалы дәрумендер жиынтығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110123356/https://okzhetpes-burabay.kz/kumys-nabor-poleznyh-svojstv/ |date=2021-11-10 }}

{{Сүт}}
{{Таңдаулы мақала}}

[[Санат:Сүт]]
[[Санат:Сүт өнімдері]]
[[Санат:Қазақ асханасы]]
[[Санат:Қырғыз асханасы]]</text>
      <sha1>qx3uv553boris2stiim61jkpzcdlbe5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11512</id>
    <revision>
      <id>3604028</id>
      <parentid>3603501</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Химиялық қасиеттері */</comment>
      <origin>3604028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24286" sha1="6nbf3yc0tqiupzr1glgjcp71cdom5pt" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|тип=Бейметалдар|қб қысымы 1=37|тор параметрлері=5,661|жылуөткізгіштік=0,026|CAS тіркелу нөмірі=17778-88-0 &lt;br/&gt;
7727-37-9 (N2)|фаза=Газ|период=2|блок=p|топ=15|қб қысымы 10=41|тор құрылымы=кубтық|қб қысымы 100=46|қб қысымы 1 k=53|қб қысымы 10 k=62|қб қысымы 100 k=77|сурет=Liquidnitrogen.jpg|сурет анықтамасы=Сұйық азот|Ван-дер-Ваальс радиусы=155 пм|иондалу энергиясы 2=2856|Тор құрылымы=кубтық|молярлық көлем=22,4{{e|3}}|нөмірі=7|ковалентті радиус=71±1 pm|асты=[[Фосфор|P]]|символ=N|сыртқы түрі=қалыпты және стандартты жағдайларда-түсі, дәмі мен иісі жоқ газ.|атауы=Азот|атомдық масса=(14,00643; 14,00728)|конфигурация=&amp;#91;[[Гелий|He]]&amp;#93; 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|атом радиусы=75|ион радиусы=13 (+5e) 171 (−3e)|жылусыйымдылығы=29,125|электртерістілігі=3,04&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webelements.com/nitrogen/electronegativity.html |title=Nitrogen: electronegativities |publisher=WebElements |lang=en |accessdate=2010-08-05}}&lt;/ref&gt;|тотығу дәрежелері=5, 4, 3, 2, 1, 0, −1, −2, −3|иондалу энергиясы 1=1402.3 (14,53)|тығыздық=0,808 г/см³ (-195,8&amp;nbsp;°C); МЕМСТ 2939-63 бойынша стандартты жағдайларда 1,1649 кг/м³; н. у. 0,001251 кезінде|балқу температурасы=63,29 [[Кельвин|K]] (−209,86 °C)|қайнау температурасы=77,4 [[Кельвин|K]] (−195,75 °C)|балқу жылуы=(N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) 0,720|булану жылуы=(N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) 5,57|иондалу энергиясы 3=4578.1}}[[File:Азот - N.jpg|thumb|Азот - N|солға|93x93px]]
'''Азот''' ( {{lang-el|ázōos}} – тіршіліксіз; [[Латын тілі|латын]]. ''Nitrogenium''; '''N''') — [[Химиялық элементтер|химиялық элемент]] – түссіз, иіссіз, дәмсіз – суда аз еритін газ. Бұл элемент [[аминқышқылдары]]ның амидтердің ақуыздардың-нуклейін қышқылдарының-нуклеотидтердің және өмірде өте маңызды басқада көптеген [[Органикалық қосылыстар|органикалық қоспалардың]] құрамына енеді.&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;   N – [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|элементтердің периодты жүйесінің]] V тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі – 7, атом салмағы – 14.0067. Табиғатта екі изотопы кездеседі: '''&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;N (99.635%)''', '''&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;N (0.365%)'''.

== Жалпы мәліметтер ==
Азотты [[1772]] жылы ағылшын ғалымы [[Резерфорд, Даниэль|Даниэль Резерфорд]] ашқан. [[Жер қыртысы]]ндағы азоттың мөлшері [[0.03%]]. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Азоттың ауадағы салмақ үлесі [[75.6%]] , көлем үлесі [[78.1%]]. Жер қыртысының 1 т массасына 1 кг азоттан келеді, әрі ол бейорганикалық және органикалық қосылыстар күйінде кездеседі. Оның бейорганикалық қосылыстарының негізгілеріне натрий нитраты (чили селитрі), калий нитраты (үнді селитрі) жатады. Органикалық қосылыстар күйіндегі азоттың негізгі қоры барлық тірі ағзалардың ақуыздарында құрамына кіреді. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температурада азот түссіз, иіссіз газ. [[Қайнау температурасы]] – 196&amp;nbsp;°C, [[қату температурасы]] – 210&amp;nbsp;°C.  [[Судың|Су]] бір өлшем көлемінде (20&amp;nbsp;°C-та) 0.0154 көлем азот ериді, яғни азоттың суда ерігіштігі оттектің ерігігтігінен төмен. [[Ауа]]дан аздап жеңіл болады.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;

Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендіг жөнінен азот [[инертті газдар]]дан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000&amp;nbsp;°C-та басталады. Өнеркәсіпте азот ауаны сұйылту арқылы алынса, лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады. Азот негізінен аммиак өндіруге, ал инертті болғандықтан, электр шамдарын толтыруға қолданылады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]]&lt;/ref&gt;
Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде азот ''II'' периодта, ''V'' топтың негізгі топшасында орналасқан. Азоттан басқа ол топшаны, [[фосфор]] ''Р'', [[мышьяк]] ''As'', сурьма ''Sb'' және висмут'' Ві'' элементтері кұрайды.
Азотты алғаш рет 1772 жылы ағылшын ғалымы [[Резерфорд|Д. Резерфорд]] ашты. Азот грекше «өмірді қуаттамайды» деген [[мағына]] береді.

Периодтық [[жүйе]]дегі орны. Азот екінші периодтың, бесінші топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 7. Олай болса азоттың ядросында 7 [[протон]] мен 7 [[нейтрон]] бар. Электрондарының жалпы саны да 7. Осы 7 электрон екі электрондық [[қабат]]та былай бөлініп орналасқан: 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.

Сондықтан азот қосылыстарында үш валентті, негізгі жағдайдағы қосылыстарында азоттың тотығу дәрежелері -3, 0, +3 болады, мысалы:

::NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

[[Қосылыс]] түзген кезде азот атомында бос d қабаты болмағандықтан 2s деңгейшесіндегі [[электрон]] жұбы ажырайды. [[Байланыс]] түзу үшін бір электрон электртерістілігі басымырақ элементке ауысып, азоттың тотығу [[дәреже]]сі +1, әрі қарай +2, +3, +4, +5-ке дейін жетеді.

Бұл тізбеде N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О мен NО [[тұз]] тұзбейтін [[оксидтер]]. Қалғандары қышқылдық оксидтер; оларға сәйкес қышқылдарының [[формула]]лары HNО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - азотты қышқыл, HNО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - [[азот кышқылы]].

== Физикалық қасиеттері ==
Азот [[көлем]]і бойынша ауаның 78%-ын құрайды. Ол - [[түс]]сіз, [[иіс]]сіз, [[су]]да нашар еритін, [[ауа]]дан сәл ғана жеңіл D (ауа) = 0,97,D (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 14 болатын, жануды қолдамайтын, [[тыныс]] алуға жарамсыз [[газ]].
Ауадағы 1 л азот газының массасы 1,25 г. Азот -196°С-та сұйылады, -210°С-та қатады (қар тектес).
209,86&amp;nbsp;°C кезінде азот қатты күйде қарға ұқсас масса немесе үлкен қарлы ақ кристалдар түрінде өтеді. Ауамен жанасқан кезде одан оттегіні сіңіреді, бұл ретте азотта оттегі ерітіндісін түзе отырып, ерітіледі.

Қатты азоттың үш кристалды модификациялары белгілі. 3.гексагональды тығыз қаптамасы бар β — N2 фазасы бар, p63/mmc кеңістіктік тобы, тор параметрлері a=3,93 Å и c=6,50 Å. 36,61 К-ден төмен температурада pa3 немесе P213 кеңістіктік тобы және A=5,660 Å периоды бар α-N2 текше торлы фазасы бар. 3500 атмосферадан астам қысым мен 83 K төмен [[температура]] астында γ-N2 гексагоналды фаза түзіледі.

== Құрылысы ==
Азот [[молекула]]сында екі азот атомы өзара үш еселі [[байланыс]]пен байланысқан, сондықтан оның химиялық, белсенділігі төмен газ. Азот - 19б°С [[температура]]да сұйықка айналады.

Ол тіпті ауадағы күшті тотықтырғыш [[оттегі]]мен де әрекеттеспейді, бірақ [[найзағай]] отында мына [[реакция]] жүреді: N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NO

Азоттың маңызды қосылыстары [[селитралар]]: NaNО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (чили селитрасы), KNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (үнді селитрасы). [[Топырақ]]та нитраттар күйінде кездеседі. [[Өсімдік]] пен [[жануарлар]] ағзасында маңызды [[рөл]] атқарады.
Азоттың молекулааралық күштер әлсіз Ван-дер-Ваальса күштері. Диатомды молекулалар еркін болады. 
Үш есе байланыс болғандықтан, байланыс энергиясы өте жоғары. Азоттың байланыс диссоциациясының энергиясы 945,4 кДж / моль құрайды.
Осы жоғары байланыстың диссоциациялану энергиясына азот қалыпты жағдайда белсенді емес көрінеді. сондықтан азот белсенді емес газ болып саналады.
N2 неге соншалықты белсенді емес? N2 гидросфера, биосфера және атмосфераның температурасы мен қысымында , оның үштік байланысы әсерінен химиялық белсенді емес. Бұл үштік байланыс тек экстремалды температурада және / немесе қысым кезінде немесе селективті ферменттер болған кезде бұзылуы мүмкін.

== Биологиялық маңызы ==
''Азот нәруызды заттардың негізгі құрам бөлігі болғандықтан, тіршілік үшін аса маңызды элемент. [[Азоттың осксидтері|Ауа азотын]] сіңіре алатын кейбір азот бактериялары болмаса, басқа тірі организмдер азотты қосылыс түрінде ғана сіңіре алады. Өсімдіктер топырақтан азотты нитрат және аммоний тұздары түрінде алады.
Электрон беріп немесе қосып алып, -3 дәрежесі +5 түріндегі жай зат түзеді.
Жануарлар организмінде азот мөлшері 1%-дан 10%-ға, ал малдың мүйізінде, жүнінде 15%-ға дейін жетеді. Азот адам денесінің 3%-ын құрайды.Адам азотты ауадан емес, азотты қосылысы бар тағамдар арқылы алады. &quot;Нәруызсыз тіршілік жоқ, азотсыз нәруыз жоқ&quot; деген қағидалы сөз осының дәлелі болса керек.''

== Химиялық қасиеттері ==
[[Aзот]] химиялық реакцияларда әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш. Азот оттегімен, [[фтор]]мен [[әрекет]]тескенде тотықсыздандырғыш болса; [[фосфор]]мен, [[сутегі]]мен, [[алюминий]]мен әрекеттескенде тотықтырғыш болады.
Азот молекуласы өте берік болуына байланысты реакцияга түсу қабілеті төмен, химиялык енжар зат.
Жоғары температура мен кысымда, өршіткі ([[катализатор]]) қатысында азот сутекпен тікелей әрекеттесіп, аммиак түзеді:

&lt;chem&gt;N2 + 3H2 -&gt;[t] 2NH3&lt;/chem&gt;

Бос күйдегі азот оттекпен электр ұшқыны кезінде әрекеттеседі. Табиғатта бұл реакция найзағай жарқылдағанда жүреді:

&lt;chem&gt;N2 + О2 -&gt; 2NO&lt;/chem&gt;

Бөлме температурасында азот тотықтырғыш ретінде тек металл литиймен әрекеттеседі:

&lt;chem&gt;N2 + 6Li -&gt; 2Li3N&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда басқа металдармен де осылайша әрекеттеседі:

&lt;chem&gt;3Mg + N2 -&gt; Mg3N2&lt;/chem&gt;

== Қолданылуы ==
Азот [[химия]]лық [[синтез]]де инертті [[атмосфера]] жасау үшін пайдаланылады. Тоңазытқышта, [[медицина]]да, [[аммиак]] алу үшін қолданылады.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. —  Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;
Сұйық азот салқындаткыш жүйелер саласында кеңінен қолданылады. Азот, негізінен, аммиак алуға, одан әрі азот қышкылы және азот тыңайтқыштарын алу үшін қолданылады. Азотты салғырт (инертті) атмосфералық орта жасау үшін де пайдаланады (электр лампасын толтыруға, т.б.).

''Азот молекуласы — берік қосылыс. Ол тотықтырғыш ретінде ерекше жағдайда металлдармен, сутекпен әрекеттеседі. Табиғатта азот бос күйінде кездеседі, ол ауаның негізгі құрам бөлігі. Селигралардың құрамында болады. Азот адам және жануарлар, өсімдіктер организмінде маңызды тіршілік процестерін жүзеге асыратын нәруыздың құрамына кіреді.
''

&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. —  Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
* Байланысқан азот — [[молекула]]лық азоттан басқа кез келген [[химия]]лық қосылыстың құрамына кіретін азот.
* Молекулалық азот - N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; молекуласы түріндегі азот.
* Нәруыздық азот  — [[нәруыз]] құрамындағы азот.
* Нитраттық азот - қосылыстардың құрамына [[нитротоп]] түрінде кіретін азот.
* Сіңімтал азот— [[өсімдіктер]] сіңіре алатын түрдегі азот.&lt;ref name=&quot;h1&quot;&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: [[Химия]]. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — [[Алматы]]: &quot;Мектеп&quot; баспасы, [[2007]]. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8&lt;/ref&gt;

== Азот қышқылы ==

HNO3
Азот қышқылы — күшті бір негізді [[қышқыл]], түссіз [[сұйықтық]].

== Азот фиксациясы ==

Азот фиксациясы — [[ауа]]дағы азотты [[химия]]лық қосылыстар түзе байланыстыру процесі; ауадағы молекулалық азотты өсімдіктерге сіңімтал азотты қосылыстарға ауыстыру, табиғи жағдайда арнайы [[микроорганизмдер]]дің көмегімен іске асады.&lt;ref name=&quot;h1&quot;/&gt;

== Азот өлшегіш ==

Азот өлшегіш — [[реакция]] нәтижесінде бөлініп шыққан бос азотты өлшеуге арналған аспап.

== Азоттау ==

Азоттау — [[металл]] бұйымдарының беткі қабатын азотпен қанықтыру процесі; олардың қаттылығын, жемірілуге тұрақтылығын және тозуға беріктігін арттыру үшін қолданылады.&lt;ref name=&quot;h1&quot;/&gt;
Азоттау (нитрлеу) — [[болат]] және [[титан]] бұйымдарының сыртқы бетін қатайту және тот баспайтын ету үшін [[аммиак]]ке салып (қызуы 480—650°С) азотқа қанықтыру процесі. Бұл процесті нитрлеу деп атайды.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9&lt;/ref&gt;.

== Азоттың табиғаттағы айналымы ==
Азот табиғатта өте көп тараған элементтің бірі болып есептеледі. Жер бетіндегі оның негізгі түрлері — литосферадағы байланысқан және атмосферадағы молекулалық азот. Атмосферадағы бос азотты өсімдіктер өздігінен сіңіре алмайды.
Органикалық заттар шірігенде ондағы азоттың біраз бөлігі аммиакқа айналады. Топырақтағы нитрлеуші бактериялардың көмегімен сол аммиак азот қышқылына дейін тотығады. Өз кезегінде топырақтағы карбонаттар СаС03 қышқылмен реакцияға түсіп, нитратқа айналады да өсімдікке сіңеді. Шіру процесі кезінде азоттың біраз бөлігі атмосфераға бос күйінде бөлініп отырады.
Табиғи жағдайда топырақтағы байланысқан азоттың мөлшері кемімейді. Ауадағы бос азот та түрлі себептермен толықтырылып отырады. Мысалы, ағаш, шымтезек [[(торф)]], таскөмірді жаққанда, органикалық заттар шірігенде, атмосфераға азот бөлінеді. Топырақта тіршілік ететін кейбір бактериялар да ауа жетіспейтін жағдайда нитраттардан оттекті өзіне тартып, атмосфераға бос азот бөледі ''(19-сурет)''. Осы процестер нәтижесінде табиғатта үздіксіз азот айналымы жүріп отырады.

'''''Азот''' — өсімдікке қажетті қоректік элемент. Азот қышқылының тұздары — нитраттар және аммоний тұздары минералдық тыңайтқыштар ретінде қолданылады. Күміс нитраты хлорид ионын табуға қажетті реактив. Ағаш, таскөмір, органикалық заттар жанғанда, шірігенде ауаға бос азот бөлінеді.
Организмдегі азот нәруыз (белок) синтездеуге қатысады.''

&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{commons|Nitrogen}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/N/key.html Азот на Webelements]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb007.htm Азот в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015083222/http://n-t.ru/ri/ps/pb007.htm |date=2007-10-15 }}
* [http://www.immertechnik.ru/products/nitrogen/ Азот и адсорбционные генераторы азота]
* [http://www.grasys.ru Азот. Производство и получение азота.]
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>6nbf3yc0tqiupzr1glgjcp71cdom5pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604029</id>
      <parentid>3604028</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Химиялық қасиеттері */</comment>
      <origin>3604029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24285" sha1="enge95x46jda3ml2zakx470zukdtz11" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|тип=Бейметалдар|қб қысымы 1=37|тор параметрлері=5,661|жылуөткізгіштік=0,026|CAS тіркелу нөмірі=17778-88-0 &lt;br/&gt;
7727-37-9 (N2)|фаза=Газ|период=2|блок=p|топ=15|қб қысымы 10=41|тор құрылымы=кубтық|қб қысымы 100=46|қб қысымы 1 k=53|қб қысымы 10 k=62|қб қысымы 100 k=77|сурет=Liquidnitrogen.jpg|сурет анықтамасы=Сұйық азот|Ван-дер-Ваальс радиусы=155 пм|иондалу энергиясы 2=2856|Тор құрылымы=кубтық|молярлық көлем=22,4{{e|3}}|нөмірі=7|ковалентті радиус=71±1 pm|асты=[[Фосфор|P]]|символ=N|сыртқы түрі=қалыпты және стандартты жағдайларда-түсі, дәмі мен иісі жоқ газ.|атауы=Азот|атомдық масса=(14,00643; 14,00728)|конфигурация=&amp;#91;[[Гелий|He]]&amp;#93; 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|атом радиусы=75|ион радиусы=13 (+5e) 171 (−3e)|жылусыйымдылығы=29,125|электртерістілігі=3,04&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.webelements.com/nitrogen/electronegativity.html |title=Nitrogen: electronegativities |publisher=WebElements |lang=en |accessdate=2010-08-05}}&lt;/ref&gt;|тотығу дәрежелері=5, 4, 3, 2, 1, 0, −1, −2, −3|иондалу энергиясы 1=1402.3 (14,53)|тығыздық=0,808 г/см³ (-195,8&amp;nbsp;°C); МЕМСТ 2939-63 бойынша стандартты жағдайларда 1,1649 кг/м³; н. у. 0,001251 кезінде|балқу температурасы=63,29 [[Кельвин|K]] (−209,86 °C)|қайнау температурасы=77,4 [[Кельвин|K]] (−195,75 °C)|балқу жылуы=(N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) 0,720|булану жылуы=(N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) 5,57|иондалу энергиясы 3=4578.1}}[[File:Азот - N.jpg|thumb|Азот - N|солға|93x93px]]
'''Азот''' ( {{lang-el|ázōos}} – тіршіліксіз; [[Латын тілі|латын]]. ''Nitrogenium''; '''N''') — [[Химиялық элементтер|химиялық элемент]] – түссіз, иіссіз, дәмсіз – суда аз еритін газ. Бұл элемент [[аминқышқылдары]]ның амидтердің ақуыздардың-нуклейін қышқылдарының-нуклеотидтердің және өмірде өте маңызды басқада көптеген [[Органикалық қосылыстар|органикалық қоспалардың]] құрамына енеді.&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;   N – [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі|элементтердің периодты жүйесінің]] V тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі – 7, атом салмағы – 14.0067. Табиғатта екі изотопы кездеседі: '''&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;N (99.635%)''', '''&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;N (0.365%)'''.

== Жалпы мәліметтер ==
Азотты [[1772]] жылы ағылшын ғалымы [[Резерфорд, Даниэль|Даниэль Резерфорд]] ашқан. [[Жер қыртысы]]ндағы азоттың мөлшері [[0.03%]]. Табиғатта азот дербес және қосылыстар күйінде кездеседі және негізгі қоры екі атомнан тұратын молекула түрінде ауа құрамында болады. Азоттың ауадағы салмақ үлесі [[75.6%]] , көлем үлесі [[78.1%]]. Жер қыртысының 1 т массасына 1 кг азоттан келеді, әрі ол бейорганикалық және органикалық қосылыстар күйінде кездеседі. Оның бейорганикалық қосылыстарының негізгілеріне натрий нитраты (чили селитрі), калий нитраты (үнді селитрі) жатады. Органикалық қосылыстар күйіндегі азоттың негізгі қоры барлық тірі ағзалардың ақуыздарында құрамына кіреді. Кезінде жанбайтын қасиетіне байланысты “тіршіліксіз” деп аталып кеткенімен азот тіршілікке өте керек элемент. Қалыпты температурада азот түссіз, иіссіз газ. [[Қайнау температурасы]] – 196&amp;nbsp;°C, [[қату температурасы]] – 210&amp;nbsp;°C.  [[Судың|Су]] бір өлшем көлемінде (20&amp;nbsp;°C-та) 0.0154 көлем азот ериді, яғни азоттың суда ерігіштігі оттектің ерігігтігінен төмен. [[Ауа]]дан аздап жеңіл болады.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;

Азот молекуласының атомдары өзара үш байланыспен тартылатындықтан, оларды бір-бірінен ажыратуға көп энергия керек. Сол себепті азот кәдімгі жағдайда тұрақты болып келеді де, литийден басқа ешқандай жай және күржелі затпен әрекеттеспейді. Химиялық белсенділігінің төмендіг жөнінен азот [[инертті газдар]]дан кейінгі орынды иемденеді. Азотты қыздырса, көптеген металдармен әрекеттесіп, нитридтер түзеді. Бейметалдармен аса жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Мысалы, оның оттекпен әрекеттесуі 3000-4000&amp;nbsp;°C-та басталады. Өнеркәсіпте азот ауаны сұйылту арқылы алынса, лабораториялық жағдайда аммоний нитритін немесе бихроматын қыздырып алады. Азот негізінен аммиак өндіруге, ал инертті болғандықтан, электр шамдарын толтыруға қолданылады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]]&lt;/ref&gt;
Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде азот ''II'' периодта, ''V'' топтың негізгі топшасында орналасқан. Азоттан басқа ол топшаны, [[фосфор]] ''Р'', [[мышьяк]] ''As'', сурьма ''Sb'' және висмут'' Ві'' элементтері кұрайды.
Азотты алғаш рет 1772 жылы ағылшын ғалымы [[Резерфорд|Д. Резерфорд]] ашты. Азот грекше «өмірді қуаттамайды» деген [[мағына]] береді.

Периодтық [[жүйе]]дегі орны. Азот екінші периодтың, бесінші топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 7. Олай болса азоттың ядросында 7 [[протон]] мен 7 [[нейтрон]] бар. Электрондарының жалпы саны да 7. Осы 7 электрон екі электрондық [[қабат]]та былай бөлініп орналасқан: 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.

Сондықтан азот қосылыстарында үш валентті, негізгі жағдайдағы қосылыстарында азоттың тотығу дәрежелері -3, 0, +3 болады, мысалы:

::NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

[[Қосылыс]] түзген кезде азот атомында бос d қабаты болмағандықтан 2s деңгейшесіндегі [[электрон]] жұбы ажырайды. [[Байланыс]] түзу үшін бір электрон электртерістілігі басымырақ элементке ауысып, азоттың тотығу [[дәреже]]сі +1, әрі қарай +2, +3, +4, +5-ке дейін жетеді.

Бұл тізбеде N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О мен NО [[тұз]] тұзбейтін [[оксидтер]]. Қалғандары қышқылдық оксидтер; оларға сәйкес қышқылдарының [[формула]]лары HNО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - азотты қышқыл, HNО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - [[азот кышқылы]].

== Физикалық қасиеттері ==
Азот [[көлем]]і бойынша ауаның 78%-ын құрайды. Ол - [[түс]]сіз, [[иіс]]сіз, [[су]]да нашар еритін, [[ауа]]дан сәл ғана жеңіл D (ауа) = 0,97,D (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 14 болатын, жануды қолдамайтын, [[тыныс]] алуға жарамсыз [[газ]].
Ауадағы 1 л азот газының массасы 1,25 г. Азот -196°С-та сұйылады, -210°С-та қатады (қар тектес).
209,86&amp;nbsp;°C кезінде азот қатты күйде қарға ұқсас масса немесе үлкен қарлы ақ кристалдар түрінде өтеді. Ауамен жанасқан кезде одан оттегіні сіңіреді, бұл ретте азотта оттегі ерітіндісін түзе отырып, ерітіледі.

Қатты азоттың үш кристалды модификациялары белгілі. 3.гексагональды тығыз қаптамасы бар β — N2 фазасы бар, p63/mmc кеңістіктік тобы, тор параметрлері a=3,93 Å и c=6,50 Å. 36,61 К-ден төмен температурада pa3 немесе P213 кеңістіктік тобы және A=5,660 Å периоды бар α-N2 текше торлы фазасы бар. 3500 атмосферадан астам қысым мен 83 K төмен [[температура]] астында γ-N2 гексагоналды фаза түзіледі.

== Құрылысы ==
Азот [[молекула]]сында екі азот атомы өзара үш еселі [[байланыс]]пен байланысқан, сондықтан оның химиялық, белсенділігі төмен газ. Азот - 19б°С [[температура]]да сұйықка айналады.

Ол тіпті ауадағы күшті тотықтырғыш [[оттегі]]мен де әрекеттеспейді, бірақ [[найзағай]] отында мына [[реакция]] жүреді: N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NO

Азоттың маңызды қосылыстары [[селитралар]]: NaNО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (чили селитрасы), KNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (үнді селитрасы). [[Топырақ]]та нитраттар күйінде кездеседі. [[Өсімдік]] пен [[жануарлар]] ағзасында маңызды [[рөл]] атқарады.
Азоттың молекулааралық күштер әлсіз Ван-дер-Ваальса күштері. Диатомды молекулалар еркін болады. 
Үш есе байланыс болғандықтан, байланыс энергиясы өте жоғары. Азоттың байланыс диссоциациясының энергиясы 945,4 кДж / моль құрайды.
Осы жоғары байланыстың диссоциациялану энергиясына азот қалыпты жағдайда белсенді емес көрінеді. сондықтан азот белсенді емес газ болып саналады.
N2 неге соншалықты белсенді емес? N2 гидросфера, биосфера және атмосфераның температурасы мен қысымында , оның үштік байланысы әсерінен химиялық белсенді емес. Бұл үштік байланыс тек экстремалды температурада және / немесе қысым кезінде немесе селективті ферменттер болған кезде бұзылуы мүмкін.

== Биологиялық маңызы ==
''Азот нәруызды заттардың негізгі құрам бөлігі болғандықтан, тіршілік үшін аса маңызды элемент. [[Азоттың осксидтері|Ауа азотын]] сіңіре алатын кейбір азот бактериялары болмаса, басқа тірі организмдер азотты қосылыс түрінде ғана сіңіре алады. Өсімдіктер топырақтан азотты нитрат және аммоний тұздары түрінде алады.
Электрон беріп немесе қосып алып, -3 дәрежесі +5 түріндегі жай зат түзеді.
Жануарлар организмінде азот мөлшері 1%-дан 10%-ға, ал малдың мүйізінде, жүнінде 15%-ға дейін жетеді. Азот адам денесінің 3%-ын құрайды.Адам азотты ауадан емес, азотты қосылысы бар тағамдар арқылы алады. &quot;Нәруызсыз тіршілік жоқ, азотсыз нәруыз жоқ&quot; деген қағидалы сөз осының дәлелі болса керек.''

== Химиялық қасиеттері ==
[[Aзот]] химиялық реакцияларда әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш. Азот оттегімен, [[фтор]]мен [[әрекет]]тескенде тотықсыздандырғыш болса; [[фосфор]]мен, [[сутегі]]мен, [[алюминий]]мен әрекеттескенде тотықтырғыш болады.
Азот молекуласы өте берік болуына байланысты реакцияга түсу қабілеті төмен, химиялык енжар зат.
Жоғары температура мен кысымда, өршіткі ([[катализатор]]) қатысында азот сутекпен тікелей әрекеттесіп, аммиак түзеді:

&lt;chem&gt;N2 + 3H2 -&gt;[t] 2NH3&lt;/chem&gt;

Бос күйдегі азот оттекпен электр ұшқыны кезінде әрекеттеседі. Табиғатта бұл реакция найзағай жарқылдағанда жүреді:

&lt;chem&gt;N2 + O2 -&gt; 2NO&lt;/chem&gt;

Бөлме температурасында азот тотықтырғыш ретінде тек металл литиймен әрекеттеседі:

&lt;chem&gt;N2 + 6Li -&gt; 2Li3N&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда басқа металдармен де осылайша әрекеттеседі:

&lt;chem&gt;3Mg + N2 -&gt; Mg3N2&lt;/chem&gt;

== Қолданылуы ==
Азот [[химия]]лық [[синтез]]де инертті [[атмосфера]] жасау үшін пайдаланылады. Тоңазытқышта, [[медицина]]да, [[аммиак]] алу үшін қолданылады.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. —  Алматы:  «Атамұра» баспасы, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;
Сұйық азот салқындаткыш жүйелер саласында кеңінен қолданылады. Азот, негізінен, аммиак алуға, одан әрі азот қышкылы және азот тыңайтқыштарын алу үшін қолданылады. Азотты салғырт (инертті) атмосфералық орта жасау үшін де пайдаланады (электр лампасын толтыруға, т.б.).

''Азот молекуласы — берік қосылыс. Ол тотықтырғыш ретінде ерекше жағдайда металлдармен, сутекпен әрекеттеседі. Табиғатта азот бос күйінде кездеседі, ол ауаның негізгі құрам бөлігі. Селигралардың құрамында болады. Азот адам және жануарлар, өсімдіктер организмінде маңызды тіршілік процестерін жүзеге асыратын нәруыздың құрамына кіреді.
''

&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. —  Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
* Байланысқан азот — [[молекула]]лық азоттан басқа кез келген [[химия]]лық қосылыстың құрамына кіретін азот.
* Молекулалық азот - N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; молекуласы түріндегі азот.
* Нәруыздық азот  — [[нәруыз]] құрамындағы азот.
* Нитраттық азот - қосылыстардың құрамына [[нитротоп]] түрінде кіретін азот.
* Сіңімтал азот— [[өсімдіктер]] сіңіре алатын түрдегі азот.&lt;ref name=&quot;h1&quot;&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: [[Химия]]. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — [[Алматы]]: &quot;Мектеп&quot; баспасы, [[2007]]. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8&lt;/ref&gt;

== Азот қышқылы ==

HNO3
Азот қышқылы — күшті бір негізді [[қышқыл]], түссіз [[сұйықтық]].

== Азот фиксациясы ==

Азот фиксациясы — [[ауа]]дағы азотты [[химия]]лық қосылыстар түзе байланыстыру процесі; ауадағы молекулалық азотты өсімдіктерге сіңімтал азотты қосылыстарға ауыстыру, табиғи жағдайда арнайы [[микроорганизмдер]]дің көмегімен іске асады.&lt;ref name=&quot;h1&quot;/&gt;

== Азот өлшегіш ==

Азот өлшегіш — [[реакция]] нәтижесінде бөлініп шыққан бос азотты өлшеуге арналған аспап.

== Азоттау ==

Азоттау — [[металл]] бұйымдарының беткі қабатын азотпен қанықтыру процесі; олардың қаттылығын, жемірілуге тұрақтылығын және тозуға беріктігін арттыру үшін қолданылады.&lt;ref name=&quot;h1&quot;/&gt;
Азоттау (нитрлеу) — [[болат]] және [[титан]] бұйымдарының сыртқы бетін қатайту және тот баспайтын ету үшін [[аммиак]]ке салып (қызуы 480—650°С) азотқа қанықтыру процесі. Бұл процесті нитрлеу деп атайды.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік. (Тау-кен ісі, кен байыту және металлургия салалары бойынша) Жалпы редакциясын басқарған Ә. Бектібаев. Алматы: Ғылым, 1999.ISBN5—628—00001—9&lt;/ref&gt;.

== Азоттың табиғаттағы айналымы ==
Азот табиғатта өте көп тараған элементтің бірі болып есептеледі. Жер бетіндегі оның негізгі түрлері — литосферадағы байланысқан және атмосферадағы молекулалық азот. Атмосферадағы бос азотты өсімдіктер өздігінен сіңіре алмайды.
Органикалық заттар шірігенде ондағы азоттың біраз бөлігі аммиакқа айналады. Топырақтағы нитрлеуші бактериялардың көмегімен сол аммиак азот қышқылына дейін тотығады. Өз кезегінде топырақтағы карбонаттар СаС03 қышқылмен реакцияға түсіп, нитратқа айналады да өсімдікке сіңеді. Шіру процесі кезінде азоттың біраз бөлігі атмосфераға бос күйінде бөлініп отырады.
Табиғи жағдайда топырақтағы байланысқан азоттың мөлшері кемімейді. Ауадағы бос азот та түрлі себептермен толықтырылып отырады. Мысалы, ағаш, шымтезек [[(торф)]], таскөмірді жаққанда, органикалық заттар шірігенде, атмосфераға азот бөлінеді. Топырақта тіршілік ететін кейбір бактериялар да ауа жетіспейтін жағдайда нитраттардан оттекті өзіне тартып, атмосфераға бос азот бөледі ''(19-сурет)''. Осы процестер нәтижесінде табиғатта үздіксіз азот айналымы жүріп отырады.

'''''Азот''' — өсімдікке қажетті қоректік элемент. Азот қышқылының тұздары — нитраттар және аммоний тұздары минералдық тыңайтқыштар ретінде қолданылады. Күміс нитраты хлорид ионын табуға қажетті реактив. Ағаш, таскөмір, органикалық заттар жанғанда, шірігенде ауаға бос азот бөлінеді.
Организмдегі азот нәруыз (белок) синтездеуге қатысады.''

&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{commons|Nitrogen}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/N/key.html Азот на Webelements]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb007.htm Азот в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015083222/http://n-t.ru/ri/ps/pb007.htm |date=2007-10-15 }}
* [http://www.immertechnik.ru/products/nitrogen/ Азот и адсорбционные генераторы азота]
* [http://www.grasys.ru Азот. Производство и получение азота.]
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>enge95x46jda3ml2zakx470zukdtz11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Портал:Ағымдағы оқиғалар</title>
    <ns>100</ns>
    <id>12555</id>
    <revision>
      <id>3604145</id>
      <parentid>3598425</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наурыз */</comment>
      <origin>3604145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7633" sha1="d9yz5l00inrew1e3gqfoex3b16xv4o2" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:right; width:49%&quot;&gt;
{{Портал:Ағымдағы оқиғалар/Күнтізбе}}

&lt;table style=&quot;float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; width:280px; border:#99B3FF solid 3px&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;center&gt;Ағымда:&lt;/center&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;• [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;• [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)|Сербиядағы жалпы ереуіл]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;• [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024)|Грузиядағы наразылық шаралары]]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;/div&gt;

=== Наурыз ===
* [[20 наурыз]] — Зимбабвелік '''[[Кирсти Ковентри]]''' [[Халықаралық Олимпиада комитеті]]нің президенті болып тағайындалды, ол бұл лауазымды атқарған алғашқы әйел және Африка континентінен бірінші адам болмақ.
* [[19 наурыз]] — [[Ыстанбұл]] қаласының оппозициялық мэрі [[Экрем Имамоглу]]дың '''[[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы|тұтқындалуынан]]''' кейін [[Түркия]]да '''[[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)|жаппай наразылықтар]]''' басталды.
* [[15 наурыз]] — Қазақстанда '''[[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]''' нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|жаңа Конституция]] қабылданды.
* [[14 наурыз]] — '''[[Марк Карни]]''' [[Канада премьер-министрі]] лауазымындағы [[Джастин Трюдо]]ның орнына келді.
* [[11 наурыз]] — [[Филиппин президенттерінің тізімі|Филиппиннің бұрынғы президенті]] '''[[Родриго Дутерте]]''' [[Халықаралық қылмыстық сот]]тың бұйрығымен [[Манила]]да қамауға алынып, [[Гаага]]ға жеткізілді.
* [[2 наурыз]] — [[Оскар сыйлығы]]ның [[Оскар (2025)|97-марапаттау рәсімінде]] «'''[[Анора]]'''&lt;nowiki/&gt;» үздік фильм болып танылды.

=== Ақпан ===
* [[28 ақпан]] — Украина және АҚШ президенттері [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] мен [[Дональд Трамп|Трамп]] арасындағы '''[[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)|даудан]]''' кейін [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім|минералдық ресурстар жөніндегі келісімге]] қол қойылмады.
* [[27 ақпан]] — [[Шахматтан әлем чемпиондары|Шахматтан әлем чемпионы]] '''[[Борис Васильевич Спасский|Борис Спасский]]''' 88 жасында қайтыс болды.
* [[23 ақпан]] — Германиядағы '''[[Германиядағы парламент сайлауы (2025)|парламент сайлауы]]''' нәтижесінде [[Фридрих Мерц]] бастаған [[ХДО/ХӘО]] партиясы [[Бундестаг]]тағы көпшілік орынға ие болды.
* [[18 ақпан]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ресей]] делегациялары [[Эр-Рияд]]та '''[[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)|кездесу]]''' өткізді.
* [[14 ақпан|14]]-[[16 ақпан]] — [[Германия]]да '''[[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)|61-Мюнхен қауіпсіздік конференциясы]]''' өтті.

=== Қаңтар ===
* [[29 қаңтар]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та '''[[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)|Вашингтондағы ұшақ апатынан]]''' борттардағы 67 адам түгелдей қаза тапты.
* [[21 қаңтар]] — [[Түркия]]дағы курортта '''[[Карталкая курортындағы өрт|қонақ үйдегі өрттен]]''' 79 адам қайтыс болып, 51 адам жараланды.
* [[15 қаңтар]] — Америкалық кинорежиссёр '''[[Дэвид Линч]]''' 78 жасында дүниеден өтті.
* [[15 қаңтар]] — [[Израиль]] мен [[Хамас]] [[Газадағы соғыс|атысты]] тоқтату туралы '''[[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім|келісімге]]''' келді.
* [[15 қаңтар]] — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]да биліктен шеттетілген президент '''[[Юн Сөк Йөл]]''' қамауға алынды.
* [[8 қаңтар]] — [[Чад]] президентінің сарайына '''[[Нджаменадағы шабуыл (2025)|шабуыл]]''' кезінде 19 адам қаза тапты.
* [[7 қаңтар]] — Оңтүстік Калифорниядағы '''[[Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттері|орман өрттерінен]]''' кем дегенде 27 адам қайтыс болды, 12 000 құрылыс қирады.
* [[7 қаңтар]] — [[Тибет]]тегі '''[[Тибеттегі жер сілкінісі (2025)|жер сілкінісі]]''' салдарынан кем дегенде 126 адам қайтыс болды.
* [[5 қаңтар]] — [[Лос Анжелес]]те «'''[[Алтын глобус]]'''&lt;nowiki/&gt;» сыйлығының 81-марапаттау рәсімі өтті.

{| width=&quot;100%&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;4&quot; style=&quot;border:#99B3FF solid 3px; text-align:center; padding:0.3em; background-color: transparent&quot;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P countries.png|60px|link=Портал:География]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P parthenon.svg|60px|link=Портал:Ғылым]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P train.svg|60px|link=Портал:Техника]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P social sciences.png|60px|link=Портал:Қоғам]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P Discobolus.svg|60px|link=Портал:Спорт]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P art.png|60px|link=Портал:Өнер]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P music.svg|60px|link=Портал:Музыка]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:P vip.svg|60px|link=Портал:Тұлғалар]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[Сурет:Klepsydra-pt.svg|60px|link=Портал:Тарих]]&lt;/center&gt;
|-
! {{П|География}}
! {{П|Ғылым}}
! {{П|Техника}}
! {{П|Қоғам}}
! {{П|Спорт}}
! {{П|Өнер}}
! {{П|Музыка}}
! {{П|Тұлғалар}}
! {{П|Тарих}}
|-
|}

[[Санат:Алфавит бойынша порталдар]]
[[Санат:Ағымдағы оқиғалар]]
[[Санат:2025 жыл]]</text>
      <sha1>d9yz5l00inrew1e3gqfoex3b16xv4o2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алюминий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14493</id>
    <revision>
      <id>3604062</id>
      <parentid>3501620</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13553" sha1="tbi725tgn9jtc781r8lsleajguij22n" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=13|иондалу энергиясы 3=2744.8|тор параметрлері=4,050|Дебай температурасы=394|жылуөткізгіштік=237|дыбыс жылдамдығы=5200|топ=13|период=3|блок=p|сурет=Aluminium.jpg|иондалу энергиясы 2=1816.7|қб қысымы 1=1482|тор құрылымы=текше бетке бағытталған|қб қысымы 10=1632|қб қысымы 100=1817|қб қысымы 1 k=2054|қб қысымы 10 k=2364|қб қысымы 100 k=2790|CAS тіркелу нөмірі=7429-90-5|Моос қаттылығы=2.75|Пуассон коэффициенті=0.35|Юнг модульі=70|Тор құрылымы=текше бетке бағытталған|молярлық көлем=10,0|асты=[[Галлий|Ga]]|ион радиусы=51 (+3e)|үсті=[[Бор (элемент)|B]]|символ=Al|сыртқы түрі=жұмсақ, жеңіл және иілгіш металл күміс-ақ түсті.|атауы=Алюминий|атомдық масса=26,9815386(8)|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;|атом радиусы=143|ковалентті радиус=121 ± 4|Ван-дер-Ваальс радиусы=184|электрондық қабықшасы=2, 8, 3|жылусыйымдылығы=24,35|электртерістілігі=1,61|электродты потенциал=−1,66 В|тотығу дәрежелері=0; +3|иондалу энергиясы 1=577,5 (5,984)|фаза=Қатты дене|тығыздық=2,6989|балқу температурасы=660 °C, 933,5|қайнау температурасы=2518,82 °C, 2792|балқу жылуы=10,75|булану жылуы=284,1|Бринеллий қаттылығы=160–550|тип=Басқа [[металдар]]}}
[[Сурет:Aluminum.svg|солға|сүрмесіз|104x104 нүкте]]
'''Алюминий''' ({{lang-la|Aluminium}}; '''Al''') — элементтердің [[периодтық кесте|периодтық]] жүйесінің ІІІ тобындағы [[Химиялық элементтер|химиялық элемент]], реттік нөмірі 13, атомдық массасы 26,9815. Тұрақты бір ғана изотопы бар. Жер қыртысында таралуы бойынша элементтер арасында 4, металдар арасында 1-ші орында. 

Табиғатта жүздеген минералдары кездескендіктен, оның көпшілігі – [[алюмосиликаттар]] болып келеді. Алюминий латынша Alumіnіum; алюминий алу үшін пайдаланылатын негізгі шикізат – [[боксит]]. Алюминийді бос күйінде алғаш рет 1825 жылы даниялық физик  [[Ханс Кристиан Эрстед]] алған. 

Алюминий – күміс түсті ақ [[Металдар|металл]], жылуды және электр тогын жақсы өткізеді, созуға, соғуға икемді, меншікті салмағы 2,7 г/см³; балқу температурасы 660℃, қайнау температурасы 2500℃; [[Коррозия|коррозияға]] берік, қалыпты температурада тұрақты, себебі бетіндегі алюминий оксидінен тұратын жұқа қабыршақ оны тотығудан қорғайды. Сондай-ақ ол [[Амфотерлік|амфотерлі]] элемент, сондықтан қышқылдармен де, [[Сілтілер|сілтілермен]] де әрекеттеседі. Алюминий – практикалық маңызы зор металл. Ол негізінен жеңіл құймалар өндіру үшін пайдаланылады. . Техникалық қасиеттері жағынан өте бағалы құймасы – дюралюминий.

Оның құрамында 94% алюминий, 4% [[мыс]] және аздаған [[магний]], [[марганец]], [[темір]], [[кремний]] болады.&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан балалар энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

= Химиялық қасиеттері =
Алюминий күшті тотықсыздандырғыш

=== Жай заттармен әрекеттесуі ===

* &lt;chem&gt;4Al +3O2 -&gt;2Al2O3&lt;/chem&gt; (Al оксиді)
* &lt;chem&gt;4Al +3Cl2 -&gt;2AlCl3&lt;/chem&gt; (Al хлориді)
* &lt;chem&gt;Al + P -&gt; AlP&lt;/chem&gt; (Al фосфиді)
* &lt;chem&gt;4Al +3C -&gt; Al4C3&lt;/chem&gt; (Al карбиді)

=== Күрделі заттармен әрекеттесуі ===
Арнайы тазартылған алюминий сумен және қышқылмен әрекеттесіп сутегін бөледі:

* &lt;chem&gt;2Al +6HOH +2H2O =2Al(OH)3 v +3H2 ^&lt;/chem&gt;
* &lt;chem&gt;2Al +6HCl =2AlCl3 +3H2 ^&lt;/chem&gt;

Алюминийдің оксиді мен гидроксиді екідайлы қасиет көрсетуіне байланысты алюминий сілтімен әрекеттескенде натрий алюминаты және сутегі түзіледі:

* &lt;chem&gt;2Al +2NaOH +2H2O = 2NaAlO2 +3H2 ^&lt;/chem&gt;
* &lt;chem&gt;Al +4HNO3 = Al(NO3)3 +NO ^ +2H2O&lt;/chem&gt; (мұнда 4HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; сұйық.) 

'''Ескерту''': ''Алюминий концентірлі азот қышқылымен әрекеттеспейді. Себебі алюминийдің беті &lt;chem&gt;Al2O3&lt;/chem&gt;'' ''оксидтік қабыршақпен қап-талып қалады, оны'' '''бәсеңсу''' (пассивтену) ''деп атайды.''

Алюминий химиялық белсенді металл болғандықтан белсенділіг төмен металдарды олардың қосылыстарынан ығыстырады:

* &lt;chem&gt;2Al +3CuSO4 =Al2(SO4)3 +3Cu&lt;/chem&gt; (мұнда Al тазартылған)
* &lt;chem&gt;2Al +Fe2O3 = Al2O3 +2Fe&lt;/chem&gt; (''алюмотермия реакциясы)''

= Алюминий құймасы =
Дюралюмин 94% Al, 4% Cu, 0,5% (Mg, Mn, Fe, Si) — авиацияда, мәшине жасауда қолданылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019. 122-123 бет&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
* ас үй жабдықтарында;
* терезелер, есіктер мен монтаж сымдарын жасауда, құрылыс өндірісінде;
* аэроғарыш пен басқа да көлік индустриясында;
* электр қуатын өткізу үшін электрөткізгіш ретінде;
* алюминий фольгасы сияқты орауыш материалдар, сыра мен басқа да сусын- дар ыдыстары, бояулар салған түтік пен үй өнімдерін сақтайтын ыдыстар жасауда;
* алюминий ұнтағы бояулар мен қатаң зымыран отындарда қолданылады.

== Алюминий өндірісі химиясы ==
# Тау кеңінен бокситтер алу.
# Глинозем өндіру. Бокситті бөлшектеу, су қосу, құрамындағы кремнийді ығыстыру үшін жоғары температурада қыздыру.
# Сілтісіздендіру. Автоклавқа салу, сілтімен өңдеу, оттек сілті ерітіндіге өтеді, қалғаны қызыл шлам түрде түзіледі.
# Декомпозиция. Натрий алюминат ерітіндісін декомпозерде бірнеше тәулік араластыру, алюминий оксидінің глиноземі тұнба ретте пайда болуы.
# Алюминий электролизі. 950&amp;nbsp;°C-дағы ваннаға криолетпен салу, 400kA тоқ өткізу, алюминий мен оттек атом байланыстары үзіледі, ванна түбінде сұйық металл п.б.
# Алғашқы алюминий. Кесек түрде тұтынушыға жеткізу.
# Алюминий құймасы. Формаға құю арқылы өнім жасау, кремний/мыс/магний қосу. Автобөлшектер, авиақозғалтқыш, көлік дискілерін жасау.
# Прокат. Алюминий созылымдылығы арқасында 9м тіртөртбұрыш кесек жасау. Қақтама/жұқалтыр, сусын банкалары, автобөлшектер жасау.
# Экструзия. Арнайы пішін алу үшін металді тесу. Көзілдірік ілдірігі, телефон корпусы, ұшақ фюзеляжы, ғарыш кемесін жасау.
# Қайта құю. Алюминий коррозияға ұшырамайды, қайта қолдану мүмкіндігі бар. Бірінші алюминий өндіруге кеткен энергияның 9% алады.

= Алюминийдің қосылыстары =

=== Алюминий оксиді ===
{{Толық мақала|Алюминий оксиді}}
Алюминий оксиді (&lt;chem&gt;Al2O3&lt;/chem&gt;) — глинозем, боксит, корунд. Ол ақ түсті, қатты зат. Суда ерімейді.

==== Алынуы ====

* &lt;chem&gt;4Al +3O2 =2Al2O3&lt;/chem&gt; (алюминийді тікелей тотықтыру)
* &lt;chem&gt;2Al(OH)3= Al2O3 +3H2O&lt;/chem&gt; (алюминий гидроксидін айыру)

Құрылымдық формуласы: &lt;chem&gt;O = Al - O - Al = O&lt;/chem&gt;

==== Химиялық қасиеттері ====
Алюминий оксиді — екідайлы оксид.

* қышқылмен: &lt;chem&gt;Al2O3 +6HCl = 2AlCl3 +3H2O&lt;/chem&gt; 
* негізбен: &lt;chem&gt;Al2O3 +2NaOH= 2NaAlO2 +H2O&lt;/chem&gt;

==== Қолданылуы ====
&lt;chem&gt;Al2O3&lt;/chem&gt; қаттылығы алмаздан кейінгі орында, сондықтан одан бұрғылар мен тегістеліш құралдар жасалады.
[[Сурет:Aluminium hydroxide.svg|нобай|Алюминий гидроксидінің формуласы]]

=== Алюминий гидроксиді ===
{{Толық мақала|Алюминий гидроксиді}}
Алюминий гидроксиді (&lt;chem&gt;Al(OH)3&lt;/chem&gt;) — іркілдек, ұйыған айран тәрізді ақ түсті зат. Ол суда ерімейтін әлсіз екідайлы негіз. Сондықтан ол негіз және қышқыл сияқты диссоциацияланады.

==== Алынуы ====
Ерімтал тұзына сілті ерітіндісін біртіндеп ақ тұнба түскенше қосады, сілтінің артық мөлшерінде тұнба еріп кетеді, өйткені оның екідайлы қасиеті бар: &lt;chem&gt;AlCl3 +3NaOH =Al(OH)3 v +3NaCl&lt;/chem&gt;

==== Химиялық қасиеттері ====

* қышқылмен: &lt;chem&gt;Al(OH)3 +3HCl -&gt; AlCl3 +3H2O&lt;/chem&gt; 
* негізбен: 
** натрий гидроксид ерітіндісінде: &lt;chem&gt;Al(OH)3 +NaOH +2H2O -&gt; Na[Al(OH)4(H2O)2]&lt;/chem&gt;
** шыққан өнімдерді еріткенде:  &lt;chem&gt;Al(OH)3 +NaOH -&gt;[1000C] NaAlO2 +2H2O&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда ыдырайды: &lt;chem&gt;2Al(OH)3 -&gt;[&gt;575C] Al2O3 +3H2O&lt;/chem&gt;

==== Қолданылуы ====
&lt;chem&gt;AlCl3&lt;/chem&gt; — органикалық синтезде катализатор

* &lt;chem&gt;Al2(SO4)3*18H2O&lt;/chem&gt; — су тазалауда, қағаз өндірісінде
* &lt;chem&gt;KAl(SO4)2*12H2O&lt;/chem&gt; — ашудас (квасцы) мата бояуда, тері илеуде қолданылады.&lt;ref&gt;Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019. 124-125 бет&lt;/ref&gt;

= Қызық ақпарат =

* температура 100—150 °С болғанда алюминий өте созылғыш болады, одан қалыңдығы 0,01 мм-ден аз фольга алуға болады
* таза алюминийдің беті өзіне түскен жарықтың 90% -ын шағылдырады (көрінетін, ультракүлгін және инфрақызыл)
* алюминийдің бетінде ауаның әсерінен түзілетін оксидтік қабыршақтың қалыңдығы не бәрі 10&lt;sup&gt;-6&lt;/sup&gt; см, ол металмен берік байланысқан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Менделеевтің периодтық кестесі}}
{{wikify}}

[[Санат:Бояғыштар]]
[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Тағам қоспалары]]
[[Санат:Жеңіл металдар]]
[[Санат:Алюминий]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>tbi725tgn9jtc781r8lsleajguij22n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганновер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17011</id>
    <revision>
      <id>3604119</id>
      <parentid>1772543</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3994" sha1="hgwoor4uoh1un8zwtmc91pnbpdh6na9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Ганновер 
 |шынайы атауы            = Hannover 
 |сурет                   = Neues Rathaus Hannover (2611).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Coat of arms of Hannover.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=22 |lat_sec=28 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=44 |lon_sec=19 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  =  
 |кестедегі аудан         =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Штефан Вайль 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 204,01 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 55 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 522686 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 0511 
 |пошта индексі           = 30001-30669 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = H 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 41 001 
 |ортаққордағы санаты     = Hanover 
 |сайты                   = http://www.hannover.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ганновер''' ({{lang-de|Hannover}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 522686 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 204,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 001''. Муниципалитеттің басшысы — Штефан Вайль.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.hannover.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>hgwoor4uoh1un8zwtmc91pnbpdh6na9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хромтау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17391</id>
    <revision>
      <id>3604230</id>
      <parentid>3568760</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3604230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6422" sha1="twaj9ei2zqswhics5w9e442s5ilr009" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Хромтау
 |сурет                   = Nur_mosque.jpg
 |әкімшілік күйі          = 
 |елтаңба                 =
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg =50 |lat_min =15 |lat_sec = 01
  |lon_deg =58 |lon_min =26 |lon_sec =05 
  |CoordAddon             = type:city(400000)_region:KZ
  |CoordScale             =
 |ел картасы              = 300
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақтөбе облысы
|кестедегі облыс         = Ақтөбе облысы{{!}}Ақтөбе 
|ауданы                  = Хромтау ауданы
|кестедегі аудан         = Хромтау ауданы{{!}}Хромтау 
|мекен түрі              = қала{{!}}Қалалық әкімдігі
|мекені                  = Хромтау қалалық әкімдігі{{!}}Хромтау 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 1940
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 1967
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}29 982&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            =  71336
 |пошта индексі           = 031100
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
}}
'''Хромтау''' — [[Ақтөбе облысы]]ндағы қала, [[Хромтау ауданы]]ның орталығы ([[1967 жыл]]дан бері).

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Ақтөбе]] қаласынан шығысқа қарай 86 км жерде, [[Мұғалжар тауы]]ның солтүстік етегінде, [[Ойсылқара]] (Сарымырза) өзені бастауындағы дөңесті жерде орналасқан.

== Халқы ==
[[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 21740 адам (10211 ер адам және 11529 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 24089 адамды (11630 ер адам және 12459 әйел адам) құрады.&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;

[[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 29579 адамды (14532 ер адам және 15047 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Іргесі [[1940 жыл]]ы [[Дөң хромит кендерінің тобы|Дөң хромит кен орны]]ның игерілуіне байланысты жұмысшы кенті ретінде қаланған.

== Кәсіпорындары ==
Қаладағы негізгі кәсіпорындар: «Дөң кен байыту комбинаты» және «Дөң мұнайбаза» АҚ-дары. Одан басқа қалада «Керамика» АҚ, «Рахат-21», «Сауда орталығы», «Әділ фирмасы» ЖШС-тері, «Бек» ӨК, т.б. шағын жеке кәсіпкерліктер («Егізбаев», «Наурызбаев», т.б.) жұмыс істейді.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/a&amp;#x20;ktobe-hromtau-hromtau?lang=kk Әкімдік]&lt;/ref&gt;

== Инфрақұрылымы ==
Әлеуметтік салада жалпы білім беретін 6 мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 3 балабақша, Кеншілер мәдениет үйі, клуб, пошта, телеграф жүйелері, 100 орындық шипажай және т.б. бар. Хромтау арқылы республикалық маңызы бар [[Қандыағаш]] — Алтынсарин — [[Жітіқара]] — [[Қостанай]] темір жол және [[Қарабұтақ (Әйтеке би ауданы)|Қарабұтақ]] — [[Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)|Темірбек Жүргенов]] — [[Денисовка (Қостанай облысы)|Денисовка]] — [[Қостанай]] автомобил жолы өтеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://eri.kz/ru/Novosti_instituta/id=70&amp;#x20;09/arch=2024_12 Экономика]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Хромтау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Ақтөбе облысы қалалары]]
[[Санат:Хромтау ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>twaj9ei2zqswhics5w9e442s5ilr009</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сібір хандығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19751</id>
    <revision>
      <id>3604260</id>
      <parentid>3518159</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3604260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28837" sha1="53jo76jmgii3ujg9ogs7mr9n2rvh4vq" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Сібір (Түмен) хандығы
 |статусы                  = Мемлекет
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |карта                    = Сібір ордасы (1570).jpg
 |p1                       =
 |flag_p1                  = 
 |p2                       =
 |flag_p2                  = 
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |құрылуы                  = 1430 (1468)
 |ыдырауы                  = 1598 (1607)
 |астана                   = [[Шыңғы-Тура]]&lt;br&gt;[[Қашлық]]
 |тілі                     = [[Түркі тілдері|Түркіше]] (әдеби)
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = [[Сыбырлар|сібір татарлары]], [[башқұрттар|башқұрт]] тайпалары, [[ханты|хантылар]] мен [[мансилер|мансилер]], [[қазақтар|қазақ тайпалары]] және т.б.)
 |дейін                    = Әбілхайыр Ордасы
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |кейін                    = Орыс патшалығы
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
}}
'''Сібір хандығы''', кейде '''Түмен хандығы, Шибан Ордасы, Сібір жұрты''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] ''Себер ханлыгы'', ''Себер йорты'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Сибирское царство, Сибирский юрт, Шибанская Орда'') — XV ғасырдың екінші жартысында [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібірде]] [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] құлдырап, одан Шибан ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір (Түмен) хандығы Пермь жерімен, [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасымен]], [[Ноғай ордасы|Маңғыт жұртымен]] шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы [[Обь|Обь өзенінің]] төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - ''Пегая Орда'') дейін жететін.

==Саяси тарихы==

=== Бастауы ===
[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]]
«Сібір» терминін ең алғаш [[Жошы хан|Жошының]] 1206 жылы «''Shibir''» жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 жылы жарық көрген «[[Моңғолдың құпия шежіресі|Моңғолдардың құпия шежіресінде]]» кездестіреміз. Алайда ғалымдар «Сібірдің» қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл [[Барабы жазығы|Барабы жазығының]] солтүстігі ([[Ертіс]] пен Обь арасы). XIV ғасырда Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: [[Қашлық]] «''Sebur''» ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал [[Чинги-Тура]] «''Singui''» ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

=== Тайбұға иелігі ретінде ===

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті. [[Моңғол шапқыншылығы|Моңғол шапқыншылығынан]] кейін Батыс Сібір Алтын Орда құрамына кіріп, [[Шайбани мемлекеті|Шибан]] әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару [[Тайбұға]] заманындағы түрік шонжорлары әулетінің қолында болды. Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғысханның]] құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Түмен қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] басып алды.

=== Шибан ұлысының құрамында ===

Жошының бесінші ұлы [[Шибан]] ұлысты екі рет иеленді:

* 1227 жылы Шыңғыс хан [[Бату хан|Батый]] мен [[Орда Ежен хан|Орда Ежен хан]] арасындағы дау-дамай кезінде Жошы ұлысын 3-ке бөліп, Шибанға «Боз Орданы» берді. 
* 1246 жылы моңғолдардың «Батыс жорығынан» кейін Батый ұлысты 14 бөлікке бөлді. 

Ұлыстардың құрамы мен шекарасы жиі өзгеріп отырды. Алайда Шибан ұрпақтары ұлысты сақтап қалды. [[Өзбек хан|Өзбек ханның]] реформаларынан кейін Шибан ұлысы өз шекарасын өзгеріссіз сақтап қалған жалғыз әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде белгілі.

=== Көшпелі өзбектер мемлекеті (1428-1468) ===
[[File:Әбілхайыр хан (1428-1468).jpg|left|thumb|Көшпелі өзбектер мемлекетінің билеушісі Әбілхайыр хан (1428-1468)]]
Түменнің (Чинги-Тура) шеткі аймақтық статусынан [[Әбілхайыр Ордасы|«көшпелі өзбектер мемлекетінің»]] астанасына айналуы шибан әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады. «Чинги-Тура уәлаяты» термині дәл сол кезеңде пайда болған. «[[Шыңғыснама]]» мен «Нүсретнама» еңбектерінде түмен хандарына [[Қазан (қала)|Қазан қаласы]] бағынғаны туралы дерек кездеседі.

=== Түмен хандығы (1468-1508) ===
[[File:Царь_Ибак_убивает_хана_Ахмата.png|thumb|Ибақ ханның Ұлы Орданың билеушісі Ахметті өлтіруі. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]
Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XV ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Оның алдында «Ібір» атауымен Алтын Орданың құрамында еді. [[Тобыл|Тобыл өзенінің]] орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шибан, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті [[Ибақ Хан|Ибақ]] иеленді. 1471 жылы ноғай мырзаларымен, Ұлы Орданың билеушісі Ахмет ханмен, қазақ билеушілерімен ([[Керей хан|Керей]] мен [[Әз-Жәнібек хан|Жәнібек]]) одақ құрған Ибақ Әбілхайыр ханның мирасқоры [[Шейх Хайдар хан]]ды жеңді. Ал 1481 жылдың қаңтарында ноғай мырзалары Мұса және Жаңбыршымен бірігіп, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданың]] ханы [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахметті]] өлтірген. Ноғай мырзаларының қолдауына ие болған ағайынды Ибақ хан пен [[Мамық хан|Мамық сұлтан]] 1492 жылы Қажы-Тарханды (қазіргі [[Астрахань]]) сәтсіз шабуылдады. Жорықтың нәтижесіз аяқталуына [[I Меңлі Герей|қырым ханының]] көмек бермеуі себеп болды. 
[[File:Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png|thumb|left|200px|Мамық ханның Қазан қаласын шабуылдауы. Бейнелеі жылнамалар жинағы.]]
Ағайынды Ибақ пен Мамық тұсында Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Тарихи деректерде Ибақ түмен, ноғай, қазан және Шибан әулетінің ханы ретінде белгілі. Сібір жылнамаларына сәйкес Ибақ хан 1495 жылы (кейбір деректер бойынша 1493) тайбұғалық Мұхамедтің қолынан қаза тапқан. Алайда бұл деректер 1620-шы жылдардың жазбаларында кездескендіктен, ғалымдар ортасында дау-дамайларға алып келді. Ибақтың өлімінен кейін билікті өз қолына алған Мамық астананы Қашлыққа (Сібір) көшірді. 1495-1496 жылдары ноғай және қазан бектерінің көмегімен [[Қазан хандығы|Қазан тағына]] отырды (1495-1497). Мемлекетті басқарудағы қатыгездігі жергілікті саяси және экономикалық топтардың наразылығын тудырды. Мамық ханның сәтсіз жорығынан кейін қазан бектері оған қаланың қақпасын ашпай қойды. Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болған хан жолда қайтыс болды.

=== Ескер жұрты (1508-1563) ===
[[File:Herberstein-Moscovia.jpg|thumb|left|1549 жылы жарық көрген Сигизмунд фон Герберштейннің картасындағы Сібір иелігі (''Sibier Provincia'')]]
Мемлекеттегі дағдарыс Мамықтың өлімінен кейін хан тағына отырған [[Ағалақ хан|Ағалақтың]] тұсына сәйкес келді. «Кіші мұз дәуірі» көшпенді халықтың [[Орта Азия|Орта Азияға]] қоныс аударуына алып келді (шамамен 250-400 мың). Халықтың бірінші тобы 1490-шы, ал екінші тобы 1510-шы жылдары көшті. Халық санының күрт кемуі саяси дағдарысты тудырды. Тақ үшін талас шиеленісе түсті. Ибақ ханның ағасы Ағалақ Ноғай Ордасына бет алып, Мәскеу билеушілерімен қарым-қатынас орнатты. Хан тағына отырған [[Құтлық хан|Құтлық]] 1506 жылдан бастап «Түмен және Сібір ханы» ретінде белгілі. Алайда сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер мен климаттың әсері 1510-1511 жылдары бірнеше ұлыстың Орта Азияға көшуімен аяқталды. Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған [[Тайбұғалықтар|тайбұғалық]] Мұхаммед Ескер жұртының негізін қалады. Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 жылы тайбұғалық билеуші [[Едігер]] өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

=== Көшім ханның тұсындағы Сібір (Түмен) хандығы (1563-1598) ===
[[File:Россия 1570 (Anthony Jenkinson &amp; Abraham Ortelius).jpg|thumb|270px|Э.Дженкинсон картасының негізінде құрылған Абрахам Ортелидің 1570 жылғы картасындағы Түмен (Сібір) хандығы (''TVMEN'')]]
[[Едігер|Едігердің]] орыс патшасының қол астына өтуі Шибан әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары [[Мәскеу|Мәскеуде]] Едігердің, Мұртаза мен оның ұлдары [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]], [[Көшім хан|Көшімнің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Орыс патшасы IV Иванның ноғай биі Исмаилге хатына сәйкес хан тағына 1563 жылы Мұртазаның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды. Шибан әулетінде қалыптасқан дәстүр бойынша ағайынды хандардың біреуі саяси, ал екіншісі әскери функцияларды атқарған. Көшім хан 1560-шы және 1570-ші жылдары шығысқа ұйымдастырған жорықтарының нәтижесінде Қызыл-Тура мен Есілдің сағасынан бастап, Ом өзені, Барабы даласы, Обь маңындағы жерлерді басып алды. Жергілікті тайпалардың билеушілерімен одақ құрып, төленетін алым-салықтың мөлшерін бекітті. Жаңа шекаралардың бойында кішігірім қалашықтар салдыртты, ал саяси жағдайы тұрақсыз аймақтарға сенімді адамдарын жіберген. Барабы даласында ханның өкілі ретінде ордасы Тон-Тура қаласында (орыс. Воскресенское городище) орналасқан Боян би белгілі. Обь өзенінің жоғары ағысында мекендеген қалмақ тайпалары Көшім ханның одан әрі шығыс аймақтарды бағындыруына кедергі болды. 
[[File:Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|left|Көшім ханның Едігер мен Бекболат бастаған әскерімен шайқасы]]
Көшім хан 1569-1570 жылдары қазақ ханы [[Хақназар хан|Хақназарға]] қарсы әскери жорық ұйымдастырған. Ноғай билеушілеріне жөнелтілген орыс елшісі Семен Мальцевтің Мәскеуге жазған хатына сәйкес 1569 жылы Хақназар хан, [[Шығай хан|Шығай]] және Жалым сұлтандар бастаған әскер Ноғай ордасын шабуылдаған. 1570 жылы қазақ ханы басып алған жерлерінен шегініп, ноғай мырзаларымен, түмен (сібір) ханымен бітімге келген. 
1570-ші жылдары Түмен (Сібір) хандығының майдан даласындағы белсенділігі батысқа ауысты. Оралдың арғы бетін басып алған Көшім Пермь жерін және салынып жатқан жаңа орыс қалаларын жиі шабуылдаған.

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты. 1574–1575 жылдары Сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды. 1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі. 1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Ескер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі. 1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді. 1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығының Мәскеу мемлекетінің құрамына кіру үрдісі басталды.

==Мемлекетті басқару жүйесі==

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

==Халқы мен экономикасы==
[[File:Б.Аньезенің картасы (1525).jpg|thumb|left|Баттиста Аньезенің 1525 жылғы картасындағы Шибан әулетінің иелегі (''Sciabani tartari'')]]
Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура (қазіргі Ялуторовск қаласы), Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

== Сібір хандығындағы қалашықтар мен елді-мекендер ==

==Әскері==

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

==Сібірдің билеушілері==

=== Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілері ===

* Он-Сом хан 
* Тайбұға (1220-белгісіз)

'''Шибан ұлысы'''

* Шибан (1243 жылдан бастап)
* Бахадүр хан (1266-1280)
* Жошы-бұға (1266-1280)
* Мың-Темір (1359 жылға дейін)
* Болат-Темір (1359-1367)
* Әлібек хан (1367-1375)
* Қағанбек (1375-1380)
* Дәулет шейх (1382 жылға кейін)

'''Тоқа-Темір әулеті'''

* [[Тоқтамыс хан]] (1396-1406)
* Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

'''Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр ордасы)'''

* [[Қажы Мұхаммед хан|Қажы-Мұхаммед хан]] (1420-1428)
* Жұмадық (1425-1428)
* Махмұд-Қожа (1428-1429)
* [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]] (1428-1468)

'''Түмен хандығы, Ескер (Сібір) жұрты'''

* [[Ибақ хан]] (1468-1495)
* [[Мамық хан]] (1495-1497)
* [[Ағалақ хан]] (1497-1505)
* [[Құтлық хан]] (1505-1525)
* [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] (1516-1530)
* [[Едігер]] (1552-1563)
* [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]] (1558-1563)
* [[Ахмет-Керей хан]] (1563-1579, 1574-1578)
* [[Көшім хан|Көшім хан]] (1569-1574, 1578-1598)
* Әли хан (1598-1607)

==Әдебиет==
''
* ''Атласи Х.'' История Сибири. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 96 с.&lt;br /&gt;
* ''Греков Б. Д.'', Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 10 000 экз.&lt;br /&gt;
* ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз. Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* ''Исхаков Д. М.'' Тюркско-татарские государства XV—XVI вв. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2004. — 132 с. — (Biblioteka TATARICA). — 500 экз.&lt;br /&gt;
* ''Маслюженко Д. Н.'', Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1937. — Т. 1.&lt;br /&gt;
* ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. — М.—Л.: АН СССР, 1941. — Т. 2.&lt;br /&gt;
* ''Мухамедьяров Ш. Ф.'' История Сибири с древнейших времен до наших дней. — Л., 1968. — Т. 1. — С. 353—372.&lt;br /&gt;
* ''Похлёбкин В. В.'' СИБИРСКОЕ ХАНСТВО. Отношения между Сибирским ханством и Русским государством (1555-1598 гг.) // Татары и Русь. — М.: Международные отношения, 2000. — С. 149—160. — 192 с. — ISBN 5-7133-1008-6.&lt;br /&gt;
* ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9. Архивная копия от 27 января 2012 на Wayback Machine&lt;br /&gt;
* Сибирские татары. Монография / Отв. ред. С. В. Суслова. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2002. — 240 с. — 500 экз. — ISBN 5-94981-009-0.&lt;br /&gt;
* ''Скрынников Р. Г.'' Ермак. — М.: Просвещение, 1992. — 160 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-09-003828-7.&lt;br /&gt;
* ''Соболев В. И.'' История Сибирских ханств : По археолог. материалам. Дис. д-ра ист. наук: 07.00.06. — Новосибирск, 1994.&lt;br /&gt;
* ''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — С. 285—290. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-0358040.&lt;br /&gt;
* ''Трепавлов В. В.'' Ногаи в ханствах Шибанидов // История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 90—139. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.&lt;br /&gt;
* ''Тычинских З. А.'' К вопросу об административно-политическом и территориальном устройстве Сибирских татар в XVI-XVIII вв. // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 172—182. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.&lt;br /&gt;
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.&lt;br /&gt;
* ''Файзрахманов Г. Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала XX века. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2007. — 431 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-298-01536-3.&lt;br /&gt;
* ''Фарисов Ф. Ф.'' Из истории тюменских и сибирских татар // Тайны Татарского народа (часть 1).&lt;br /&gt;


[[Санат:Сібір хандығы|*]]</text>
      <sha1>53jo76jmgii3ujg9ogs7mr9n2rvh4vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асқар Исабекұлы Мырзахметов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20461</id>
    <revision>
      <id>3604149</id>
      <parentid>3567427</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T21:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3604149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24059" sha1="jo41rtmfdbwuduu137an43x1k79flmn" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Суреті=Asqar Myrzahmetov (cropped).jpg|Атауы=Мырзахметов, 2019 жыл|Титулы=[[Жамбыл облысы]]ның 8-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]]|Ту=Zhambyl province seal.png|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=10 қаңтар 2018|Басқаруын аяқтады=10 ақпан 2020|Президент=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt; [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]]|Ізбасары=[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаев]]|Титулы_2=[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]]|Ту_2=Emblem of Kazakhstan (3D).svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=14 маусым 2016|Басқаруын аяқтады_2=15 желтоқсан 2017|Премьер_2=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]&lt;br&gt; [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]||Ізашары_2=[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]|Титулы_3=[[Қазақстан]]ның 12 және 16-[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]]|Ту_3=Emblem of Kazakhstan (1992-2014).svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 мамыр 2016|Басқаруын аяқтады_3=15 желтоқсан 2017|Премьер_3=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]&lt;br&gt; [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]|Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_3=[[Асылжан Сарыбайұлы Мамытбеков|Асылжан Мамытбеков]]|Ізбасары_3=[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]|Басқара бастады_4=25 тамыз 2005|Басқаруын аяқтады_4=қаңтар 2006|Премьер_4=[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]|Президент_4=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_4=[[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]|Ізбасары_4=[[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]|Титулы_5=[[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясы]] [[Аманат (партия)#Басшылығы|төрағасының бірінші орынбасары]]|Ту_5=Nur_Otan_logo_(2019-).png|Ту2_5=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_5=8 тамыз 2015|Басқаруын аяқтады_5=6 мамыр 2016|Ізашары_5=[[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]|Ізбасары_5=[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]|тақырыпша1_5=[[Аманат (партия)#Басшылығы|Төраға]]|мәтін1_5=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Титулы_6=[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысының]] 8-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]]|Ту_6=Turkistan region seal.png|Ту2_6=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_6=4 наурыз 2009|Басқаруын аяқтады_6=8 тамыз 2015|Президент_6=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_6=[[Нұрғали Сәдуақасұлы Әшім|Нұрғали Әшім]]|Ізбасары_6=[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]|Титулы_7=[[Қазақстан]]ның [[Өзбекстан]]дағы 5-[[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|елшісі]]|Ту_7=Flag of Uzbekistan.svg|Ту2_7=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_7=26 сәуір 2006|Басқаруын аяқтады_7=11 қыркүйек 2007|Президент_7=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_7=[[Тілеухан Самарханұлы Қабдырахманов|Тілеухан Қабдырахманов]]|Ізбасары_7=[[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]]|Білімі=1) [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты]]&lt;br&gt;2) [[Л.К.Эрнст атындағы мал шаруашылығының федералды ғылыми орталығы|Бүкілодақтық мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]|Партиясы=[[Аманат (партия)|Нұр Отан]] &lt;br&gt; &lt;small&gt;(2009—2016) &lt;/small&gt;|Ғылыми дәрежесі=[[Ғылым кандидаты|Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]]|Қызметі=Басқару, [[шенеуніктік]], [[елші]], [[дипломатия]], [[ауыл шаруашылығы]]|Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ &lt;br&gt; {{Байрақ|Қазақстан}}|Туған жері={{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Туған күні=1.10.1962|Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені (Ресей)}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}}}} {{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}}}

'''Асқар Исабекұлы Мырзахметов''' ([[1 қазан]] [[1962 жыл|1962]], [[Шымкент]]) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, 2005—2006 және 2016—2017 жылдары аралығында [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] мен [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облыстарының]] бұрынғы әкімі. [[Жаратылыстану ғылымдары академиясы|Жаратылыстану ғылымдары академиясының]] академигі.

== Өмірбаяны ==
1962 жылы 1 қазанда [[Шымкент|Шымкентте]] дүниеге келді.[[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат|Дулат тайпасының]] [[Шымыр|Шымыр руынан]].&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Білімі ===
1984 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын]] “зооинженер” мамандығы бойынша және 1988 жылы [[Л.К.Эрнст атындағы мал шаруашылығының федералды ғылыми орталығы|Бүкілодақтық мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтын]] тәмамдады. 1988 жылы “Ақуызды қоректену сапасының құнажындар мен құнажындардың ұрпақты болу қабілетіне және олардың кейінгі сүт өнімділігіне әсері” тақырыбында жоба қорғап, [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]] атанды.

=== Мансабы ===
Мансабын Қазақстандық институттарда бастады. 1984—1985 жылдары Қазақстан қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының кіші ғылыми қызметкері болса, енді 1988—1991 жылдары мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкері болды.

Бұдан кейін Мырзахметов кәсіп секторына бет бұрды: 1991—1995 жылдары «Қазақстан» республикалық биржасының вице-президенті, Орта Азия және Қазақстан биржалары Қауымдастығының Басқарма төрағасы, «Электронды супермаркет» АҚ президенті сияқты түрлі лауазымдарды атқарды. 1995—1996 жылдары «Tasmo» инвестициялық фирмасының бас директоры. 1996 жылы «Агро-лизинг» АҚ Бас директоры атанды. 1997 жылы «Агро-лизинг» АҚ Бас директоры болып отырған кезде [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан премьер-министрінің]] штаттан тыс кеңесшісі болып тағайындалып, осы 2 лауазымды 1999 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың наурыз—тамыз айларында Қазақстан кәсіпкерлері форумы кеңесінің төрағасы болды.

Осы лауазымынан кейін Мырзахметовтың мансабы [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметте]] көрініс тапты: 1999 жылғы тамызда [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрінің]] орынбасары болса, көп ұзамай 2002 жылы бірінші орынбасары болды. 2003 жылы бірінші орынбасар болып отырғанында [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті|Экология және табиғи ресурстар министрлігі Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің]] төрағасы болып тағайындалды. Төрағалығынан 2004 жылы кетсе, орынбасарлығынан 2005 жылы тамызда кетіп тура сол күні [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]]  № 1635 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығының министрі]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001635_/info |title= А.И. Мырзахметовті Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрі етіп тағайындау туралы |date=2005-08-25|lang=kk|work= adilet.zan.kz|accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

Бұл лауазымынан 2006 жылы босатылып, 3 айдан кейін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] № 103 жарлығымен [[Өзбекстан|Өзбекстандағы]] Төтенше және Өкілетті елші болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U060000103_ |title= А.И.Мырзахметовті Қазақстан Республикасының Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі қызметіне тағайындау туралы |date=2006-04-26|lang=kk|work= adilet.zan.kz|accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

2007 жылы [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Үкіметінің]] № 787 “Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялардың кейбір мәселелері туралы” қаулысымен «Оңтүстік» Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» Ұлттық компаниясы» АҚ басқармасының төрағасы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P070000787_ |title= Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялардың кейбір мәселелері туралы |date=2007-09-11|lang=kk|work= adilet.zan.kz|accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

2009 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] № 761 жарлығымен [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысының]] [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U090000761_/info |title= А.И. Мырзахметовті Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы |date=2009-03-04|lang=kk|work= adilet.zan.kz|accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-isabekuly-myrzahmetov-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Исабекұлы Мырзахметов басқа жұмысқа ауысуына байланысты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметінен босатылды. |date=2015-08-08|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

2015 жылы төраға қаулысымен [[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясы]] [[Аманат (партия)#Басшылығы|төрағасының бірінші орынбасары]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/101095/ |title= Асқар Мырзахметов «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары қызметіне тағайындалды |date=2015-08-08|lang=kk|work= qazaqstan.tv |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

2016 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] № 252 жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/ai-myrzahmetovti-kazakstan-respublikasynyn-auyl-sharuashylygy-ministri-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title= «А.И. Мырзахметовті Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |date=2016-05-06|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt; 1 айдан кейін Мырзахметов № 278 жарлықпен [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]] болып тағайындалып, ол енді 2 лауазымды қоса атқаратын болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/ai-myrzahmetovti-kazakstan-respublikasy-premer-ministrinin-orynbasary-kazakstan-respublikasynyn-auyl-sharuashylygy-ministri-kyzmetine-tagaiy-1 |title= «А.И. Мырзахметовті Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |date=2016-06-14|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-isabekuly-myrzahmetov-kazakstan-respublikasy-premer-ministrinin-orynbasary-kazakstan-respublikasynyn- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Исабекұлы Мырзахметов Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрі қызметінен босатылды |date=2017-12-15|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың басында [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] № 619 жарлығымен [[Жамбыл облысы|Жамбыл облысының]][[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Жамбыл облысы|әкімі]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/ai-myrzahmetovti-zhambyl-oblysynyn-akimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title= А.И. Мырзахметовті Жамбыл облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы |date=2018-01-10|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;2 жылдан кейін, яғни 2020 жылы ақпанда Мырзахметовтың өз еркімен жұмыстан шығу туралы өтінішімен қызметінен босатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-berilgen-otinishine-orai-askar-isabekuly-myrzahmetov-zhambyl-oblysynyn-akimi-kyzmetinen-bosatyldy |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен берілген өтінішіне орай Асқар Исабекұлы Мырзахметов Жамбыл облысының әкімі қызметінен босатылды |date=2020-02-10|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2010);
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011);
* [[Достық ордені (Ресей)]] (2013);&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201309110001?rangeSize=1&amp;index=2 |title= Указ Президента Российской Федерации от 10.09.2013 № 707 &quot;О награждении государственными наградами Российской Федерации иностранных граждан&quot; |date= 2013-09-10 |lang=ru|work= [[Ресей президенті|Ресей президентінің]] ресми сайты|accessdate= 2025-03-10}}&lt;/ref&gt;
* [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]] (2014);&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/edebiet-pen-oner-salasyndagy-2014-zhylgy-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-syilygyn-beru-turaly-zharlyk-1 |title= «Әдебиет пен өнер саласындағы 2014 жылғы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын беру туралы» Жарлық |date=2012-12-09|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;
* [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016);
* [[Парасат ордені]], [[Астанаға 20 жыл медалі]] (2018); &lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/29655604.html |title= Астанада ондаған адам мемлекеттік наградалармен марапатталды |date= 2018-12-14 |lang=kk|work=[[Азаттық радиосы]]|accessdate= 2025-03-10}}&lt;/ref&gt;
* Жамбыл облысының Құрметті азаматы.
&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.ult.kz/post/askar-myrzakhmetov-zhambyl-oblysynyn-kurmetti-azamaty-atandy |title= АСҚАР МЫРЗАХМЕТОВ ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНЫҢ ҚҰРМЕТТІ АЗАМАТЫ АТАНДЫ |date=2020-12-15|lang=kk|work= www.ult.kz |accessdate=2025-03-10}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

{{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}}
{{Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті}}

[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]
[[Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері]]
[[Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері]]
[[Санат:Түркістан облысының әкімдері]]
[[Санат:Жамбыл облысының әкімдері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]]
[[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>jo41rtmfdbwuduu137an43x1k79flmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ордабасы (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20578</id>
    <revision>
      <id>3604200</id>
      <parentid>3515587</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28816-92</username>
        <id>181138</id>
      </contributor>
      <comment>Клуб тарихы</comment>
      <origin>3604200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20139" sha1="rdq735vbxpfh9q5zy9l3nnfwudbc1cj" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{ту|Қазақстан}} Ордабасы
 |ағымдағы маусым   = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2022|Ағымдағы маусым]]
 |логотипі        =
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = [[1998 жыл]]ы
 |таратылды       = 
 |стадионы        = [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)| Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]]
 |сыйымдылығы     = 20 000&lt;ref&gt;https://kyzmet-gazeti.kz/tarau/kogam/19/12/2019/1544.html&lt;/ref&gt;
 |иесі            = 
 |президенті      = {{ту|Қазақстан}} [[Асхат Сейсембек]]
 |директоры       =
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{ту|Қазақстан}} [[Кирилл Сергеевич Кекер]]
 |капитаны        = {{ту|Қазақстан}} [[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Асхат Тағыберген]]
 |рейтингі        = 271 орын УЕФА рейтингінде &lt;ref&gt;https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2025&lt;/ref&gt;
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Қазақстан Премьер Лигасы]]
 |маусым          = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025|2025]]
 |орын            = 7-орын
 |сайты           = [http://www.fcordabasy.kz/ fcordabasy.kz]
| pattern_la1 = 
| pattern_b1  = _kashima13a
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = _nikeblack
| pattern_so1 = _nikeblack
| leftarm1    = FFFFFF
| body1       = FFFFFF
| rightarm1   = FFFFFF
| shorts1     = FFFFFF 
| socks1      = FFFFFF
| pattern_la2 = 
| pattern_ra2 = 
| pattern_b2  = _nike_white
| pattern_sh2 = _nikewhite
| pattern_so2 = _nikewhite
| leftarm2    = 2049B7
| body2       = 2049B7
| rightarm2   = 2049B7
| shorts2     = 2049B7
| socks2      = 2049B7
}}
'''Ордабасы''' — Қазақстандық кәсіби футбол клубы, [[Шымкент]] қаласынан. [[1998 жыл|1976 жыл]]ы Мелиоратор футбол клубы ретінде пайда болған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://fcordabasy.kz/about-us Клуб]&lt;/ref&gt;, [[Қазақстан Премьер Лигасы]]нда ойнайды. [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер Лигасының чемпионы]] ([[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2023|2023]]), екі дүркін [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан Кубогының иегері]] ([[Футболдан Қазақстан Кубогы 2011|2011]], [[Футболдан Қазақстан Кубогы 2022|2022]]), [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогының]] иегері ([[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2012|2012]]). Ойындарды [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадионда]] өткізеді. Клубтың негізгі формасы ақ, сыртқы формасы көк болып табылады.

== Клубтың тарихы мен жетістіктері ==
«Мелиоратор» 1976 жылдың күзінде Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумының студенттері, оқытушылары мен қызметкерлерінен құралған команда болып ашылды. Сол жылы команда Шымкент облысының спорттық еріктілер қоғамының чемпионы атанып, өтпелі турнирде жеңіске жетті. Нәтижесінде, 1977 жылы қала біріншілігіне қатысу құқына ие болды. Қалалық біріншілікте «Мелиоратор» үлкен жетістікке жетіп, чемпион атанды. Дәл сол жылы облыс чемпионы атанды.&lt;ref&gt;[https://fcordabasy.kz/about-us Клуб]&lt;/ref&gt; 

Ал '''1980 жылы''' «Мелиоратор» Қазақ КСР чемпионы атанып, КСРО чемпионатына қатысуға жолдама алды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2000 жылғы маусым ортасында  &quot;[[Жігер (футбол клубы)|Жігер]]&quot; мен &quot;[[Томирис (футбол клубы)|Томирис]]&quot; клубтарының қосылуымен &quot;Достық&quot; деген атпен пайда болды. 2003 жылы &quot;Ордабасы&quot; боп өзгертілді. 

Көбіне жоғары лигада ойнап келеді, 2011 жылы тұңғыш рет Қазақстан кубогын, келесі жылы Қазақстан суперкубогын ұтып алды. Осы жетістіктері 2012-13 жылғы [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|Еуропа Лигасына]] қатысуға мүмкіндік берді. Бірақ бірінші іріктеу кезеңінде &quot;Русенборгтан&quot; жеңіліп қалды. Сыртта 2:2 есебімен тең ойнады да, өз алаңында соңғы секундтарда гол жіберіп, 1:2 есебімен жеңілді. 

2017 жылы Қазақстан суперлигасының қола жүлдегері атанды. 2022 жылы екінші рет Қазақстан кубогын иегері болды. 2023 жылы алғашқы рет Қазақстан Премьер Лигасының чемпионы атанды.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:630 height:60
PlotArea  = left:10 right:10 bottom:30 top:10
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:01/01/1998 till:01/07/2017
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1999
Colors =
  id:bl1  value:rgb(0.5,0.8,0.5)
  id:bl2  value:rgb(0.9,0.9,0.3)
  id:rs  value:rgb(0.8,0.6,0.6)
  id:rn  value:rgb(0.9,0.1,0.1)

PlotData=
  bar:Position width:15 color:white align:center

  from:01/07/1998 till:01/07/1999  shift:(0,-4) text:6
  from:01/07/1999 till:01/07/2000  shift:(0,-4) text:13
  from:01/07/2000 till:01/07/2001  shift:(0,-4) text:16
  from:01/07/2001 till:01/07/2002  shift:(0,-4) text:
  from:01/07/2002 till:01/07/2003  shift:(0,-4) text:6
  from:01/07/2003 till:01/07/2004  shift:(0,-4) text:13
  from:01/07/2004 till:01/07/2005  shift:(0,-4) text:6
  from:01/07/2005 till:01/07/2006  shift:(0,-4) text:13
  from:01/07/2006 till:01/07/2007  shift:(0,-4) text:9
  from:01/07/2007 till:01/07/2008  shift:(0,-4) text:12
  from:01/07/2008 till:01/07/2009  shift:(0,-4) text:7
  from:01/07/2009 till:01/07/2017  shift:(0,-4) text:8

  from:01/07/1998 till:01/07/2001  color:bl1  shift:(0,13)  text: &quot;[[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лига]]&quot;
 from:01/07/2001 till:01/07/2002  color:rs  shift:(0,13)  text:&quot;Қатыспаған&quot;
  from:01/07/2002 till:01/07/2010  color:bl1  shift:(0,13)  text: &quot;[[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лига]]&quot;

&lt;/timeline&gt;

==== Жетістіктері ====
* Қазақстан Кубогының Жеңімпазы : 2011
* Қазақстан Кубогының Финалисты : 2007
* Қазақстан Суперкубогының Жеңімпазы : 2012
* Қазақстан Премьер Лигасының Чемпионы: 2023

==== Ең үлкен жеңісі ====
Қазақстан чемпионаты
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 5:0 ([[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|«Екібастұз»]], [[Екібастұз]])
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2004|2004]] — 5:0 ([[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]], [[Орал]])
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2009|2009]] — 5:0 ([[Тараз (футбол клубы)|«Тараз»]], [[Тараз]])
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2012|2012]] — 5:0 ([[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]], [[Орал]])

==== Ең үлкен жеңілістері ====
Қазақстан чемпионаты
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2010|2000]] — 0:5 ([[Қайсар (футбол клубы)|«Кайсар-Hurricane»]], [[Қызылорда]])
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 0:5 ([[Қызылжар (футбол клубы)|«Есіл-Богатырь»]], [[Петропавл]])
*[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 0:5 ([[Атырау (футбол клубы)|«Атырау»]], [[Атырау]])

=== Еурокубоктар ===
'' 2024 жыл, қыркүйек ''
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|-
!Жарыс
!align=&quot;center&quot;|Ойындар
!align=&quot;center&quot;|Ж
!align=&quot;center&quot;|Т
!align=&quot;center&quot;|Ұ
!align=&quot;center&quot;|СД
!align=&quot;center&quot;|ЖД
!align=&quot;center&quot;|Қ
!align=&quot;center&quot;|%Ұ
|-
| [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|2
| align=&quot;center&quot;|0
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|0
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|-1
| align=&quot;center&quot;|0 %
|-
| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|15
| align=&quot;center&quot;|3
| align=&quot;center&quot;|6
| align=&quot;center&quot;|6
| align=&quot;center&quot;|15
| align=&quot;center&quot;|20
| align=&quot;center&quot;|-5
| align=&quot;center&quot;|20 %
|-
| [[УЕФА Конференция Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|6
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|1
| align=&quot;center&quot;|4
| align=&quot;center&quot;|8
| align=&quot;center&quot;|11
| align=&quot;center&quot;|-3
| align=&quot;center&quot;|16 %
|-
! align=&quot;center&quot;|'''Барлығы'''
! align=&quot;center&quot;|23
! align=&quot;center&quot;|4
! align=&quot;center&quot;|8
! align=&quot;center&quot;|11
! align=&quot;center&quot;|23
! align=&quot;center&quot;|32
! align=&quot;center&quot;|-9
! align=&quot;center&quot;|'''17 %'''
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Турнир
! Раунд
! Ел
! Клуб
! Үйде
!Сыртта
! Қорытынды
|-
| rowspan=2| [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|2012/13]]
| rowspan=2| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| |{{ту|Сербия}} [[Сербия]]
| align=&quot;center&quot;|[[Ягодина (футбол клубы)|Ягодина]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|1-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|'''1-0'''
|-
| align=&quot;center&quot;|2Q
| {{ту|Норвегия}} [[Норвегия]]
| align=&quot;center&quot;|[[Русенборг]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|2-2
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''3-4'''
|-
| |[[УЕФА Еуропа лигасы 2015/16|2015/16]]
| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| {{ту|Израиль}} [[Израиль]]
| align=&quot;center&quot;|[[Бейтар (футбол клубы, Иерусалим)|Бейтар]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''1-2'''
|-
| |[[УЕФА Еуропа лигасы 2016/17|2016/17]]
| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| {{ту|Сербия}} [[Сербия]]
| align=&quot;center&quot;|[[Чукарички]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|0-3
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''3-6'''
|-
| |[[УЕФА Еуропа лигасы 2017/18|2017/18]]
| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| {{ту|Босния және Герцеговина}} [[Босния және Герцеговина]]
| align=&quot;center&quot;|[[Широки Бриег (футбол клубы)|Широки Бриег]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|0-2
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''0-2'''
|-
| rowspan=2| [[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20|2019/20]]
| rowspan=2| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| {{ту|Грузия}} [[Грузия]]
| align=&quot;center&quot;|[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо Кутаиси]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|1-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|2-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|'''3-0'''
|-
| align=&quot;center&quot;|2Q
| {{ту|Чехия}} [[Чехия]]
| align=&quot;center&quot;|[[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада Болеслав]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|2-3
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|1-1
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''3-4'''
|-
| |[[УЕФА Еуропа лигасы 2020/21|2020/21]]
| [[УЕФА Еуропа Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| {{ту|Румыния}} [[Румыния]]
| align=&quot;center&quot;|[[Ботошани (футбол клубы)|Ботошани]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''1-2'''
|-
| |[[УЕФА Конференция Лигасы 2023/24|2023/24]]
| [[УЕФА Конференция Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|2Q
| {{ту|Польша}} [[Польша]]
| align=&quot;center&quot;|[[Легия (футбол клубы)|Легия]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|2-2
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|2-3
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''4-5'''
|-
| rowspan=3|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2024/25|ЧЛ 2024/25]]&lt;br /&gt;[[УЕФА Конференция Лигасы 2024/25|КЛ 2024/25]]
| [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|1Q
| {{ту|Молдова}} [[Молдова]]
| align=&quot;center&quot;|[[Петрокуб]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffffdd&quot;|0-0
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''0-1'''
|-
| rowspan=2| [[УЕФА Конференция Лигасы]]
| align=&quot;center&quot;|2Q
| {{ту|Люксембург}} [[Люксембург]]
| align=&quot;center&quot;|[[Дифферданж 03]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|'''4-4 (4:3 п)'''
|-
| align=&quot;center&quot;|3Q
| {{ту|Армения}} [[Армения]]
| align=&quot;center&quot;|[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#ffdddd&quot;|'''0-2'''
|}

== Әкімшілік және жаттықтырушылар штабы ==

* {{ту|Қазақстан}} Асхат Сейсембек — Президент 
* {{ту|Қазақстан}} [[Кирилл Сергеевич Кекер]]— Бас жаттықтырушы
* {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Әбіханұлы Әшірбеков|Қайрат Әшірбеков]] — Спорттық директор
* {{ту|Қазақстан}} Олег Олегович Недашковский — Бас жаттықтырушының көмекшісі
* {{ту|Сербия}} Драган Дурдевич — Жаттықтырушы
* {{ту|Украина}} Виктор Васильевич Ульяницкий — Жаттықтырушының көмекшісі
* {{ту|Қазақстан}} Игорь Зайцев — Аналитик жаттықтырушы
* {{ту|Қазақстан}} [[Александр Васильевич Кучма]] — физикалық дайындық бойынша жаттықтырушы 
* {{ту|Қазақстан}} Александр Ким — Дәрігер
* {{ту|Қазақстан}} [[Қайратәлі Күнходжаев]] — Физиотерапевт
* {{ту|Қазақстан}} [[Ихсан Қадыров]] — Медиа-офицер

== Ойыншылар ==

=== Негізгі құрам ===
'' 2024 жыл, қыркүйек''&lt;ref&gt;https://fcordabasy.kz/players&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background-color:#375197; color:#FFFFFF&quot; align=right width=20 |№
!style=&quot;background-color:#375197; color:#FFFFFF&quot; align=right width=250 |Футболшы
!style=&quot;background-color:#375197; color:#FFFFFF&quot; align=right width=80 |Туған күні
|-
|1
|{{ту|Қазақстан}}  [[Бекхан Шайзадаұлы Шайзада|Бекхан Шайзада]]
|28.02.1998
|-
|35
|{{ту|Қазақстан}}  [[Азамат Нұрсейітұлы Жомартов|Азамат Жомартов]]
|19.07.1995
|-
!№
!Қорғаушылар
!Туған күні
|-
|2
|{{ту|Бразилия}}  [[Режиналду|Режиналду Лопес де Жесус]]
|22.02.1993
|-
|5
|{{ту|Қазақстан}}  [[Ғафуржан Сабыржанұлы Сүйімбаев|Ғафуржан Сүйімбаев]]
|19.08.1990
|-
|13
|{{ту|Қазақстан}}  [[Сағадат Досболұлы Тұрсынбай|Сағадат Тұрсынбай]]
|26.03.1999
|-
|17
|{{ту|Сербия}}  [[Златан Шехович]]
|08.08.2000
|-
|22
|{{ту|Қазақстан}}  [[Сұлтанбек Астанұлы Астанов|Сұлтанбек Астанов]]
|23.03.1999
|-
|23
|{{ту|Қазақстан}}  [[Темірлан Ерланұлы Ерланов|Темірлан Ерланов]]
|09.07.1993
|-
|25
|{{ту|Қазақстан}}  [[Сергей Викторович Малый|Сергей Малый]]
|05.06.1990
|-
|32
|{{ту|Украина}}  [[Игорь Владимирович Пластун|Игорь Пластун]]
|20.08.1990
|-
!№
!Жартылай қорғаушылар
!Туған күні
|-
|4
|{{ту|Хорватия}}  [[Ловро Цвек]]
|06.07.1995
|-
|8
|{{ту|Қазақстан}}  [[Асхат Тағыбергенұлы Тағыберген|Асхат Тағыберген]]
|09.08.1990
|-
|9
|{{ту|Қазақстан}}  [[Бауыржан Ербосынұлы Исламхан|Бауыржан Исламхан]]
|23.02.1993
|-
|11
|{{ту|Қазақстан}}  [[Максим Сергеевич Федин|Максим Федин]]
|08.06.1996
|-
|14
|{{ту|Қазақстан}}  [[Самат Жанатұлы Жарынбетов|Самат Жарынбетов]]
|04.01.1994
|-
|19
|{{ту|Украина}}  [[Евгений Александрович Макаренко|Евгений Макаренко]]
|21.05.1991
|-
|21
|{{ту|Қазақстан}}  [[Еркебұлан Мұратұлы Тұңғышбаев|Еркебұлан Тұңғышбаев]]
|14.01.1995
|-
!№
!Шабуылшылар
!Туған күні
|-
|7
|{{ту|Өзбекстан}}  [[Шохбоз Хусниддин оглы Умаров|Шохбоз Умаров]]
|09.03.1999
|-
|10
|{{ту|Өзбекстан}}  [[Жасурбек Жумабай огли Яхшибоев|Жасурбек Яхшибоев]]
|24.07.1997
|-
|30
|{{ту|Беларусь}}  [[Всеволод Сергеевич Садовский|Всеволод Садовский]]
|04.10.1996
|-
|41
|{{ту|Украина}} [[Артём Юрьевич Беседин|Артём Беседин]]
|31.05.1996
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.fcordabasy.com// Ресми сайты]{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} RIXOS KHADISHA - Ордабасы футбол клубының негізгі серіктестігі болып табылады. Онын алдынды [[Тау|TAU]] компаниясымен серіктес еді.

{{сыртқы сілтемелер}}
{{Футболдан Қазақстан чемпиондары}}
{{Футболдан Қазақстан Кубогының иегерлері}}
{{Футболдан Қазақстан Суперкубогының иегерлері}}

[[Санат:Ордабасы ФК]]
[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]
[[Санат:Шымкент спорт клубтары]]
[[Санат:Шымкент футбол клубтары]]
[[Санат:2000 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>rdq735vbxpfh9q5zy9l3nnfwudbc1cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қандыағаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21310</id>
    <revision>
      <id>3604227</id>
      <parentid>3410816</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3604227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9499" sha1="6yaw9a4r33nveazebmsowwvkm270hbt" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Қандыағаш
 |сурет                   = 
 |әкімшілік күйі          = Аудан орталығы
 |елтаңба                 =
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  =  
  |lat_deg =49 |lat_min =27 |lat_sec = 35
  |lon_deg =57 |lon_min =24 |lon_sec = 03
  |CoordAddon             = type:city(400000)_region:KZ
  |CoordScale             =
 |ел картасы              =
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |қала көлемі             = 11066 га
 |облысы                  = Ақтөбе облысы
 |кестедегі облыс         = Ақтөбе облысы{{!}}Ақтөбе
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Мұғалжар ауданы{{!}}Мұғалжар
 |мекен түрі              = қала{{!}}Қалалық әкімдігі
 |мекені                  = Қандыағаш қалалық әкімдігі{{!}} Қандыағаш 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Өтемұратов Талғат Орналыұлы
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Октябрьск'' (1997 жылға дейін)
 |статус алуы               = 1967
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}35 384&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71333
 |пошта индексі           = 030700—030701
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               =
 |сайт тілі 2             = 
}}
'''Қандыағаш''' — [[Ақтөбе облысы]]ндағы қала, [[Мұғалжар ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Ақтөбе]] қаласынан оңтүстікке қарай 95,2 км Елек өзенінің бастауы Жарық өзеніне жақын жерде орналасқан. Қаланың шығысы және оңтүстігі Мұғалжар тауының аласа төбелері, батысы тік жазықты. Мал шаруашылығы мен егін шаруашылығына және бау-бақшаға қолайлы мекен.

== Халқы ==
[[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 25553 адам (12342 ер адам және 13211 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 29169 адамды (14004 ер адам және 15165 әйел адам) құрады&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл]]ғы санақ қорытындысы бойынша 34898 адамды (17054 ер адам және 17844 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

==Транспорты==
[[Мәскеу]] — [[Ташкент]] және [[Атырау]] — Орск теміржол түйіcінде орналасқан.  Үстінен Атырау-Ақтөбе тас жолы өтеді. Яғни, Солтүстігі Ақтөбеге, оңтүстігі Қызылордаға, шығысы Астанаға (Нұрсұлтан), батысы Атырауға бағытталған төрт тарапты теміржол торабы бар.

== Қала тарихы ==
Қаланың атауы бірінші нұсқада «қандыағаш» атты ағашпен (өсімдік) байланыстырылса, екінші нұсқасы XVII-XVIII ғасырларда болған қазақ-қалмақ соғысында болған оқиғаға байланысты аталады. Қандыағаш төрт жолдың торабы. Республикалық маңызы бар теміржол торабы.

Қаланың пайда болуы ХХ ғасырдың басында салынған Орынбор-Ташкент темір жолына тұспа тұс келеді. ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында солтүстік пен оңтүстіктің жолын жақындатқан теміржол бекетінен бастау алған Қандыағаштың бүгінде облыс аймағында өзіндік алар орны мен өркендеп дамыған инфрақұрылымы қалыптасып үлгерді. Өткен ғасырдың 60-шы жылдары Қандыағаш бекеті әлеуметтік салада тек қана 2 орта мектебі мен 1 ауруханасы, 1 мәдениет үйі бар 5-6 мыңдай ғана тұрғын қоныстанған, теміржол саласына қызмет ететін елді мекен болды.

Қандыағаш қаласының дамуы «Шилісай» фосфор фабрикасы мен «Жаңажол» мұнай кенінің игеруімен басталады.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/a&amp;#x20;ktobe-mugalzhar-kandyagash?lang=kk. Әкімдік]&lt;/ref&gt;

Қандыағаш қаласы қала мәртебесін алғаннан бергі уақытта бірнеше өрлеу сатысынан өтті. Үлкен өндіріс орындарының қарқынды дамуы барысында қалада көппәтерлі тұрғын үйлер салынып, қала іші жолдары төселді. Қаланың «Финляндия», «Қазақ ауыл», «Финский», «Достық», «Жастық», «Болашақ», «Жаңақоныс» (Нұрлы көш) атты шағын аудандары бар.

Қаладағы 70-80 жылдары Шилісай кен орны құрылысына байланысты салынған көпқабатты үйлердің саны кейіннен мұнай кенін игеру кезеңінде қарыштап өсті.

1967 жылы Қазан төңкерісінің  50 жылдығына байланысты қала атауы Қандыағаштан Октябрьск болып өзгертілді. 1976 жылы Қандыағаш маңынан фосфор кенінің табылуына байланысты Шилісай фосфор фабрикасы ашылды. 1977 жылы  Қандыағаш қаласының жанынан қалашық салу үшін Бүкілодақтық комсомол жастарына Үндеу жарияланды. Соның негізінде «Фосфорит-78» жастар құрылыс бригадасы құрылып Одақтың түкпір-түкпірінен жастар келіп, «Жастық», «Достық», «Самал» шағын аудандарын салуға үлес қосты. 2006 жылдан бастап қала маңынан «Болашақ» шағын ауданы және «Самал-1,2,3» т. б. мөлтек аудандары бой көтерді. Сондай-ақ, қалада 2017 жылы «Жаңақоныс» (Нұрлы көш) шағын ауданы мен орталық саябақтар пайда болды. Қазіргі уақытта қала қарқынды дамып, көркейіп келеді. Шағын кәсіпкерлік өсіп, кәсіпкерлік нысандар көбеюде.

== Қала көрінісі ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Район ж.д.вокзала.jpg|Темір жол маңы ауданы
Кандыгаш ж.д.вокзал.jpg|Темір жол вокзалы
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Қандыағаш ұрысы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Мұғалжар ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Ақтөбе облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>6yaw9a4r33nveazebmsowwvkm270hbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғылыми-техникалық прогресс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22779</id>
    <revision>
      <id>3604191</id>
      <parentid>3321875</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3604191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="8jwgce1pu2psgysml0gq90kmiz3aibu" xml:space="preserve">[[File:First locomotive Russia.jpg|thumb|300px]]'''Ғылыми-техникалық [[прогрессия|прогресс]]''' – ғылым мен техниканың бірегей, бір-бірімен сабақтаса, біртіндеп дамуы. Ол XVI–XVIII ғ-лардағы мануфактуралық өндірістен, ғылыми-теориялық және техникалық қызметтер өзара жақындасып, тоғыса түскен кезден бастау алады. Бұған дейін материалдық өндіріс негізінен эмпирикалық тәжірибені, кәсіби құпияны қорландырып, машық-тәсілдерді жинақтау есебінен баяу дамып келді. Сонымен бірге [[табиғат]] туралы ғыл.-теор. таным аясында да ілгерілеу ниеті байқалды, бірақ ол теологиялық-схоластикалық қасаңдыққа қамалып, өндірістік амалшараларға ұдайы әрі тікелей ықпал ете алмады. &lt;br /&gt;
16 ғ-да адамзат баласының сауда-саттықты өрістетіп, теңіз жолын меңгеруі, ірі [[мануфактура]]ларға ие болуы бірнеше келелі міндеттерді теор. және тәжірибелік тұрғыдан шешу қажеттігін алға тартты. Нақ осы кезде ғылым Қайта өркендеу дәуірі идеяларының әсерімен схоластикалық дәстүрлерден қол үзіп, практикаға жүгіне бастады. Шығыс жұртының [[компас]]ты, оқ-дәріні ойлап табуы және кітап басу тәсілін меңгеруі ғыл. және тех. қызметтердің берік одағын құруға жетелеген ұлы жаңалықтар болды. Жалпы, бұл – ғылыми-техникалық прогресстің бірінші  кезеңі саналады. Кейінгі кезеңдерде ұлғая түскен мануфактуралық өндіріс мұқтажы үшін су диірменін пайдалану әрекеті кейбір мех. процестерді теор. тұрғыдан зерттеуге жетеледі. Тісті дөңгелектер қозғалысының теориясы, науа теориясы, су қысымы туралы, қарсыласу мен үйкелу туралы ілімдер пайда болды. Яғни, мануфактуралық кезең ірі өнеркәсіптің бастапқы ғыл. және тех. нышандарын дамытып, [[Галилей|Г.Галилей]], [[Ньютон|И.Ньютон]], .Торричелли, кейін Д.Бернулли, Э.Мариотт, Ж.Л.Д’Аламбер, Р.А.Реомюр, [[Леонард Эйлер|Л.Эйлер]], т.б. ғалымдар тарихқа «өндіріс қызметшілері» деген атпен енді. 18 ғ-дың соңында машина өндірісінің пайда болуына математиктердің, механиктердің, физиктердің, өнертапқыштар мен шеберлердің үлкен бір тобының ғыл.-тех. жасампаз іс-әрекеттері негіз қалаған еді. Дж. Уаттың бумен жүретін машинасы конструкторлық-тех. ізденістің ғана емес, «ғылымның жемісі» саналды. Ал машиналы өндіріс өз кезеңінде ғылымды технол. тұрғыдан қолдану үшін тың, шын мәнінде шектеусіз мүмкіндіктерді ашты. Осының өзі ғылыми-техникалық прогресстің жаңа, екінші кезеңіне айналып, ғылым мен техника бір-бірін аса қарқынды дамуға ынталандырып отырғандығымен ерекшеленді. Ғыл.-зерт. қызметінің теориялық шешімдерді техникалық нұсқаға жеткізуге құзырлы арнаулы буындары: қолданбалы зерттеулер, тәжірибелік-конструкторлық жасалымдар, өндірістік жетілдірулер үрдісі қалыптасты. Ғылыми-техникалық іс-әрекет адам еңбегінің ең ауқымды, ажырамас бөлігіне айналды.&lt;br /&gt;
Ғылыми-техникалық прогресстің  үшінші  кезеңі қазіргі заманғы ғыл.-тех. революция жетістіктерімен байланысты. Оның ықпалымен техниканы дамытуға арналған ғыл. пәндердің аясы кеңи түсуде. Тех. міндеттерді шешу ісіне тек электроншы инженерлер мен [[компьютер]]ші мамандар ғана емес, сондай-ақ [[биолог]]тар, [[физиолог]]тар, [[психолог]]тар, [[лингвист]]ер, логиктер де белсене қатысады. Ғылым техниканы үздіксіз революцияландырушы күшке айналды. Ал техника болса, ғылымның алдына тың талап, тосын міндет қою әрі оны күрделі эксперименталды жабдықтармен жарықтандыру арқылы алға тартып келеді. Осы заманғы ғылыми-техникалық прогресстің ерекше қыры – тек өнеркәсіпті ғана емес, сондай-ақ қоғами тұрмыс-тіршіліктің, т.б. көптеген салаларын: [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]], [[көлік]] қатынасын, байланыс аясын, медицина мен білім беру ісін, қызмет көрсету түрлерін қамтитындығы. Ғылыми-техникалық прогресс  әлеуметтік прогрестің негізі болып табылады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Ғылымтану]]
[[Санат:Терминология]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>8jwgce1pu2psgysml0gq90kmiz3aibu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604192</id>
      <parentid>3604191</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3604192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7257" sha1="lf9xuhi46fut0u9owfkdnxefru4347i" xml:space="preserve">[[File:First locomotive Russia.jpg|thumb|300px]]'''Ғылыми-техникалық [[прогрессия|прогресс]]''' – ғылым мен техниканың бірегей, бір-бірімен сабақтаса, біртіндеп дамуы. Ол XVI–XVIII ғ-лардағы мануфактуралық өндірістен, ғылыми-теориялық және техникалық қызметтер өзара жақындасып, тоғыса түскен кезден бастау алады. Бұған дейін материалдық өндіріс негізінен эмпирикалық тәжірибені, кәсіби құпияны қорландырып, машық-тәсілдерді жинақтау есебінен баяу дамып келді. Сонымен бірге [[табиғат]] туралы ғыл.-теор. таным аясында да ілгерілеу ниеті байқалды, бірақ ол теологиялық-схоластикалық қасаңдыққа қамалып, өндірістік амалшараларға ұдайы әрі тікелей ықпал ете алмады. &lt;br /&gt;
XVI ғ-да адамзат баласының сауда-саттықты өрістетіп, теңіз жолын меңгеруі, ірі [[мануфактура]]ларға ие болуы бірнеше келелі міндеттерді теор. және тәжірибелік тұрғыдан шешу қажеттігін алға тартты. Нақ осы кезде ғылым Қайта өркендеу дәуірі идеяларының әсерімен схоластикалық дәстүрлерден қол үзіп, практикаға жүгіне бастады. Шығыс жұртының [[компас]]ты, оқ-дәріні ойлап табуы және кітап басу тәсілін меңгеруі ғыл. және тех. қызметтердің берік одағын құруға жетелеген ұлы жаңалықтар болды. Жалпы, бұл – ғылыми-техникалық прогресстің бірінші  кезеңі саналады. Кейінгі кезеңдерде ұлғая түскен мануфактуралық өндіріс мұқтажы үшін су диірменін пайдалану әрекеті кейбір мех. процестерді теор. тұрғыдан зерттеуге жетеледі. Тісті дөңгелектер қозғалысының теориясы, науа теориясы, су қысымы туралы, қарсыласу мен үйкелу туралы ілімдер пайда болды. Яғни, мануфактуралық кезең ірі өнеркәсіптің бастапқы ғыл. және тех. нышандарын дамытып, [[Галилей|Г.Галилей]], [[Ньютон|И.Ньютон]], .Торричелли, кейін Д.Бернулли, Э.Мариотт, Ж.Л.Д’Аламбер, Р.А.Реомюр, [[Леонард Эйлер|Л.Эйлер]], т.б. ғалымдар тарихқа «өндіріс қызметшілері» деген атпен енді. 18 ғ-дың соңында машина өндірісінің пайда болуына математиктердің, механиктердің, физиктердің, өнертапқыштар мен шеберлердің үлкен бір тобының ғыл.-тех. жасампаз іс-әрекеттері негіз қалаған еді. Дж. Уаттың бумен жүретін машинасы конструкторлық-тех. ізденістің ғана емес, «ғылымның жемісі» саналды. Ал машиналы өндіріс өз кезеңінде ғылымды технол. тұрғыдан қолдану үшін тың, шын мәнінде шектеусіз мүмкіндіктерді ашты. Осының өзі ғылыми-техникалық прогресстің жаңа, екінші кезеңіне айналып, ғылым мен техника бір-бірін аса қарқынды дамуға ынталандырып отырғандығымен ерекшеленді. Ғыл.-зерт. қызметінің теориялық шешімдерді техникалық нұсқаға жеткізуге құзырлы арнаулы буындары: қолданбалы зерттеулер, тәжірибелік-конструкторлық жасалымдар, өндірістік жетілдірулер үрдісі қалыптасты. Ғылыми-техникалық іс-әрекет адам еңбегінің ең ауқымды, ажырамас бөлігіне айналды.&lt;br /&gt;
Ғылыми-техникалық прогресстің  үшінші  кезеңі қазіргі заманғы ғыл.-тех. революция жетістіктерімен байланысты. Оның ықпалымен техниканы дамытуға арналған ғыл. пәндердің аясы кеңи түсуде. Тех. міндеттерді шешу ісіне тек электроншы инженерлер мен [[компьютер]]ші мамандар ғана емес, сондай-ақ [[биолог]]тар, [[физиолог]]тар, [[психолог]]тар, [[лингвист]]ер, логиктер де белсене қатысады. Ғылым техниканы үздіксіз революцияландырушы күшке айналды. Ал техника болса, ғылымның алдына тың талап, тосын міндет қою әрі оны күрделі эксперименталды жабдықтармен жарықтандыру арқылы алға тартып келеді. Осы заманғы ғылыми-техникалық прогресстің ерекше қыры – тек өнеркәсіпті ғана емес, сондай-ақ қоғами тұрмыс-тіршіліктің, т.б. көптеген салаларын: [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]], [[көлік]] қатынасын, байланыс аясын, медицина мен білім беру ісін, қызмет көрсету түрлерін қамтитындығы. Ғылыми-техникалық прогресс  әлеуметтік прогрестің негізі болып табылады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Ғылымтану]]
[[Санат:Терминология]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>lf9xuhi46fut0u9owfkdnxefru4347i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604193</id>
      <parentid>3604192</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3604193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7257" sha1="8lf7k79cprypfzy9dztsk79xs7mlqyk" xml:space="preserve">[[File:First locomotive Russia.jpg|thumb|300px]]'''Ғылыми-техникалық [[прогрессия|прогресс]]''' – ғылым мен техниканың бірегей, бір-бірімен сабақтаса, біртіндеп дамуы. Ол XVI–XVIII ғ-лардағы мануфактуралық өндірістен, ғылыми-теориялық және техникалық қызметтер өзара жақындасып, тоғыса түскен кезден бастау алады. Бұған дейін материалдық өндіріс негізінен эмпирикалық тәжірибені, кәсіби құпияны қорландырып, машық-тәсілдерді жинақтау есебінен баяу дамып келді. Сонымен бірге [[табиғат]] туралы ғыл.-теор. таным аясында да ілгерілеу ниеті байқалды, бірақ ол теологиялық-схоластикалық қасаңдыққа қамалып, өндірістік амалшараларға ұдайы әрі тікелей ықпал ете алмады. &lt;br /&gt;
XVI ғ-да адамзат баласының сауда-саттықты өрістетіп, теңіз жолын меңгеруі, ірі [[мануфактура]]ларға ие болуы бірнеше келелі міндеттерді теор. және тәжірибелік тұрғыдан шешу қажеттігін алға тартты. Нақ осы кезде ғылым қайта өркендеу дәуірі идеяларының әсерімен схоластикалық дәстүрлерден қол үзіп, практикаға жүгіне бастады. Шығыс жұртының [[компас]]ты, оқ-дәріні ойлап табуы және кітап басу тәсілін меңгеруі ғыл. және тех. қызметтердің берік одағын құруға жетелеген ұлы жаңалықтар болды. Жалпы, бұл – ғылыми-техникалық прогресстің бірінші  кезеңі саналады. Кейінгі кезеңдерде ұлғая түскен мануфактуралық өндіріс мұқтажы үшін су диірменін пайдалану әрекеті кейбір мех. процестерді теор. тұрғыдан зерттеуге жетеледі. Тісті дөңгелектер қозғалысының теориясы, науа теориясы, су қысымы туралы, қарсыласу мен үйкелу туралы ілімдер пайда болды. Яғни, мануфактуралық кезең ірі өнеркәсіптің бастапқы ғыл. және тех. нышандарын дамытып, [[Галилей|Г.Галилей]], [[Ньютон|И.Ньютон]], .Торричелли, кейін Д.Бернулли, Э.Мариотт, Ж.Л.Д’Аламбер, Р.А.Реомюр, [[Леонард Эйлер|Л.Эйлер]], т.б. ғалымдар тарихқа «өндіріс қызметшілері» деген атпен енді. 18 ғ-дың соңында машина өндірісінің пайда болуына математиктердің, механиктердің, физиктердің, өнертапқыштар мен шеберлердің үлкен бір тобының ғыл.-тех. жасампаз іс-әрекеттері негіз қалаған еді. Дж. Уаттың бумен жүретін машинасы конструкторлық-тех. ізденістің ғана емес, «ғылымның жемісі» саналды. Ал машиналы өндіріс өз кезеңінде ғылымды технол. тұрғыдан қолдану үшін тың, шын мәнінде шектеусіз мүмкіндіктерді ашты. Осының өзі ғылыми-техникалық прогресстің жаңа, екінші кезеңіне айналып, ғылым мен техника бір-бірін аса қарқынды дамуға ынталандырып отырғандығымен ерекшеленді. Ғыл.-зерт. қызметінің теориялық шешімдерді техникалық нұсқаға жеткізуге құзырлы арнаулы буындары: қолданбалы зерттеулер, тәжірибелік-конструкторлық жасалымдар, өндірістік жетілдірулер үрдісі қалыптасты. Ғылыми-техникалық іс-әрекет адам еңбегінің ең ауқымды, ажырамас бөлігіне айналды.&lt;br /&gt;
Ғылыми-техникалық прогресстің  үшінші  кезеңі қазіргі заманғы ғыл.-тех. революция жетістіктерімен байланысты. Оның ықпалымен техниканы дамытуға арналған ғыл. пәндердің аясы кеңи түсуде. Тех. міндеттерді шешу ісіне тек электроншы инженерлер мен [[компьютер]]ші мамандар ғана емес, сондай-ақ [[биолог]]тар, [[физиолог]]тар, [[психолог]]тар, [[лингвист]]ер, логиктер де белсене қатысады. Ғылым техниканы үздіксіз революцияландырушы күшке айналды. Ал техника болса, ғылымның алдына тың талап, тосын міндет қою әрі оны күрделі эксперименталды жабдықтармен жарықтандыру арқылы алға тартып келеді. Осы заманғы ғылыми-техникалық прогресстің ерекше қыры – тек өнеркәсіпті ғана емес, сондай-ақ қоғами тұрмыс-тіршіліктің, т.б. көптеген салаларын: [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]], [[көлік]] қатынасын, байланыс аясын, медицина мен білім беру ісін, қызмет көрсету түрлерін қамтитындығы. Ғылыми-техникалық прогресс  әлеуметтік прогрестің негізі болып табылады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Ғылымтану]]
[[Санат:Терминология]]


{{Economy-stub}}</text>
      <sha1>8lf7k79cprypfzy9dztsk79xs7mlqyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астраханка (Ақмола облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25645</id>
    <revision>
      <id>3603961</id>
      <parentid>3325982</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T16:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3603961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5514" sha1="l6t2vjwke8yp1r4ni81dau49z3xxg3j" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Астраханка
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          = Аудан орталығы  
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =      
   |lat_deg =51 |lat_min =31|lat_sec = 22
   |lon_deg =69|lon_min =47|lon_sec =42
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|аудан картасы           = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Астрахан ауданы
|кестедегі аудан         = Астрахан ауданы{{!}}Астрахан
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Астрахан ауылдық округі (Ақмола облысы){{!}}Астрахан
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =1895 
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                =6 054&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Астраханка}}
'''Астраханка''' — [[Ақмола облысы]] [[Астрахан ауданы]]ның және [[Астрахан ауылдық округі (Ақмола облысы)|Астрахан ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
[[Астана]] қаласының солтүстік-батысында 137 км жерде, облыс орталығы — [[Көкшетау]] қаласынан 250 км жерде, [[Есіл]] өзенінің оң жағасында орналасқан.

== Тарихы ==
Іргесі 1895–1897 жылдары қаланған.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||6566||{{құлдырау}}6313 ||{{құлдырау}}6070 ||96,2 ||3161 ||{{құлдырау}}2990 ||94,6 ||3152 ||{{құлдырау}}3080 ||97,7
|}

== Кәсіпорындары ==
Құрылыс, автокөлік кәсіпорындары, ауданы байланыс бөлімдері, баспахана, тұрмыстық комбинат, жер суару жүйесінің басқармасы жұмыс істейді.

== Инфрақұрылымы ==
2 жалпы білім беретін және музыка мектебі, 5 балабақша, кәсіптік-техникалық училище, мәдени-спорт кешені, мәдениет үйі, кинотеатр, 7 кітапхана, 3 емдеу-сауықтыру мекемесі, тарихи-өлкетану мұражайы, қонақ үйі, т.б. бар. 2-дүниежүзілік соғысы мен Ауған соғысының құрбандарына ескерткіш орнатылған. Ауыл арқылы [[Алматы]] — [[Екатеринбург]],    Астана – [[Атбасар]] автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті — [[Жалтыр (Ақмола облысы)|Жалтыр]] (12 км).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Астрахан ауданы елді мекендері}}
{{Есіл өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Астрахан ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>l6t2vjwke8yp1r4ni81dau49z3xxg3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603962</id>
      <parentid>3603961</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T16:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Инфрақұрылымы */</comment>
      <origin>3603962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5559" sha1="o91btjf2ry61pta709lyhb1h1jjww1h" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Астраханка
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          = Аудан орталығы  
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =      
   |lat_deg =51 |lat_min =31|lat_sec = 22
   |lon_deg =69|lon_min =47|lon_sec =42
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|аудан картасы           = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Астрахан ауданы
|кестедегі аудан         = Астрахан ауданы{{!}}Астрахан
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Астрахан ауылдық округі (Ақмола облысы){{!}}Астрахан
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =1895 
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                =6 054&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Астраханка}}
'''Астраханка''' — [[Ақмола облысы]] [[Астрахан ауданы]]ның және [[Астрахан ауылдық округі (Ақмола облысы)|Астрахан ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
[[Астана]] қаласының солтүстік-батысында 137 км жерде, облыс орталығы — [[Көкшетау]] қаласынан 250 км жерде, [[Есіл]] өзенінің оң жағасында орналасқан.

== Тарихы ==
Іргесі 1895–1897 жылдары қаланған.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||6566||{{құлдырау}}6313 ||{{құлдырау}}6070 ||96,2 ||3161 ||{{құлдырау}}2990 ||94,6 ||3152 ||{{құлдырау}}3080 ||97,7
|}

== Кәсіпорындары ==
Құрылыс, автокөлік кәсіпорындары, ауданы байланыс бөлімдері, баспахана, тұрмыстық комбинат, жер суару жүйесінің басқармасы жұмыс істейді.

== Инфрақұрылымы ==
2 жалпы білім беретін және музыка мектебі, 5 балабақша, кәсіптік-техникалық училище, мәдени-спорт кешені, мәдениет үйі, кинотеатр, 7 кітапхана, 3 емдеу-сауықтыру мекемесі, тарихи-өлкетану мұражайы, қонақ үйі, т.б. бар. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Кеңес-ауған соғысы|Ауған соғысы]]ның құрбандарына ескерткіш орнатылған. Ауыл арқылы [[Алматы]]–[[Екатеринбург]], Астана–[[Атбасар]] автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті — [[Жалтыр (Ақмола облысы)|Жалтыр]] (12 км).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Астрахан ауданы елді мекендері}}
{{Есіл өзені бойындағы елді мекендер}}

[[Санат:Астрахан ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>o91btjf2ry61pta709lyhb1h1jjww1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәурен Тастанбайұлы Әбіров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25880</id>
    <revision>
      <id>3604236</id>
      <parentid>3596811</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <origin>3604236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24699" sha1="0l2wvf0ztqhkmozi1xslz34pb62ho1o" xml:space="preserve">{{Театр қайраткері
 |Есімі                 = Дәурен Тастанбайұлы Әбіров
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Kazakh National Academic Theatre of Opera and Ballet named after Abay. Theatrical Art. Kazakh 2025 stamp (Abirov cropped).jpg
 |Сурет атауы           = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Әбіров
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Лақап аты             = 
 |Туған күні            = 6.11.1923
 |Туған жері            = [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]] ауылы, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
 |Қайтыс болған күні    = 8.6.2001
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Мансабы               = {{hlist|Балет әртісі|[[Балетмейстер|балетмейстер]]}}
 |Белсенді жылдары      = 
 |Амплуа                = 
 |Театр                 = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры]]
 |Рольдері              = 
 |Спектакльдері         = 
 |Марапаттары           = {{Қатар
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}
}}
{{Қатар
  |{{Қазақ КСР халық әртісі}}
  |{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
}}
 |imdb_id               =  
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Ортаққор              = 
}}
'''Дәурен Тастанбайұлы Әбіров''' ([[6 қазан]] [[1923 жыл|1923]], [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер ауылы]], [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[8 маусым]] [[2001 жыл|2001]]) — кеңестік және қазақстандық [[биші]], [[балетмейстер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1988), Қазақ КСР халық әртісі (1984).

== Өмірбаяны ==
Әбіров [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* [[Алматы хореграфиялық училищесі]]н бітірген.
* [[Мәскеу]]дің Луначарский атындағы ГИТИС-нің балетмейстерлік бөлімін бітірген (1952). 
* [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. 
* 1952–1977 жылдары Абай атындағы [[Қазақ опера және балет театры]]ның балетмейстері, бас балетмейстері.
* 1984–1989 жылдары Жүргенов атындағы Мемлекеттік театр және кино институтының [[кафедра]] меңгерушісі
* 1989–1997 жылдары хореография бөлімінің жетекшісі болды. 
* 1997 жылдан бері театр және кино институтың Жоғарғы хореография мектебінде ұстаз.

== Қойған балеттері ==
* [[Василий Васильевич Великанов|Великанов]]тың Қамбыр-Назым
* Е. [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Брусиловский]]дің [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
* Жұбанованың Аққанат балеттерін қойған.

== Билеген билері ==
Биші ретінде 
* Жизель
* Аққу көлі
* Бақшасарай фонтаны
* Баядерка
* Шопениана, т.б. балеттерде жетекші партияларды билеген.
* Пуни мен Глиэрдің Эсмеральда
* Глазуновтың Раймонда
* Меликовтың Фархад-Шырын
* Яруллиннің Шурале балеттерін сахнаға бейімдеген. 
* Біржан-Сара
* Қамар сұлу
* Айсұлу операларына, көптеген концерттік билер қойған.

== Алғашқы балетмейстер. Қазақстан хореография өнеріндегі орны ==
Дәурен Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық еңбектері Қазақстанда хореография өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.	      
Дәурен Әбіров қазақстандық алғашқы кәсіби балетмейстер. Оның алғашқы қойған балеті М.Чулакидің «Юность» балеті болды (1952ж.). Ол «Старик Хаттабыч»  (А.Зацепин), «Қамбар-Назым» (В.Великанов), «Аққанат» (Ғ.Жұбанова), «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» (Е.Брусиловский) балеттерін Абай атындағы опера және балет театрының сахнасына шығарды. Осы театрда «Эсмеральда» (Ц.Пуни), «Шурале» (Ф. Яруллин), «Раймонда» (А.Глазунов), «Доктор Айболит» (И.Морозов), «Легенда  о любви» (А. Меликов), «Берег счастья» (А.Спадавеккиа)т.б. орыс, кеңес балеттерін қоюмен қатар «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Біржан-Сара» (М.Төлебаев), «Жалбыр» (Е.Брусиловский), «Назгүм» (Қ.Қожамияров) операларында да билер қойды. Ол мазмұнға қажетті терең сюжетті тапты, бейнеліліктің жаңа құралдарын іздестіріп, сол кездегі талапқа және жаңа мазмұнға сай шығарма беруді қарастырды. Тұңғыш балетмейстер Д. Әбіров халқымыздың өткен тарихын бейнелейтін бүгінгі күн тұрғысынан сәтті сахналық ізденістерге барды. Қайта қойылған классикалық үлгідегі балеттері «Жастық» (1952), «Эсмеральда» (1953), «Шурале» (1956), «Махаббат туралы аңыз» (1963) балетмейстерге ұлттық балеттің жақсы үлгісін жасауға жол ашты. 

Дәурен Әбіровтің балаларға арналған К.Чуковскийдің ертегісі бойынша П.Аболимовтың либреттосына қойылған И.Морозовтың «Доктор Айболиті» мен Артектегі бақытты балалар өмірін баяндайтын және осы балалар Ұлы Отан соғысында Отанын қорғаған жастар бейнесін әңгімелейтін А.Спадавеккианың музыкасына В.Бурмейстердің хореографиясы бойынша қойылған «Бақыт жағалауы» балеттері де театр сахнасынан өз орынын тапқан ірі дүниелер.

Дәурен Әбіровтің шығармашылғы «Девушка-джигит» (1955), «Наш милый доктор» (1957) көркемфилімдерінде де табысты болды. Сонымен қатар Қазақстанның әр облыстарында кәсіби және көркемшығармашылық би ұжымдарын құрып, олардың табысты еңбек етуіне де өз үлесін қосқан балетмейстер («Сыр сұлуы» Қызылорда облысы, «Қаламқас» Семей облысы, «Алтынай» Алматы облысы т.б.). Қазақ би өнерінің өркендеуіне үлкен үлес қосқан Дәурен Әбіров филармония артистері мен ансамбльдеріне де билер қойып артында мол мұра қалдырды. «Ұтыс би», «Қоштасу», «Балбырауын», «Алтынай», «Қоян бүркіт»  сияқты билері өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген билер болып, ел мұрасына айналып, алтын қорға енді.

Сонау 1952 жылдан педагогикалық, шығармашылық және зерттеу жұмыстарын қатар алып жүрген. Алматы хореография училищесіндегі, Құрманғазы атындағы консерваториядағы педагогикалық еңбегі академиялық мектебімен, авторлық әдістемесімен ерекшеленді.

Д.Т.Әбіров Ұлттық хореография жөніндегі еңбектердің авторы. Оның «Қазақ би тарихы» («История казахского танца» 1997ж.) , Ә. Ысмайловпен бірге жазған «Қазақ халық билері» («Казахские народные танцы» 1984 ж., екінші басылым) кітаптары оқушылардың, студенттер мен оқытушылардың оқып білім алуда үлкен көмекші құралына айналып отыр. Артына мол зерттеу еңбек қалдырған Дәурен Әбіров қазақ би өнері тарихының зерттелуіне өз үлесін қосқан алғашқы қазақстандық ғалым ретінде де танылды. «Халық биі» деген тақырыппен  Қазақ Кеңес Энциклопедиясында қазақ биі туралы мәлімет берді. Қазақ Совет энциклопедиясындағы қазақ сахна және халық билері туралы деректерді жаңартып, ұлттық-сахналық билерін кәсіпи және әуесқой ұжымдар, көрші республикалардың мамандары арасында таныстырып, дамытуда да еңбек етті.

Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында түзілген қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Оның әдістемелік оқу бағдарламасы нақты мазмұнымен, жігіттер биін орындауда ержүректілігімен, әсем де сәнділігімен ерекшеленген болса, қыздарға лирикалық назды қимылдар тән.
Сонымен қатар республикада хореографиялық жоғары білім беруде алғашқылардың бірі болып, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында хореография бөлімін ашты. Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Қазақ биі» пәнінен дәріс беріп, өмірінің ақырғы сәтіне дейін шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз атанды.

Д.Т.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық мұраларын оның оқушылары мен мамандар көзінің қарашығындай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыр. Ол туралы: «Абиров өзі керемет биші болды, бірақ мансабын жалғастыруға соғыс кедергі болды. Балетмейстер болып жұмыс істей жүріп, сахнаға шықты. Ол өзінің «Достық жолымен» балетінде Алидің партиясын орындады. Және ол керемет биледі»,- деп журналист (Н.Вержбицкая, 2003 жылдың 18 қазанында. «Казахстанская правда») газетте жазған мақаласында тоқталған. Дәурен Әбіровтің ғылыми-педагогикалық жолы Мәскеу қаласынан оқу бітіріп, келген кезеңнен басталды деуге болар. Елге оралған кезеңде би өнерін бала жастан өзіне серік еткен Әубәкір Ысмайлов жанынан табылды. Екеуінің сыйластық қарым-қатынасы шығармашылық деңгейге көтерілді. «Казахский народый танец» (1961ж. екінші басылым 1984ж.) атты алғашқы еңбегі осы шығармашылық ынтымақтастықтан туындаған болатын. Бұл еңбек қазақ биінің билену тарихынан біраз мағұлымат берді деуге болады. Халық арасында биленіп жүрген ерлер және қыздар билері бөлек жазылып ноталық материалы да қоса берілген. Ерлердің «Ұтыс би», «Құсбегі-дауылпаз» және қыздардың «Қаз қатар» билері өз қимылдарымен, характерімен ерекшеленген билер деуге болар.

Бүгінгі күні Д. Әбіров осы «Ұтыс биін» жұптаса билейтін көпшілік би ретінде Мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблінің репертуарына енгізген болатын. Ал, «Құсбегі-дауылпаз» осы уақытқа дейін сахнадан түспей биленіп келе жатқан би. «Қаз қатар» атты әсем қимылды қыздардың лирикалық биі биленбей жүр. Дайын жазылып, қалдырылған биді қалпына келтіруге болар еді деген ой бар.

Өзнің «История казахского танца» (1997г.) атты еңбегінің бірінші бөліміне 1979 жылы қорғаған диссертациясы енген. Балетмейстер онда ғалым ретінде қазақ би өнерінің тарихына үңіле отырып, оның даму жолын саралаған. Қазақ сахналық билерінде тек бірегейлік пен ерекше сипат бере алатын халықтың мінезін, оның рухын анықтауға деген ұмтылыс балетмейстер Дәурен Әбіровті ұлттық би фольклорының материалдарын зерттеуге итермелейді. Халық биін зерттей жүріп, алғаш ғылыми тұрғыдан негіздеп ұсынған да Д. Әбіров деп айтуға болады. Оның Мәскеу қаласында қорғаған «Становление и развитие казахского танца на профессиональной сцене» атты өнертану кандидаты атағын алуға дайындаған диссертациясы бар.

Д. Әбіров қазақ би тарихы жөнінде айтқанда, билер мен бишілер туралы мысалдар келтіре отырып, орыс саяхатшылары туралы да: «ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшылары жазып қалдырған қазақ халық биінің сипаттамалары, тіпті суреттері сақталған»,- деп көрсеткен (Абиров Д., Исмаилов А., 1984. 6б.). Сол кезеңдегі алғашқы ұлттық операларда қойылған билерге терең талдау жасай отырып, А. Александровтың (Мартиросьянц 1891-1955жж.) билері операның негізгі драматургиялық ойымен қабысып жатқанын тілге тиек еткен. «Ер Тарғын» операсын қарастыра отырып өз ойын: «А.Александров халық ойындары мен мерекелерінің мазмұнын еркін түсіндіруге негізделген керемет билер жасай алды. Ол хореографияда бұрынғы сахналық ұлттық құралдарға сүйене отырып, қозғалыстардың қызықты да үйлесімді байланыстарын көрсетті, композицияның әртүрлі – көпшілік, топтық, жеке формаларын қолданады. Мұның бәрі билердің сипатына әсер етті, сахнадағы халықтық мерекелік атмосфераның эстетикасы мен поэтикасын және хан сарайындағы үйлену тойының суретін ашты»,- деп көрсетті (Абиров Д., 1997. 39 б.).

Д. Әбіровтің зерттеу барысында жасалынған осындай тұжырымдары қазақ биінің даму жолдарын анық көрсете алған. Кейінгі кезеңдерде қойылған опералар мен би ансамбльдеріндегі сахналық қазақ биі үлкен жетістіктерге жетіп отыр. Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсындағы Жібектің түсінің өзі хореография тілімен ашылған мағналы дүниеге айналды. Бұл операның 2- актісіндегі 4-сурет болатын. Кейін осы актіні қайта аяқ ұшында билеуге ыңғайлап қойды.

Екінші бөлімінде қазақ би қимылдарының орындалу әдістері берілген. Осы екінші бөлімде берілген би қимылдары қазақ би сабағының бағдарламасына түгел дерлік еніп отыр. Ерлер биіндегі қол қалыптары мен қол қимылдары, жүріс түрлері мен жігіттер биіне тән қимылдар жазылып қалдырылған. Тек қазақ биіне тән «Молдас» қимылының түрлері, «Бүктелме» не болмаса «Айдаһар иірілу», «Тақымға басу», «Желдірме», «Шабыс» түрлері сияқты қимыл-әрекеттер тек қазақ биіне тән. Ал, қыздар биінің қол және дене пластикасы толық берілген. Ондағы «Сылаң қақпа», «Орама», «Шаш сипау», «Толқын» т.б. қимылдар қыздардың мінезін ашуда қолданылып жүрген әсем қимылдар. Ерлер биіндегі секіріс түрлері, қыздар биіндегі айналу тәсілдері толық жазылған. Д. Әбіровтің осы еңбегіндегі қазақ биінің негізгі қимылдары оқу орындарында білім бағдарламаларына еніп отыр. Сонымен қатар, 2021 жылы Қазақ ұлттық хореография академиясының «Ұлттық қазақ биінің ғылыми-әдістемелік зертханасы» дайындаған Қазақ биі анықтамалығына барлық қимылдары енді. Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды.

Дәурен Тастанбекұлы Әбіров Қазақстан хореография өнеріне алғашқы кәсіби білім алған балетмейстер ретінде еніп, халық биінің сахналық үлгісін белгілі деңгейге көтерді. Классикалық би қимылдарын халықтық қимыл-қозғалысқа айналдыру Д.Әбiров шығармашылығына тән.

Бүгінгі күні балетмейтердің халық күйлеріне қойған билері «Алтын қорға» еніп, ұлттық би мұрасына айналып отырғаны белгілі. Дәурен Тастанбекұлы Әбіровтің ХХ ғасырдағы қазақ хореографиясында көрнекті орны бар балетмейстер.


== Шығармалары ==
Зерттеуші ретінде 
* Қазақтың халық билері (Ә. Исмаиловпен бірге, 1961, 1984)
* Қазақ биінің кәсіби сахнада қалыптасуы мен дамуы деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғаған (1979).&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}
{{DEFAULTSORT:Әбіров, Дәурен Тастанбайұлы}}
[[Санат:6 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Қордай ауданында туғандар]]
[[Санат:8 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО балет әртістері]]
[[Санат:Қазақстан балет әртістері]]
[[Санат:XX ғасыр балет әртістері]]
[[Санат:Қазақстан балетмейстерлері]]
[[Санат:КСРО балетмейстерлері]]
[[Санат:XX ғасыр балетмейстерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнертанушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>0l2wvf0ztqhkmozi1xslz34pb62ho1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604237</id>
      <parentid>3604236</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <origin>3604237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24698" sha1="qonpcciudpscb8kwyh6npljf2ra5zak" xml:space="preserve">{{Театр қайраткері
 |Есімі                 = Дәурен Тастанбайұлы Әбіров
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Kazakh National Academic Theatre of Opera and Ballet named after Abay. Theatrical Art. Kazakh 2025 stamp (Abirov cropped).jpg
 |Сурет атауы           = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Әбіров
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Лақап аты             = 
 |Туған күні            = 6.11.1923
 |Туған жері            = [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]] ауылы, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
 |Қайтыс болған күні    = 8.6.2001
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Мансабы               = {{hlist|Балет әртісі|[[Балетмейстер|балетмейстер]]}}
 |Белсенді жылдары      = 
 |Амплуа                = 
 |Театр                 = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры]]
 |Рольдері              = 
 |Спектакльдері         = 
 |Марапаттары           = {{Қатар
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}
}}
{{Қатар
  |{{Қазақ КСР халық әртісі}}
  |{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
}}
 |imdb_id               =  
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Ортаққор              = 
}}
'''Дәурен Тастанбайұлы Әбіров''' ([[6 қазан]] [[1923 жыл|1923]], [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер ауылы]], [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[8 маусым]] [[2001 жыл|2001]]) — кеңестік және қазақстандық [[биші]], [[балетмейстер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1988), Қазақ КСР халық әртісі (1984).

== Өмірбаяны ==
Әбіров [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* [[Алматы хореграфиялық училищесі]]н бітірген.
* [[Мәскеу]]дің Луначарский атындағы ГИТИС-нің балетмейстерлік бөлімін бітірген (1952). 
* [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. 
* 1952–1977 жылдары Абай атындағы [[Қазақ опера және балет театры]]ның балетмейстері, бас балетмейстері.
* 1984–1989 жылдары Жүргенов атындағы Мемлекеттік театр және кино институтының [[кафедра]] меңгерушісі
* 1989–1997 жылдары хореография бөлімінің жетекшісі болды. 
* 1997 жылдан бері театр және кино институтың Жоғарғы хореография мектебінде ұстаз.

== Қойған балеттері ==
* [[Василий Васильевич Великанов|Великанов]]тың Қамбыр-Назым
* Е. [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Брусиловский]]дің [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
* Жұбанованың Аққанат балеттерін қойған.

== Билеген билері ==
Биші ретінде 
* Жизель
* Аққу көлі
* Бақшасарай фонтаны
* Баядерка
* Шопениана, т.б. балеттерде жетекші партияларды билеген.
* Пуни мен Глиэрдің Эсмеральда
* Глазуновтың Раймонда
* Меликовтың Фархад-Шырын
* Яруллиннің Шурале балеттерін сахнаға бейімдеген. 
* Біржан-Сара
* Қамар сұлу
* Айсұлу операларына, көптеген концерттік билер қойған.

== Алғашқы балетмейстер. Қазақстан хореография өнеріндегі орны ==
Дәурен Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық еңбектері Қазақстанда хореография өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.	      
Дәурен Әбіров қазақстандық алғашқы кәсіби балетмейстер. Оның алғашқы қойған балеті М.Чулакидің «Юность» балеті болды (1952ж.). Ол «Старик Хаттабыч»  (А.Зацепин), «Қамбар-Назым» (В.Великанов), «Аққанат» (Ғ.Жұбанова), «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» (Е.Брусиловский) балеттерін Абай атындағы опера және балет театрының сахнасына шығарды. Осы театрда «Эсмеральда» (Ц.Пуни), «Шурале» (Ф. Яруллин), «Раймонда» (А.Глазунов), «Доктор Айболит» (И.Морозов), «Легенда  о любви» (А. Меликов), «Берег счастья» (А.Спадавеккиа)т.б. орыс, кеңес балеттерін қоюмен қатар «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Біржан-Сара» (М.Төлебаев), «Жалбыр» (Е.Брусиловский), «Назгүм» (Қ.Қожамияров) операларында да билер қойды. Ол мазмұнға қажетті терең сюжетті тапты, бейнеліліктің жаңа құралдарын іздестіріп, сол кездегі талапқа және жаңа мазмұнға сай шығарма беруді қарастырды. Тұңғыш балетмейстер Д. Әбіров халқымыздың өткен тарихын бейнелейтін бүгінгі күн тұрғысынан сәтті сахналық ізденістерге барды. Қайта қойылған классикалық үлгідегі балеттері «Жастық» (1952), «Эсмеральда» (1953), «Шурале» (1956), «Махаббат туралы аңыз» (1963) балетмейстерге ұлттық балеттің жақсы үлгісін жасауға жол ашты. 

Дәурен Әбіровтің балаларға арналған К.Чуковскийдің ертегісі бойынша П.Аболимовтың либреттосына қойылған И.Морозовтың «Доктор Айболиті» мен Артектегі бақытты балалар өмірін баяндайтын және осы балалар Ұлы Отан соғысында Отанын қорғаған жастар бейнесін әңгімелейтін А.Спадавеккианың музыкасына В.Бурмейстердің хореографиясы бойынша қойылған «Бақыт жағалауы» балеттері де театр сахнасынан өз орынын тапқан ірі дүниелер.

Дәурен Әбіровтің шығармашылғы «Девушка-джигит» (1955), «Наш милый доктор» (1957) көркемфилімдерінде де табысты болды. Сонымен қатар Қазақстанның әр облыстарында кәсіби және көркемшығармашылық би ұжымдарын құрып, олардың табысты еңбек етуіне де өз үлесін қосқан балетмейстер («Сыр сұлуы» Қызылорда облысы, «Қаламқас» Семей облысы, «Алтынай» Алматы облысы т.б.). Қазақ би өнерінің өркендеуіне үлкен үлес қосқан Дәурен Әбіров филармония артистері мен ансамбльдеріне де билер қойып артында мол мұра қалдырды. «Ұтыс би», «Қоштасу», «Балбырауын», «Алтынай», «Қоян бүркіт»  сияқты билері өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген билер болып, ел мұрасына айналып, алтын қорға енді.

Сонау 1952 жылдан педагогикалық, шығармашылық және зерттеу жұмыстарын қатар алып жүрген. Алматы хореография училищесіндегі, Құрманғазы атындағы консерваториядағы педагогикалық еңбегі академиялық мектебімен, авторлық әдістемесімен ерекшеленді.

Д.Т.Әбіров Ұлттық хореография жөніндегі еңбектердің авторы. Оның «Қазақ би тарихы» («История казахского танца» 1997ж.) , Ә. Ысмайловпен бірге жазған «Қазақ халық билері» («Казахские народные танцы» 1984 ж., екінші басылым) кітаптары оқушылардың, студенттер мен оқытушылардың оқып білім алуда үлкен көмекші құралына айналып отыр. Артына мол зерттеу еңбек қалдырған Дәурен Әбіров қазақ би өнері тарихының зерттелуіне өз үлесін қосқан алғашқы қазақстандық ғалым ретінде де танылды. «Халық биі» деген тақырыппен  Қазақ Кеңес Энциклопедиясында қазақ биі туралы мәлімет берді. Қазақ Совет энциклопедиясындағы қазақ сахна және халық билері туралы деректерді жаңартып, ұлттық-сахналық билерін кәсіпи және әуесқой ұжымдар, көрші республикалардың мамандары арасында таныстырып, дамытуда да еңбек етті.

Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында түзілген қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Оның әдістемелік оқу бағдарламасы нақты мазмұнымен, жігіттер биін орындауда ержүректілігімен, әсем де сәнділігімен ерекшеленген болса, қыздарға лирикалық назды қимылдар тән.
Сонымен қатар республикада хореографиялық жоғары білім беруде алғашқылардың бірі болып, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында хореография бөлімін ашты. Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Қазақ биі» пәнінен дәріс беріп, өмірінің ақырғы сәтіне дейін шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз атанды.

Д.Т.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық мұраларын оның оқушылары мен мамандар көзінің қарашығындай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыр. Ол туралы: «Абиров өзі керемет биші болды, бірақ мансабын жалғастыруға соғыс кедергі болды. Балетмейстер болып жұмыс істей жүріп, сахнаға шықты. Ол өзінің «Достық жолымен» балетінде Алидің партиясын орындады. Және ол керемет биледі»,- деп журналист (Н.Вержбицкая, 2003 жылдың 18 қазанында. «Казахстанская правда») газетте жазған мақаласында тоқталған. Дәурен Әбіровтің ғылыми-педагогикалық жолы Мәскеу қаласынан оқу бітіріп, келген кезеңнен басталды деуге болар. Елге оралған кезеңде би өнерін бала жастан өзіне серік еткен Әубәкір Ысмайлов жанынан табылды. Екеуінің сыйластық қарым-қатынасы шығармашылық деңгейге көтерілді. «Казахский народый танец» (1961ж. екінші басылым 1984ж.) атты алғашқы еңбегі осы шығармашылық ынтымақтастықтан туындаған болатын. Бұл еңбек қазақ биінің билену тарихынан біраз мағұлымат берді деуге болады. Халық арасында биленіп жүрген ерлер және қыздар билері бөлек жазылып ноталық материалы да қоса берілген. Ерлердің «Ұтыс би», «Құсбегі-дауылпаз» және қыздардың «Қаз қатар» билері өз қимылдарымен, характерімен ерекшеленген билер деуге болар.

Бүгінгі күні Д. Әбіров осы «Ұтыс биін» жұптаса билейтін көпшілік би ретінде Мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблінің репертуарына енгізген болатын. Ал, «Құсбегі-дауылпаз» осы уақытқа дейін сахнадан түспей биленіп келе жатқан би. «Қаз қатар» атты әсем қимылды қыздардың лирикалық биі биленбей жүр. Дайын жазылып, қалдырылған биді қалпына келтіруге болар еді деген ой бар.

Өзнің «История казахского танца» (1997г.) атты еңбегінің бірінші бөліміне 1979 жылы қорғаған диссертациясы енген. Балетмейстер онда ғалым ретінде қазақ би өнерінің тарихына үңіле отырып, оның даму жолын саралаған. Қазақ сахналық билерінде тек бірегейлік пен ерекше сипат бере алатын халықтың мінезін, оның рухын анықтауға деген ұмтылыс балетмейстер Дәурен Әбіровті ұлттық би фольклорының материалдарын зерттеуге итермелейді. Халық биін зерттей жүріп, алғаш ғылыми тұрғыдан негіздеп ұсынған да Д. Әбіров деп айтуға болады. Оның Мәскеу қаласында қорғаған «Становление и развитие казахского танца на профессиональной сцене» атты өнертану кандидаты атағын алуға дайындаған диссертациясы бар.

Д. Әбіров қазақ би тарихы жөнінде айтқанда, билер мен бишілер туралы мысалдар келтіре отырып, орыс саяхатшылары туралы да: «ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшылары жазып қалдырған қазақ халық биінің сипаттамалары, тіпті суреттері сақталған»,- деп көрсеткен (Абиров Д., Исмаилов А., 1984. 6б.). Сол кезеңдегі алғашқы ұлттық операларда қойылған билерге терең талдау жасай отырып, А. Александровтың (Мартиросьянц 1891-1955жж.) билері операның негізгі драматургиялық ойымен қабысып жатқанын тілге тиек еткен. «Ер Тарғын» операсын қарастыра отырып өз ойын: «А.Александров халық ойындары мен мерекелерінің мазмұнын еркін түсіндіруге негізделген керемет билер жасай алды. Ол хореографияда бұрынғы сахналық ұлттық құралдарға сүйене отырып, қозғалыстардың қызықты да үйлесімді байланыстарын көрсетті, композицияның әртүрлі – көпшілік, топтық, жеке формаларын қолданады. Мұның бәрі билердің сипатына әсер етті, сахнадағы халықтық мерекелік атмосфераның эстетикасы мен поэтикасын және хан сарайындағы үйлену тойының суретін ашты»,- деп көрсетті (Абиров Д., 1997. 39 б.).

Д. Әбіровтің зерттеу барысында жасалынған осындай тұжырымдары қазақ биінің даму жолдарын анық көрсете алған. Кейінгі кезеңдерде қойылған опералар мен би ансамбльдеріндегі сахналық қазақ биі үлкен жетістіктерге жетіп отыр. Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсындағы Жібектің түсінің өзі хореография тілімен ашылған мағналы дүниеге айналды. Бұл операның 2- актісіндегі 4-сурет болатын. Кейін осы актіні қайта аяқ ұшында билеуге ыңғайлап қойды.

Екінші бөлімінде қазақ би қимылдарының орындалу әдістері берілген. Осы екінші бөлімде берілген би қимылдары қазақ би сабағының бағдарламасына түгел дерлік еніп отыр. Ерлер биіндегі қол қалыптары мен қол қимылдары, жүріс түрлері мен жігіттер биіне тән қимылдар жазылып қалдырылған. Тек қазақ биіне тән «Молдас» қимылының түрлері, «Бүктелме» не болмаса «Айдаһар иірілу», «Тақымға басу», «Желдірме», «Шабыс» түрлері сияқты қимыл-әрекеттер тек қазақ биіне тән. Ал, қыздар биінің қол және дене пластикасы толық берілген. Ондағы «Сылаң қақпа», «Орама», «Шаш сипау», «Толқын» т.б. қимылдар қыздардың мінезін ашуда қолданылып жүрген әсем қимылдар. Ерлер биіндегі секіріс түрлері, қыздар биіндегі айналу тәсілдері толық жазылған. Д. Әбіровтің осы еңбегіндегі қазақ биінің негізгі қимылдары оқу орындарында білім бағдарламаларына еніп отыр. Сонымен қатар, 2021 жылы Қазақ ұлттық хореография академиясының «Ұлттық қазақ биінің ғылыми-әдістемелік зертханасы» дайындаған Қазақ биі анықтамалығына барлық қимылдары енді. Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды.

Дәурен Тастанбекұлы Әбіров Қазақстан хореография өнеріне алғашқы кәсіби білім алған балетмейстер ретінде еніп, халық биінің сахналық үлгісін белгілі деңгейге көтерді. Классикалық би қимылдарын халықтық қимыл-қозғалысқа айналдыру Д.Әбiров шығармашылығына тән.

Бүгінгі күні балетмейтердің халық күйлеріне қойған билері «Алтын қорға» еніп, ұлттық би мұрасына айналып отырғаны белгілі. Дәурен Тастанбекұлы Әбіровтің ХХ ғасырдағы қазақ хореографиясында көрнекті орны бар балетмейстер.

== Шығармалары ==
Зерттеуші ретінде 
* Қазақтың халық билері (Ә. Исмаиловпен бірге, 1961, 1984)
* Қазақ биінің кәсіби сахнада қалыптасуы мен дамуы деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғаған (1979).&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}
{{DEFAULTSORT:Әбіров, Дәурен Тастанбайұлы}}
[[Санат:6 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Қордай ауданында туғандар]]
[[Санат:8 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО балет әртістері]]
[[Санат:Қазақстан балет әртістері]]
[[Санат:XX ғасыр балет әртістері]]
[[Санат:Қазақстан балетмейстерлері]]
[[Санат:КСРО балетмейстерлері]]
[[Санат:XX ғасыр балетмейстерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнертанушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>qonpcciudpscb8kwyh6npljf2ra5zak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604240</id>
      <parentid>3604237</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24584" sha1="b04ovb428lktiuzuxztc8hx31zj10uc" xml:space="preserve">{{Театр қайраткері
 |Есімі                 = Дәурен Тастанбайұлы Әбіров
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Kazakh National Academic Theatre of Opera and Ballet named after Abay. Theatrical Art. Kazakh 2025 stamp (Abirov cropped).jpg
 |Сурет атауы           = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Әбіров
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Лақап аты             = 
 |Туған күні            = 6.11.1923
 |Туған жері            = [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]] ауылы, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
 |Қайтыс болған күні    = 8.6.2001
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Мансабы               = {{hlist|Балет әртісі|[[Балетмейстер|балетмейстер]]}}
 |Белсенді жылдары      = 
 |Амплуа                = 
 |Театр                 = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры]]
 |Рольдері              = 
 |Спектакльдері         = 
 |Марапаттары           = {{Қатар
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}
}}
{{Қатар
  |{{Қазақ КСР халық әртісі}}
  |{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
}}
 |imdb_id               =  
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Ортаққор              = 
}}
'''Дәурен Тастанбайұлы Әбіров''' ([[6 қазан]] [[1923 жыл|1923]], [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер ауылы]], [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[8 маусым]] [[2001 жыл|2001]]) — кеңестік және қазақстандық [[биші]], [[балетмейстер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1988), Қазақ КСР халық әртісі (1984).

== Өмірбаяны ==
Әбіров [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан еді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
* [[Алматы хореграфиялық училищесі]]н бітірген.
* [[Мәскеу]]дің Луначарский атындағы ГИТИС-нің балетмейстерлік бөлімін бітірген (1952). 
* [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. 
* 1952–1977 жылдары Абай атындағы [[Қазақ опера және балет театры]]ның балетмейстері, бас балетмейстері.
* 1984–1989 жылдары Жүргенов атындағы Мемлекеттік театр және кино институтының [[кафедра]] меңгерушісі
* 1989–1997 жылдары хореография бөлімінің жетекшісі болды. 
* 1997 жылдан бері театр және кино институтың Жоғарғы хореография мектебінде ұстаз.

== Қойған балеттері ==
* [[Василий Васильевич Великанов|Великанов]]тың Қамбыр-Назым
* Е. [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Брусиловский]]дің [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
* Жұбанованың Аққанат балеттерін қойған.

== Билеген билері ==
Биші ретінде 
* Жизель
* Аққу көлі
* Бақшасарай фонтаны
* Баядерка
* Шопениана, т.б. балеттерде жетекші партияларды билеген.
* Пуни мен Глиэрдің Эсмеральда
* Глазуновтың Раймонда
* Меликовтың Фархад-Шырын
* Яруллиннің Шурале балеттерін сахнаға бейімдеген. 
* Біржан-Сара
* Қамар сұлу
* Айсұлу операларына, көптеген концерттік билер қойған.

== Алғашқы балетмейстер ==
Дәурен Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық еңбектері Қазақстанда хореография өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.             

Д.Әбіров қазақстандық алғашқы кәсіби балетмейстер. Оның алғашқы қойған балеті М.Чулакидің «Юность» балеті болды (1952ж.). Ол «Старик Хаттабыч»  (А.Зацепин), «Қамбар-Назым» (В.Великанов), «Аққанат» (Ғ.Жұбанова), «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» (Е.Брусиловский) балеттерін Абай атындағы опера және балет театрының сахнасына шығарды. Осы театрда «Эсмеральда» (Ц.Пуни), «Шурале» (Ф. Яруллин), «Раймонда» (А.Глазунов), «Доктор Айболит» (И.Морозов), «Легенда  о любви» (А. Меликов), «Берег счастья» (А.Спадавеккиа)т.б. орыс, кеңес балеттерін қоюмен қатар «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Біржан-Сара» (М.Төлебаев), «Жалбыр» (Е.Брусиловский), «Назгүм» (Қ.Қожамияров) операларында да билер қойды. Ол мазмұнға қажетті терең сюжетті тапты, бейнеліліктің жаңа құралдарын іздестіріп, сол кездегі талапқа және жаңа мазмұнға сай шығарма беруді қарастырды. Тұңғыш балетмейстер Д. Әбіров халқымыздың өткен тарихын бейнелейтін бүгінгі күн тұрғысынан сәтті сахналық ізденістерге барды. Қайта қойылған классикалық үлгідегі балеттері «Жастық» (1952), «Эсмеральда» (1953), «Шурале» (1956), «Махаббат туралы аңыз» (1963) балетмейстерге ұлттық балеттің жақсы үлгісін жасауға жол ашты.

Д.Әбіровтің балаларға арналған К.Чуковскийдің ертегісі бойынша П.Аболимовтың либреттосына қойылған И.Морозовтың «Доктор Айболиті» мен Артектегі бақытты балалар өмірін баяндайтын және осы балалар Ұлы Отан соғысында Отанын қорғаған жастар бейнесін әңгімелейтін А.Спадавеккианың музыкасына В.Бурмейстердің хореографиясы бойынша қойылған «Бақыт жағалауы» балеттері де театр сахнасынан өз орынын тапқан ірі дүниелер.

Д.Әбіровтің шығармашылғы «Девушка-джигит» (1955), «Наш милый доктор» (1957) көркемфилімдерінде де табысты болды. Сонымен қатар Қазақстанның әр облыстарында кәсіби және көркемшығармашылық би ұжымдарын құрып, олардың табысты еңбек етуіне де өз үлесін қосқан балетмейстер («Сыр сұлуы» Қызылорда облысы, «Қаламқас» Семей облысы, «Алтынай» Алматы облысы т.б.). Қазақ би өнерінің өркендеуіне үлкен үлес қосқан Д.Әбіров филармония артистері мен ансамбльдеріне де билер қойып артында мол мұра қалдырды. «Ұтыс би», «Қоштасу», «Балбырауын», «Алтынай», «Қоян бүркіт»  сияқты билері өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген билер болып, ел мұрасына айналып, алтын қорға енді.

Сонау 1952 жылдан педагогикалық, шығармашылық және зерттеу жұмыстарын қатар алып жүрген. Алматы хореография училищесіндегі, Құрманғазы атындағы консерваториядағы педагогикалық еңбегі академиялық мектебімен, авторлық әдістемесімен ерекшеленді.

Д.Т.Әбіров Ұлттық хореография жөніндегі еңбектердің авторы. Оның «Қазақ би тарихы» («История казахского танца» 1997ж.) , Ә. Ысмайловпен бірге жазған «Қазақ халық билері» («Казахские народные танцы» 1984 ж., екінші басылым) кітаптары оқушылардың, студенттер мен оқытушылардың оқып білім алуда үлкен көмекші құралына айналып отыр. Артына мол зерттеу еңбек қалдырған Д.Әбіров қазақ би өнері тарихының зерттелуіне өз үлесін қосқан алғашқы қазақстандық ғалым ретінде де танылды. «Халық биі» деген тақырыппен  Қазақ Кеңес Энциклопедиясында қазақ биі туралы мәлімет берді. Қазақ Совет энциклопедиясындағы қазақ сахна және халық билері туралы деректерді жаңартып, ұлттық-сахналық билерін кәсіпи және әуесқой ұжымдар, көрші республикалардың мамандары арасында таныстырып, дамытуда да еңбек етті.

Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында түзілген қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Оның әдістемелік оқу бағдарламасы нақты мазмұнымен, жігіттер биін орындауда ержүректілігімен, әсем де сәнділігімен ерекшеленген болса, қыздарға лирикалық назды қимылдар тән.

Сонымен қатар республикада хореографиялық жоғары білім беруде алғашқылардың бірі болып, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында хореография бөлімін ашты. Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Қазақ биі» пәнінен дәріс беріп, өмірінің ақырғы сәтіне дейін шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз атанды.

Д.Т.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық мұраларын оның оқушылары мен мамандар көзінің қарашығындай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыр. Ол туралы: «Абиров өзі керемет биші болды, бірақ мансабын жалғастыруға соғыс кедергі болды. Балетмейстер болып жұмыс істей жүріп, сахнаға шықты. Ол өзінің «Достық жолымен» балетінде Алидің партиясын орындады. Және ол керемет биледі»,- деп журналист (Н.Вержбицкая, 2003 жылдың 18 қазанында. «Казахстанская правда») газетте жазған мақаласында тоқталған. Дәурен Әбіровтің ғылыми-педагогикалық жолы Мәскеу қаласынан оқу бітіріп, келген кезеңнен басталды деуге болар. Елге оралған кезеңде би өнерін бала жастан өзіне серік еткен Әубәкір Ысмайлов жанынан табылды. Екеуінің сыйластық қарым-қатынасы шығармашылық деңгейге көтерілді. «Казахский народый танец» (1961ж. екінші басылым 1984ж.) атты алғашқы еңбегі осы шығармашылық ынтымақтастықтан туындаған болатын. Бұл еңбек қазақ биінің билену тарихынан біраз мағұлымат берді деуге болады. Халық арасында биленіп жүрген ерлер және қыздар билері бөлек жазылып ноталық материалы да қоса берілген. Ерлердің «Ұтыс би», «Құсбегі-дауылпаз» және қыздардың «Қаз қатар» билері өз қимылдарымен, характерімен ерекшеленген билер деуге болар.

Бүгінгі күні Д. Әбіров осы «Ұтыс биін» жұптаса билейтін көпшілік би ретінде Мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблінің репертуарына енгізген болатын. Ал, «Құсбегі-дауылпаз» осы уақытқа дейін сахнадан түспей биленіп келе жатқан би. «Қаз қатар» атты әсем қимылды қыздардың лирикалық биі биленбей жүр. Дайын жазылып, қалдырылған биді қалпына келтіруге болар еді деген ой бар.

Өзнің «История казахского танца» (1997г.) атты еңбегінің бірінші бөліміне 1979 жылы қорғаған диссертациясы енген. Балетмейстер онда ғалым ретінде қазақ би өнерінің тарихына үңіле отырып, оның даму жолын саралаған. Қазақ сахналық билерінде тек бірегейлік пен ерекше сипат бере алатын халықтың мінезін, оның рухын анықтауға деген ұмтылыс балетмейстер Дәурен Әбіровті ұлттық би фольклорының материалдарын зерттеуге итермелейді. Халық биін зерттей жүріп, алғаш ғылыми тұрғыдан негіздеп ұсынған да Д. Әбіров деп айтуға болады. Оның Мәскеу қаласында қорғаған «Становление и развитие казахского танца на профессиональной сцене» атты өнертану кандидаты атағын алуға дайындаған диссертациясы бар.

Д. Әбіров қазақ би тарихы жөнінде айтқанда, билер мен бишілер туралы мысалдар келтіре отырып, орыс саяхатшылары туралы да: «ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшылары жазып қалдырған қазақ халық биінің сипаттамалары, тіпті суреттері сақталған»,- деп көрсеткен (Абиров Д., Исмаилов А., 1984. 6б.). Сол кезеңдегі алғашқы ұлттық операларда қойылған билерге терең талдау жасай отырып, А. Александровтың (Мартиросьянц 1891-1955жж.) билері операның негізгі драматургиялық ойымен қабысып жатқанын тілге тиек еткен. «Ер Тарғын» операсын қарастыра отырып өз ойын: «А.Александров халық ойындары мен мерекелерінің мазмұнын еркін түсіндіруге негізделген керемет билер жасай алды. Ол хореографияда бұрынғы сахналық ұлттық құралдарға сүйене отырып, қозғалыстардың қызықты да үйлесімді байланыстарын көрсетті, композицияның әртүрлі – көпшілік, топтық, жеке формаларын қолданады. Мұның бәрі билердің сипатына әсер етті, сахнадағы халықтық мерекелік атмосфераның эстетикасы мен поэтикасын және хан сарайындағы үйлену тойының суретін ашты»,- деп көрсетті (Абиров Д., 1997. 39 б.).

Д. Әбіровтің зерттеу барысында жасалынған осындай тұжырымдары қазақ биінің даму жолдарын анық көрсете алған. Кейінгі кезеңдерде қойылған опералар мен би ансамбльдеріндегі сахналық қазақ биі үлкен жетістіктерге жетіп отыр. Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсындағы Жібектің түсінің өзі хореография тілімен ашылған мағналы дүниеге айналды. Бұл операның 2- актісіндегі 4-сурет болатын. Кейін осы актіні қайта аяқ ұшында билеуге ыңғайлап қойды.

Екінші бөлімінде қазақ би қимылдарының орындалу әдістері берілген. Осы екінші бөлімде берілген би қимылдары қазақ би сабағының бағдарламасына түгел дерлік еніп отыр. Ерлер биіндегі қол қалыптары мен қол қимылдары, жүріс түрлері мен жігіттер биіне тән қимылдар жазылып қалдырылған. Тек қазақ биіне тән «Молдас» қимылының түрлері, «Бүктелме» не болмаса «Айдаһар иірілу», «Тақымға басу», «Желдірме», «Шабыс» түрлері сияқты қимыл-әрекеттер тек қазақ биіне тән.

Ал, қыздар биінің қол және дене пластикасы толық берілген. Ондағы «Сылаң қақпа», «Орама», «Шаш сипау», «Толқын» т.б. қимылдар қыздардың мінезін ашуда қолданылып жүрген әсем қимылдар. Ерлер биіндегі секіріс түрлері, қыздар биіндегі айналу тәсілдері толық жазылған. Д. Әбіровтің осы еңбегіндегі қазақ биінің негізгі қимылдары оқу орындарында білім бағдарламаларына еніп отыр. Сонымен қатар, 2021 жылы Қазақ ұлттық хореография академиясының «Ұлттық қазақ биінің ғылыми-әдістемелік зертханасы» дайындаған Қазақ биі анықтамалығына барлық қимылдары енді.

Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды.

Дәурен Тастанбекұлы Әбіров Қазақстан хореография өнеріне алғашқы кәсіби білім алған балетмейстер ретінде еніп, халық биінің сахналық үлгісін белгілі деңгейге көтерді. Классикалық би қимылдарын халықтық қимыл-қозғалысқа айналдыру Д.Әбiров шығармашылығына тән.

Бүгінгі күні балетмейтердің халық күйлеріне қойған билері «Алтын қорға» еніп, ұлттық би мұрасына айналып отырғаны белгілі. Дәурен Тастанбекұлы Әбіровтің ХХ ғасырдағы қазақ хореографиясында көрнекті орны бар балетмейстер.

== Шығармалары ==
Зерттеуші ретінде 
* Қазақтың халық билері (Ә. Исмаиловпен бірге, 1961, 1984)
* Қазақ биінің кәсіби сахнада қалыптасуы мен дамуы деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғаған (1979).&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}
{{DEFAULTSORT:Әбіров, Дәурен Тастанбайұлы}}
[[Санат:6 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1923 жылы туғандар]]
[[Санат:Қордай ауданында туғандар]]
[[Санат:8 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО балет әртістері]]
[[Санат:Қазақстан балет әртістері]]
[[Санат:XX ғасыр балет әртістері]]
[[Санат:Қазақстан балетмейстерлері]]
[[Санат:КСРО балетмейстерлері]]
[[Санат:XX ғасыр балетмейстерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан өнертанушылары]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]</text>
      <sha1>b04ovb428lktiuzuxztc8hx31zj10uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шара Баймолдақызы Жиенқұлова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27829</id>
    <revision>
      <id>3604239</id>
      <parentid>3415236</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <origin>3604239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24095" sha1="4oua29maxhk22ekpro9snwmuyhht4fh" xml:space="preserve">{{Кинематограф
 |есімі = Шара Баймолдақызы Жиенқұлова
 |шынайы есімі =
 |Сурет = Шара Жиенқұлова.jpeg
 |сурет ені              = 200px
 |сурет атауы            = Ш. Жиенқұлова &quot;Театральная декада&quot; журналында. 1936 жыл
 |туған кездегі есімі  = 
 |туған күні           = 18.07.1912
 |туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Ресей империясы]]
 |мамандығы              = {{актриса|КСРО|Қазақстан}}, [[биші]], [[Педагогика|педагог]]  
 |қайтыс болған күні     = 21.05.1991
 |қайтыс болған жері     ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] 
 |азаматтығы             = {{USSR}}&lt;br&gt;[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] (1917-1922)&lt;br&gt;[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1912-1917)
 |белсенді жылдары       = [[1938 жыл|1938]]-[[1957 жыл|1957]]
 |бағыты                 = 
 |киностудия             = [[Қазақфильм]] 
 |марапаттары            = 
 |imdb_id                = 
 |сайты                  =
}}

'''Шара (Гүлшара) Баймолдақызы Жиенқұлова''' ([[18 шілде]] [[1912 жыл|1912]], [[Алматы]] — [[21 мамыр]] [[1991 жыл|1991]], [[Алматы]]) — [[биші]], [[Педагогика|педагог]]. Қазақстанның халық артисі (1938; 1936 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|title=Бір тамшы жас|website=«Жас қазақ» ұлттық апталық газеті|date=2016-12-16|access-date=2021-03-17|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219183401/http://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* 1929 — 30 ж. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-дің тарих факультетінде оқыды. 
* Өнер жолын [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Қазақ драма театрынан]] бастады.
Тұңғыш ойнаған рөлі — Б.Майлиннің “Майдан” пьесасындағы Пүліш. Бұдан кейін Еңлік, Қарагөз (М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пен “Қарагөзінде”), т.б. рөлдерді сомдады. 
* 1934 ж. Музыкалық драма театрына (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера және балет театры]]) ауысты. Мұнда Әуезовтің “[[Айман — Шолпан операсы|Айман — Шолпан]]” музыкалық драмасында, Е.Г. Брусиловскийдің “[[Қыз Жібек]]”, “Жалбыр” және “[[Ер Тарғын]]” операларында ұлттық билерді орындады.
* 1936 ж. [[Мәскеу]]де өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, ұлттық би өнеріміздің әсемдігіне өзге халық өкілдерін тәнті етті. Қазақтың тұңғыш ұлттық балеті — “Қалқаман — Мамырда” (1938) Мамырдың партиясын орындады. 
* 1938 ж. “Амангелді” фильмінде Балымның рөлін экранға шығарды. 
* Балетмейстер Л.А. Жуковпен бірлесіп И.Н. Надировтың “Көктем” балетін қойды.
* 1940 — 1962 ж. Қазақ филармониясында қызмет етті.
* 1962 — 66 ж. Қазақтың ән-би ансамблін басқарды. 
* 1966 — 75 ж. [[Алматы музыка колледжі|Алматы хореографиялық училищесінің]] директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде “[[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]]”, “Айжан қыз”, “[[Қара жорға]]”, “Қырық қыз” билері дүниеге келді. Жиенқұлова — сахналық образдардың ішкі жан сұлулығын бидегі пластикалық шешіммен шебер шендестіре білді. Гастрольдік сапармен көптеген шет елдерде болды. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2012-13.jpg|right|200px|thumb|[[2012 жыл|2012]] [[Қазақстан]] [[пошта маркасы]]]]

== Шара Жиенқұлова атындағы қазақ биiнiң Республикалық байқауы ==
Ш.Б. Жиенқұлованың шығармашылығы қазақ биінің республикада кәсіби дамуына жол салды. Қазақтың алғашқы кәсіби бишісінің қол жеткізген жетістіктері қазақ биінің дамып, өркендеуіне өз үлесін қосты. Ш.Жиенқұлова атында Республикалық дәстүрлі қазақ би байқауы өтіп тұрады. Онда жаңа талантты орындаушылар мен балетмейстерлер өз шығармашылығымен көзге түсумен қатар жалпы қазақ биінің дамып, жетілуіне үлкен ықпал етуде. 

Өзінің эволюциялық даму жолында талай белестерді артқа қалдырған осы өнердiң жетiстiктерiнiң бiрi, қазақ қыздарына би өнері атты ғаламды ашқан - Шара Жиенқұлова атындағы қазақ биiнiң Республикалық байқауы болды деу керек. 

Халық би өнерiнiң елiмiздiң Егемендiк алған жылдары кең құлаш жая өркендеуi осы байқауды жандандыруға себеп болды. Бiрiншi байқау 1992 жылы уақыт талабына сай Алматы хореография училищесiнiң қабырғасында өткен болатын. Бұл алғашқы байқауға Мемлекеттiк «Салтанат», «Алтынай» ансамбльдерi де қатысып I және II жүлделi орындарды иелендi. Қазақ халық биiне жаңа бiр леп берген Шымкент қаласынан келген «Қазына» ансамблi болды. Көркемдiк жетекшiсi Сәуле Балбарақованың қойған «Дайдидау» және «Айтабақ ойыны» билерi өзiндiк қолтаңбасымен ерекшелендi. Жеке орындауда «Жайлауда», «Кербез» атты би қойылымдарымен (балетмейстерi Г.Орымбаева), «Сазген» фольклорлық ансамблiнің бишiлерi Айгүл Тати мен Гүлнәр Пiшенбаева орындаушылық шеберлiктерiмен көзге түстi. Бас жүлденi Мемлекеттiк «Салтанат» би ансамблiнің бишiлерi апалы-сiңлiлi Гүлнар және Гүлмира Ғаббасывалар иеленсе, М.Әуезов атындағы Академиялық театр белгiлеген «Образ ашудағы ерекшелiгi үшiн» жүлдесiн Мемлекеттiк «Алтынай» би ансамблiнiң жас бишiсi Айгүл Кульбекова иелендi.

* Бiрiншi байқау ұлттық би ауқымын кеңейтуде, шығармашылыққа жол ашқан соны жаңалық, үлкен күш болды. Сонымен бiрге, ұлттық бидiң дамуындағы халықтық би өнерi дәстүрiнiң өрлеу үстiндегi кең ауқымды потенциалын көрумен бiрге, оның пластикалық қимыл-әрекетiнiң қалыптасып, орындаушылық шеберлiгiнiң артқанын көрсетті. 
* Ал, екiншi байқауды Орал қаласындағы М.Өтемiсов атындағы Батыс Қазақстан университетi тоғыз жылдан соң жаңғыртты. Бұл байқауда жер-жерден келген би ұжымдары халықтық шығармашылықтың алуан түрiн қолдана отырып, ұлттық бидiң өрiсiн кеңейткендiгiнiң куәсi болдық. Байқауға Қазақстанның барлық облыстарынан 300-ден аса өнерпаз жиналды. Қазақстанның халық артисi, белгiлi бишi әрi балетмейстер Болат Аюханов басқарған қазылар алқасы екi күнде 26 ансамбльдiң, 22 жеке орындауда 96 би көрiп талқылады. Бiрiншi күнгi байқаудан кейiн-ақ қазақ халық биiнiң тақырыптық мазмұнының кеңейгендiгi байқалды. М.Өтемiсов атындағы Батыс Қазақстан университетiнiң «Арна» би ансамблi көрсеткен «Қаражорға» ұлттық рухты көтеретiн нағыз көне би болды. Университет студенттерінің орындаушылық шеберлігі кәсіби хореографтардан құрылған қазылар алқасы мүшелерін тамсандырды. Биді қоюшы хореографтың қазақ ұлттық музыка мен киім үлгілерін, би лексикасын жоғары деңгейде меңгерген маман екені бірден белгілі болды. Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық Қазақ-Түрiк университеттiң «Тұран» би ансамблi ұсынған «Отырар суреттерi» композициясы ежелгi түркi мәдениетiнен мағлұмат бергендей әсер қалдырды.
* 2006 жылы сәуірдің 21-23 күндері араға 5 жыл салып Батыс Қазақстан Университетінде «Ұлттық мәдени мұра және оның қазіргі заманғы мәселелері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция аясында үшінші байқау өтті. Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген 20 ансамбльмен 15 жеке орындаушылар қатысқан бұл байқау да би өнерінің жетістіктерін көрсете алды. Бұл жолы өткен байқауда көрініс алған кемшіліктердің жойылғанын көрдік. Өнер ұжымдарының жетекшілері бұрынғы қойылған билерден бас тартып, өз қойылымдарын ұсынды. Бұл жолғы қойылымдарда философиялық ойлар басым болды. Осы байқауда жігіттер биінің біраз өскеніне куә болдық. Шымкент қаласынан келген Қуат Тәукеев пен Владимир Черняктың орындаған «Қырандар» және «Аңшылар» билерінен қойюшы балетмейстер Зәуре Әжібекованың халық салт-дәстүрін оның музыкалық болмысын түсініп, барынша аша алғандығы көрініп-ақ тұрды. Ал, Талдықорған қаласынан келген Мемлекеттік «Алтынай» би ансамблінің бишісі Ақияр Бекзат болды. Оның орындаған «Саятшы», «Қаражорға» билерін балетмейстер Нағима Тайыр тек осы бишінің табиғи дарынына ыңғайлап қойып, бишінің бар орындаушылық шеберлігін сәтті ашқандығы көрініп тұрды.
* Келесі IV-байқау 2012 жылы Шара Жиенқұлованың 100 жылдық мерейтойына байланысты Астана қаласында орналасқан Қазақ ұлттық өнер университетінің «Хореграфия» факультетінде ректор Айман Мусахаджаеваның қолдауымен өткен бұл байқау өте нәтижелі болды. 3 күнге созылған байқау барысында қазақ биінен шебер сыныптар өткізіліп, алғаш рет қазақ және орыс тілдерінде «Қазақ биін оқытудың теориясы мен әдістемесі» атты оқулық жарық көрді. Осыған дейінгі байқауларда Шымкенттік хореограф Зәуре Әжібекова өзі қойған жеке билерімен көзге түскен болса, осы байқауда көпшілік билерімен «Қазына» би ансамблін байқаудың ең үздік ансамблі ретінде көрсете алды. Бұл ансамбль репертуар таңдау жағынан, техникалық орындау шеберлігі жағынан оқ бойы озық тұрды. Тағы бір қуанарлық жағдай басқа ұлт өкілдерінің қазақ билерін меңгере бастағаны болды. Орыс халқы өкілдерінен құралған Қызылжар қаласынан келген «Туған жер» би ансамблінің орындаушылық шеберлігі мен репертуар таңдауы тек қазылар алқасы мүшелерінен ғана емес барлық байқауға қатысушылар тарапынан жылы лебіздерге ие бола алды.
Республика деңгейінде өткізіліп отырған осы байқау қазақ биінің сахналық үлгісінің деңгейін, білім беру процесінде қалай дамып отырғандығын, елді мекендерде мамандардың қай бағытта жұмыс атқарып отырғандығын көрсете алып отыр. Бұл байқаулардың ерекшелігі қатысуға ешқандай шек қойылмады. Қала мектеп оқушылары мен қатар елді мекенде тұрып жатқан өнерпаз қатыса
алатындығында болды.
Алғашқы байқаудан бастап-ақ Шара апамыздың оқушылары мен жоғары оқу орында жұмыс атқарып жүрген оқытушылардың бастамасымен ғана іске асып келеді. Бұл дегеніңіз күндердің күнінде олардың қолынан келмей қалса байқау өтпей қалады деген сөз. Осы жерде би өнерін бір адамдай зерттеп жүрген ғалым Г. Жұмасейітованың: «... Хореография өнеріндегі ізденістер халық дәстүрін сақтап, ұлттық би мәдениетін дамытумен тікелей байланысты».-деген ойына қосыламыз.
Олай болған жағдайда би өнерін зерттеп-зерделеп жүрген ғалымдар, осы өнерді келесі ұрпаққа жеткізуде еңбек етіп жүрген ұстаздар қауымы, әр деңгейде білім алып жүрген студенттер қауымы асыға күткен байқауымыз өтпей қалуы өкініш туғызатынын жасыра алмаймыз.
Ал, 2016 жылы өтетін байқау жаңадан ашылған Қазақ ұлттық хореография академиясына жүктелгендей болды. Дегенмен, академияның алғашқы жылдары кадр мәселесін шешіп, оқу бағдарламасын бекіткеше біраз уақыт кетті. Шара Жиенқұлова атындағы V және VI Республикалық қазақ би байқауы 2019, 2023 жылдары осы оқу орнында өтті. Бұл байқаудың ерекшелігі –  тек кәсіби бишілер қатысты. 
* V-байқау барысында жас балетмейстерлер шығармашылығының өскені көрінді. Қазақ ұлттық хореография академиясы студенттерінің «Серілер салтанаты» (қоюшы-балетмейстерлер Анвара Садыкова мен Алмат Шамшиев) бас жүлдені иеленген кермет көркем қойылым болды. 
* Ал, VI-байқауда обылыс орталықтарынан келген би ансамбльдері өздерінің репертуарлары мен қатар қазақ биін орындау шеберліктерімен көзге түсті. Үш байқауға қатар қатысқан Қызылжарлық «Туған жер» би ансамблі ерекше көзге түсті. Екі жыл бұрын ғана құрылған Өскемен қаласынан келген «Алтай» ансамблі әділ қазылар алқасы мүшелері мен көрерменін таң қалдырған өнер ұжымы болды. Бұл байқаулардың ең негізгі ерекшелігі байқауға тек кәсіби хореографиялық ұжымдардың қатысуы болды. Бұл жағдайда осыған дейін қалыптасып қалған алыс елден келетін ансамбльдер өз өнерлерін ортаға салу мүмкіндігінен айрылды.Бұл байқау жай ғана өнер мерекесi емес, осы өнер түрiнiң әрі қарай қай бағытта дамып отырғанын байыптайтын, ел iшiндегi өнерпаздардың өрiсiн кеңейтетiн бас қосу болды. Байқауға қатысушылар мен оның бағдарламасы халықтың ұлттық тамырынан iнжу-маржан таба бiлетiнiн аңғартты. Осы байқаудың арқасында халық биiнiң сан-салалы үлгілері кеңiнен насихатталуда.

Бұндай байқауларда, зерделі кеңестер мен мастер-кластар өткiзудiң мақсаты жаңа таланттарды табу, тәжiрибе алмасу, қазақ биiн оқытып-үйретудi айқындау, би өнерiн дамытып, жетiлдiру жүйесiнiң мәселелерiн шешу, жас буынның шығармашылығын жандандыруға негіз болмақ. Бұл байқаулар ансамбльдер мен жеке орындаушыларды таныстырды. 
1992 жылы бастау алған Шара Жиенқұлова атындағы Республикалық қазақ би байқауы (1992, 2001, 2006, 2012, 2019, 2023 жж.) халық биінің даму деңгейін көтеріп, өрісін кеңейтті. 
Қазақтың алғашқы кәсіби бишісі Шара Жиенқұлова салып кеткен сара жол жалғасын табуда. Би өнеріндегі дәстүр жалғасытығы Шараның оқушылары мен би өнерін зерттеуші ғалымдардың еңбектері арқылы жас ұрпақтың рухани азығына айналып отыр.

== Шәкірттері ==
* Қазақстанның халық артисі Г.Талпақова
* Қазақстанның еңбек сіңірген артистері 
** Қ.Қарабалина
** Б.Байжұманова, т.б.

== Фильмографиясы ==
*1938 -  ''[[Амангелді (фильм)|Амангелді]]'' - ''Балым''
*1957 -  ''[[Біздің сүйікті дәрігер]]'' - ''балетмейстер''

== Марапаттары ==
* Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968).
* [[Ленин ордені]]мен
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту
* “[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]” ордендерімен 
* медальдермен марапатталған.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965260958&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:18 шілдеде туғандар]]
[[Санат:21 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан бишілері]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>4oua29maxhk22ekpro9snwmuyhht4fh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604265</id>
      <parentid>3604239</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Серик Жунусов|Серик Жунусов]] ([[User talk:Серик Жунусов|т]]) өңдемелерінен [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3415236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7945" sha1="mfbxzrdwe4tr39ku4vfwnq2jxm51kve" xml:space="preserve">{{Кинематограф
 |есімі = Шара Баймолдақызы Жиенқұлова
 |шынайы есімі =
 |Сурет = Шара Жиенқұлова.jpeg
 |сурет ені              = 200px
 |сурет атауы            = Ш. Жиенқұлова &quot;Театральная декада&quot; журналында. 1936 жыл
 |туған кездегі есімі  = 
 |туған күні           = 18.07.1912
 |туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Ресей империясы]]
 |мамандығы              = {{актриса|КСРО|Қазақстан}}, [[биші]], [[Педагогика|педагог]]  
 |қайтыс болған күні     = 21.05.1991
 |қайтыс болған жері     ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] 
 |азаматтығы             = {{USSR}}&lt;br&gt;[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] (1917-1922)&lt;br&gt;[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1912-1917)
 |белсенді жылдары       = [[1938 жыл|1938]]-[[1957 жыл|1957]]
 |бағыты                 = 
 |киностудия             = [[Қазақфильм]] 
 |марапаттары            = 
 |imdb_id                = 
 |сайты                  =
}}

'''Шара (Гүлшара) Баймолдақызы Жиенқұлова''' ([[18 шілде]] [[1912 жыл|1912]], [[Алматы]] — [[21 мамыр]] [[1991 жыл|1991]], [[Алматы]]) — [[биші]], [[Педагогика|педагог]]. Қазақстанның халық артисі (1938; 1936 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|title=Бір тамшы жас|website=«Жас қазақ» ұлттық апталық газеті|date=2016-12-16|access-date=2021-03-17|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219183401/http://jasqazaq.kz/2016/12/16/bir-tamshy-zhas/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* 1929 — 30 ж. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-дің тарих факультетінде оқыды. 
* Өнер жолын [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|Қазақ драма театрынан]] бастады.
Тұңғыш ойнаған рөлі — Б.Майлиннің “Майдан” пьесасындағы Пүліш. Бұдан кейін Еңлік, Қарагөз (М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пен “Қарагөзінде”), т.б. рөлдерді сомдады. 
* 1934 ж. Музыкалық драма театрына (қазіргі [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ опера және балет театры]]) ауысты. Мұнда Әуезовтің “[[Айман — Шолпан операсы|Айман — Шолпан]]” музыкалық драмасында, Е.Г. Брусиловскийдің “[[Қыз Жібек]]”, “Жалбыр” және “[[Ер Тарғын]]” операларында ұлттық билерді орындады.
* 1936 ж. [[Мәскеу]]де өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, ұлттық би өнеріміздің әсемдігіне өзге халық өкілдерін тәнті етті. Қазақтың тұңғыш ұлттық балеті — “Қалқаман — Мамырда” (1938) Мамырдың партиясын орындады. 
* 1938 ж. “Амангелді” фильмінде Балымның рөлін экранға шығарды. 
* Балетмейстер Л.А. Жуковпен бірлесіп И.Н. Надировтың “Көктем” балетін қойды.
* 1940 — 1962 ж. Қазақ филармониясында қызмет етті.
* 1962 — 66 ж. Қазақтың ән-би ансамблін басқарды. 
* 1966 — 75 ж. [[Алматы музыка колледжі|Алматы хореографиялық училищесінің]] директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде “[[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]]”, “Айжан қыз”, “[[Қара жорға]]”, “Қырық қыз” билері дүниеге келді. Жиенқұлова — сахналық образдардың ішкі жан сұлулығын бидегі пластикалық шешіммен шебер шендестіре білді. Гастрольдік сапармен көптеген шет елдерде болды. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2012-13.jpg|right|200px|thumb|[[2012 жыл|2012]] [[Қазақстан]] [[пошта маркасы]]]]

== Шәкірттері ==
* Қазақстанның халық артисі Г.Талпақова
* Қазақстанның еңбек сіңірген артистері 
** Қ.Қарабалина
** Б.Байжұманова, т.б.

== Фильмографиясы ==
*1938 -  ''[[Амангелді (фильм)|Амангелді]]'' - ''Балым''
*1957 -  ''[[Біздің сүйікті дәрігер]]'' - ''балетмейстер''

== Марапаттары ==
* Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968).
* [[Ленин ордені]]мен
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту
* “[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]” ордендерімен 
* медальдермен марапатталған.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965260958&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:18 шілдеде туғандар]]
[[Санат:21 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан бишілері]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>mfbxzrdwe4tr39ku4vfwnq2jxm51kve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кремний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28942</id>
    <revision>
      <id>3604044</id>
      <parentid>3462476</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Жай заттармен: */</comment>
      <origin>3604044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11353" sha1="en428les3d3tujeub0ccr8e3kcoq3wy" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=14|фаза=Қатты дене|тор құрылымы=кубтық, алмас|тор параметрлері=5,4307|Дебай температурасы=645 ± 5|жылуөткізгіштік=149|сурет=SiliconCroda.jpg|топ=14|период=3|блок=p|иондалу энергиясы 2=1577.1|молярлық көлем=12,1|иондалу энергиясы 3=3231.6|Ван-дер-Ваальс радиусы=210|қб қысымы 1=1908|қб қысымы 10=2102|қб қысымы 100=2339|қб қысымы 1 k=2636|қб қысымы 10 k=3021|қб қысымы 100 k=3537|Тор құрылымы=кубтық, алмас|жылусыйымдылығы=20,16|үсті=[[Углерод|C]]|ион радиусы=42 (+4e), 271 (−4e)|асты=[[Германий|Ge]]|символ=Si|сыртқы түрі=Аморфты түрінде — қоңыр ұнтақ, &lt;br/&gt;
кристалда — қара сұр, сәл жылтыр|атауы=Кремний|атомдық масса=[28,086]|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)|атом радиусы=111|ковалентті радиус=111|электртерістілігі=1,90|булану жылуы=383|электродты потенциал=0|Электродты потенциал=0|тотығу дәрежелері=−4, 0, +2; +4|иондалу энергиясы 1=786,0 (8,15)|тығыздық=2,33|балқу температурасы=1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)|қайнау температурасы=2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)|балқу жылуы=50,6|CAS тіркелу нөмірі=7440-21-3|тип=Металлоидтар|электрондық қабықшасы=2, 8, 4|Юнг модульі=130–188|жылжу модульі=51–80|Пуассон коэффициенті=0.064–0.28|Моос қаттылығы=6.5}}[[Сурет:Silicon.svg|thumb|108x108px|Кремний ''Sі''|солға]]
'''Кремний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Sіlіcіum''; '''Sі''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп]]ы – ''&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Sі, &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Sі және &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;Sі'' бар. [[Жер қыртысы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек]]тен кейінгі көп тараған элемент.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;

==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен [[мырыш]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.

==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. [[Өнеркәсіп]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.

Қыздырғанда [[сутек]]тен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар|инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар]]ға төзімді, мықты,[[электр]]лік және [[магнит]]тік қасиеттерін арттырады.

Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз]]дан төмендеу.

[[Аморфты зат|Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция]]ға түсуі оңай зат.

==Химиялық қасиеті:==
===Жай заттармен:===
&lt;chem&gt;Si + O2 -&gt;[t] SiO2&lt;/chem&gt; (кремний оксиді)
&lt;chem&gt;Si + 2F2 -&gt; SiF4&lt;/chem&gt; (кремний фториді)
&lt;chem&gt;Si + C -&gt;[t] SiC&lt;/chem&gt; (карборунд)
&lt;chem&gt;Si + 2Mg -&gt;[t] Mg2Si&lt;/chem&gt; (магний силициді)

===Күрделі заттармен:===
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі.
Si + 2NaOH + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

==Қолданылуы==
* [[Техника]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. 
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.
* Кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. Диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады.
* Адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді.
* Кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады.

==Алынуы==
* ''зертханада'' Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2Mg = Si + 2MgO
* ''өндірісте'' Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2C = Si + 2CO

==Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді==
Кремний оксиді - құм Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 0 = Si = О [[силикагель]] Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат.

Кремний оксиді [[кремнезем]], [[кварц]], т. б. күйінде табиғатта кең таралған.

Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі:
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2NaOH = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+ C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ↑
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4HF→ SiF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).

===Кремний қышқылы, силикаттар===
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - метакремний қышқылы
H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - ортокремний қышқылы

[[Метакремний қышқылы]] іркілдек ''([[коллоид]])'' күйінде болады.

===Алынуы:===
Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.

: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (конц.) = H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл.

Екі сатыда диссоциацияланады; тұздары ''[[силикаттар]]'' деп аталады.
: NaHSiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;- натрий гидросиликаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - натрий силикаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + 2C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NaHC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓ ақ тұнба

Осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл.
: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; оңай айырылады.
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - ерімтал тұздар, оларды ''сұйық шыны'' деп атайды, желім ретінде қолданылады.

Шыны алуда мына реакдиялар жүреді:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: CaC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

Кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Химиялық шынының құрамы:
: К&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Ол қиын балқиды.

Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.

Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
: Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
: СаС0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = СаО + С0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: СаО + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

Цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон - құрылыс материалдары.

Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: 
* [[Маңғыстау]]да - СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[әктас]]; 
* [[Жітіқара]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]]; 
* [[Семей]]де - цемент зауыты; 
* [[Өскемен]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө]]бе, [[Тараз]]да - шыны ендірісі; 
* [[Леңгір]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен]]де - кірпіш зауыттары бар.

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Кремний оксиді]]
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]</text>
      <sha1>en428les3d3tujeub0ccr8e3kcoq3wy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604049</id>
      <parentid>3604044</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Күрделі заттармен: */</comment>
      <origin>3604049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11319" sha1="kwykopnuirn19wjgq08z3nue7nof7mu" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=14|фаза=Қатты дене|тор құрылымы=кубтық, алмас|тор параметрлері=5,4307|Дебай температурасы=645 ± 5|жылуөткізгіштік=149|сурет=SiliconCroda.jpg|топ=14|период=3|блок=p|иондалу энергиясы 2=1577.1|молярлық көлем=12,1|иондалу энергиясы 3=3231.6|Ван-дер-Ваальс радиусы=210|қб қысымы 1=1908|қб қысымы 10=2102|қб қысымы 100=2339|қб қысымы 1 k=2636|қб қысымы 10 k=3021|қб қысымы 100 k=3537|Тор құрылымы=кубтық, алмас|жылусыйымдылығы=20,16|үсті=[[Углерод|C]]|ион радиусы=42 (+4e), 271 (−4e)|асты=[[Германий|Ge]]|символ=Si|сыртқы түрі=Аморфты түрінде — қоңыр ұнтақ, &lt;br/&gt;
кристалда — қара сұр, сәл жылтыр|атауы=Кремний|атомдық масса=[28,086]|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)|атом радиусы=111|ковалентті радиус=111|электртерістілігі=1,90|булану жылуы=383|электродты потенциал=0|Электродты потенциал=0|тотығу дәрежелері=−4, 0, +2; +4|иондалу энергиясы 1=786,0 (8,15)|тығыздық=2,33|балқу температурасы=1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)|қайнау температурасы=2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)|балқу жылуы=50,6|CAS тіркелу нөмірі=7440-21-3|тип=Металлоидтар|электрондық қабықшасы=2, 8, 4|Юнг модульі=130–188|жылжу модульі=51–80|Пуассон коэффициенті=0.064–0.28|Моос қаттылығы=6.5}}[[Сурет:Silicon.svg|thumb|108x108px|Кремний ''Sі''|солға]]
'''Кремний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Sіlіcіum''; '''Sі''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп]]ы – ''&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Sі, &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Sі және &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;Sі'' бар. [[Жер қыртысы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек]]тен кейінгі көп тараған элемент.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;

==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен [[мырыш]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.

==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. [[Өнеркәсіп]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.

Қыздырғанда [[сутек]]тен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар|инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар]]ға төзімді, мықты,[[электр]]лік және [[магнит]]тік қасиеттерін арттырады.

Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз]]дан төмендеу.

[[Аморфты зат|Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция]]ға түсуі оңай зат.

==Химиялық қасиеті:==
===Жай заттармен:===
&lt;chem&gt;Si + O2 -&gt;[t] SiO2&lt;/chem&gt; (кремний оксиді)
&lt;chem&gt;Si + 2F2 -&gt; SiF4&lt;/chem&gt; (кремний фториді)
&lt;chem&gt;Si + C -&gt;[t] SiC&lt;/chem&gt; (карборунд)
&lt;chem&gt;Si + 2Mg -&gt;[t] Mg2Si&lt;/chem&gt; (магний силициді)

===Күрделі заттармен:===
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі.
&lt;chem&gt;Si + 2NaOH + H2O -&gt; Na2SiO3 + 2H2^&lt;/chem&gt;

==Қолданылуы==
* [[Техника]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. 
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.
* Кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. Диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады.
* Адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді.
* Кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады.

==Алынуы==
* ''зертханада'' Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2Mg = Si + 2MgO
* ''өндірісте'' Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2C = Si + 2CO

==Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді==
Кремний оксиді - құм Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 0 = Si = О [[силикагель]] Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат.

Кремний оксиді [[кремнезем]], [[кварц]], т. б. күйінде табиғатта кең таралған.

Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі:
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2NaOH = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+ C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ↑
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4HF→ SiF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).

===Кремний қышқылы, силикаттар===
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - метакремний қышқылы
H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - ортокремний қышқылы

[[Метакремний қышқылы]] іркілдек ''([[коллоид]])'' күйінде болады.

===Алынуы:===
Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.

: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (конц.) = H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл.

Екі сатыда диссоциацияланады; тұздары ''[[силикаттар]]'' деп аталады.
: NaHSiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;- натрий гидросиликаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - натрий силикаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + 2C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NaHC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓ ақ тұнба

Осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл.
: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; оңай айырылады.
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - ерімтал тұздар, оларды ''сұйық шыны'' деп атайды, желім ретінде қолданылады.

Шыны алуда мына реакдиялар жүреді:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: CaC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

Кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Химиялық шынының құрамы:
: К&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Ол қиын балқиды.

Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.

Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
: Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
: СаС0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = СаО + С0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: СаО + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

Цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон - құрылыс материалдары.

Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: 
* [[Маңғыстау]]да - СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[әктас]]; 
* [[Жітіқара]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]]; 
* [[Семей]]де - цемент зауыты; 
* [[Өскемен]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө]]бе, [[Тараз]]да - шыны ендірісі; 
* [[Леңгір]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен]]де - кірпіш зауыттары бар.

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Кремний оксиді]]
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]</text>
      <sha1>kwykopnuirn19wjgq08z3nue7nof7mu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604051</id>
      <parentid>3604049</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Күрделі заттармен: */</comment>
      <origin>3604051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11321" sha1="6mfc02hxxu6ornzcgrv6kqcvhqrdv85" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=14|фаза=Қатты дене|тор құрылымы=кубтық, алмас|тор параметрлері=5,4307|Дебай температурасы=645 ± 5|жылуөткізгіштік=149|сурет=SiliconCroda.jpg|топ=14|период=3|блок=p|иондалу энергиясы 2=1577.1|молярлық көлем=12,1|иондалу энергиясы 3=3231.6|Ван-дер-Ваальс радиусы=210|қб қысымы 1=1908|қб қысымы 10=2102|қб қысымы 100=2339|қб қысымы 1 k=2636|қб қысымы 10 k=3021|қб қысымы 100 k=3537|Тор құрылымы=кубтық, алмас|жылусыйымдылығы=20,16|үсті=[[Углерод|C]]|ион радиусы=42 (+4e), 271 (−4e)|асты=[[Германий|Ge]]|символ=Si|сыртқы түрі=Аморфты түрінде — қоңыр ұнтақ, &lt;br/&gt;
кристалда — қара сұр, сәл жылтыр|атауы=Кремний|атомдық масса=[28,086]|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)|атом радиусы=111|ковалентті радиус=111|электртерістілігі=1,90|булану жылуы=383|электродты потенциал=0|Электродты потенциал=0|тотығу дәрежелері=−4, 0, +2; +4|иондалу энергиясы 1=786,0 (8,15)|тығыздық=2,33|балқу температурасы=1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)|қайнау температурасы=2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)|балқу жылуы=50,6|CAS тіркелу нөмірі=7440-21-3|тип=Металлоидтар|электрондық қабықшасы=2, 8, 4|Юнг модульі=130–188|жылжу модульі=51–80|Пуассон коэффициенті=0.064–0.28|Моос қаттылығы=6.5}}[[Сурет:Silicon.svg|thumb|108x108px|Кремний ''Sі''|солға]]
'''Кремний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Sіlіcіum''; '''Sі''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп]]ы – ''&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Sі, &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Sі және &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;Sі'' бар. [[Жер қыртысы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек]]тен кейінгі көп тараған элемент.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;

==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен [[мырыш]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.

==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. [[Өнеркәсіп]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.

Қыздырғанда [[сутек]]тен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар|инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар]]ға төзімді, мықты,[[электр]]лік және [[магнит]]тік қасиеттерін арттырады.

Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз]]дан төмендеу.

[[Аморфты зат|Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция]]ға түсуі оңай зат.

==Химиялық қасиеті:==
===Жай заттармен:===
&lt;chem&gt;Si + O2 -&gt;[t] SiO2&lt;/chem&gt; (кремний оксиді)
&lt;chem&gt;Si + 2F2 -&gt; SiF4&lt;/chem&gt; (кремний фториді)
&lt;chem&gt;Si + C -&gt;[t] SiC&lt;/chem&gt; (карборунд)
&lt;chem&gt;Si + 2Mg -&gt;[t] Mg2Si&lt;/chem&gt; (магний силициді)

===Күрделі заттармен:===
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі.

&lt;chem&gt;Si + 2NaOH + H2O -&gt; Na2SiO3 + 2H2 ^&lt;/chem&gt;

==Қолданылуы==
* [[Техника]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. 
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.
* Кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. Диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады.
* Адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді.
* Кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады.

==Алынуы==
* ''зертханада'' Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2Mg = Si + 2MgO
* ''өндірісте'' Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2C = Si + 2CO

==Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді==
Кремний оксиді - құм Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 0 = Si = О [[силикагель]] Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат.

Кремний оксиді [[кремнезем]], [[кварц]], т. б. күйінде табиғатта кең таралған.

Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі:
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2NaOH = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+ C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ↑
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4HF→ SiF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).

===Кремний қышқылы, силикаттар===
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - метакремний қышқылы
H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - ортокремний қышқылы

[[Метакремний қышқылы]] іркілдек ''([[коллоид]])'' күйінде болады.

===Алынуы:===
Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.

: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (конц.) = H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл.

Екі сатыда диссоциацияланады; тұздары ''[[силикаттар]]'' деп аталады.
: NaHSiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;- натрий гидросиликаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - натрий силикаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + 2C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NaHC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓ ақ тұнба

Осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл.
: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; оңай айырылады.
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - ерімтал тұздар, оларды ''сұйық шыны'' деп атайды, желім ретінде қолданылады.

Шыны алуда мына реакдиялар жүреді:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: CaC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

Кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Химиялық шынының құрамы:
: К&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Ол қиын балқиды.

Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.

Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
: Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
: СаС0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = СаО + С0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: СаО + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

Цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон - құрылыс материалдары.

Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: 
* [[Маңғыстау]]да - СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[әктас]]; 
* [[Жітіқара]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]]; 
* [[Семей]]де - цемент зауыты; 
* [[Өскемен]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө]]бе, [[Тараз]]да - шыны ендірісі; 
* [[Леңгір]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен]]де - кірпіш зауыттары бар.

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Кремний оксиді]]
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]</text>
      <sha1>6mfc02hxxu6ornzcgrv6kqcvhqrdv85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604055</id>
      <parentid>3604051</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Алынуы */</comment>
      <origin>3604055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11336" sha1="ltly9tpzb5jx0vjrxto40b4z0ib7u92" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=14|фаза=Қатты дене|тор құрылымы=кубтық, алмас|тор параметрлері=5,4307|Дебай температурасы=645 ± 5|жылуөткізгіштік=149|сурет=SiliconCroda.jpg|топ=14|период=3|блок=p|иондалу энергиясы 2=1577.1|молярлық көлем=12,1|иондалу энергиясы 3=3231.6|Ван-дер-Ваальс радиусы=210|қб қысымы 1=1908|қб қысымы 10=2102|қб қысымы 100=2339|қб қысымы 1 k=2636|қб қысымы 10 k=3021|қб қысымы 100 k=3537|Тор құрылымы=кубтық, алмас|жылусыйымдылығы=20,16|үсті=[[Углерод|C]]|ион радиусы=42 (+4e), 271 (−4e)|асты=[[Германий|Ge]]|символ=Si|сыртқы түрі=Аморфты түрінде — қоңыр ұнтақ, &lt;br/&gt;
кристалда — қара сұр, сәл жылтыр|атауы=Кремний|атомдық масса=[28,086]|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)|атом радиусы=111|ковалентті радиус=111|электртерістілігі=1,90|булану жылуы=383|электродты потенциал=0|Электродты потенциал=0|тотығу дәрежелері=−4, 0, +2; +4|иондалу энергиясы 1=786,0 (8,15)|тығыздық=2,33|балқу температурасы=1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)|қайнау температурасы=2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)|балқу жылуы=50,6|CAS тіркелу нөмірі=7440-21-3|тип=Металлоидтар|электрондық қабықшасы=2, 8, 4|Юнг модульі=130–188|жылжу модульі=51–80|Пуассон коэффициенті=0.064–0.28|Моос қаттылығы=6.5}}[[Сурет:Silicon.svg|thumb|108x108px|Кремний ''Sі''|солға]]
'''Кремний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Sіlіcіum''; '''Sі''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп]]ы – ''&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Sі, &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Sі және &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;Sі'' бар. [[Жер қыртысы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек]]тен кейінгі көп тараған элемент.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;

==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен [[мырыш]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.

==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. [[Өнеркәсіп]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.

Қыздырғанда [[сутек]]тен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар|инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар]]ға төзімді, мықты,[[электр]]лік және [[магнит]]тік қасиеттерін арттырады.

Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз]]дан төмендеу.

[[Аморфты зат|Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция]]ға түсуі оңай зат.

==Химиялық қасиеті:==
===Жай заттармен:===
&lt;chem&gt;Si + O2 -&gt;[t] SiO2&lt;/chem&gt; (кремний оксиді)
&lt;chem&gt;Si + 2F2 -&gt; SiF4&lt;/chem&gt; (кремний фториді)
&lt;chem&gt;Si + C -&gt;[t] SiC&lt;/chem&gt; (карборунд)
&lt;chem&gt;Si + 2Mg -&gt;[t] Mg2Si&lt;/chem&gt; (магний силициді)

===Күрделі заттармен:===
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі.

&lt;chem&gt;Si + 2NaOH + H2O -&gt; Na2SiO3 + 2H2 ^&lt;/chem&gt;

==Қолданылуы==
* [[Техника]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. 
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.
* Кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. Диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады.
* Адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді.
* Кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады.

==Алынуы==
* ''зертханада'' 
&lt;chem&gt;SiO2 + 2Mg -&gt;[t] Si + 2MgO&lt;/chem&gt;
* ''өндірісте'' 
&lt;chem&gt;SiO2 + 2C -&gt;[t] Si + 2CO&lt;/chem&gt;

==Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді==
Кремний оксиді - құм Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 0 = Si = О [[силикагель]] Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат.

Кремний оксиді [[кремнезем]], [[кварц]], т. б. күйінде табиғатта кең таралған.

Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі:
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2NaOH = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+ C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ↑
# Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4HF→ SiF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).

===Кремний қышқылы, силикаттар===
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - метакремний қышқылы
H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - ортокремний қышқылы

[[Метакремний қышқылы]] іркілдек ''([[коллоид]])'' күйінде болады.

===Алынуы:===
Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.

: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (конц.) = H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S0&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл.

Екі сатыда диссоциацияланады; тұздары ''[[силикаттар]]'' деп аталады.
: NaHSiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;- натрий гидросиликаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - натрий силикаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + 2C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NaHC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓ ақ тұнба

Осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл.
: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; оңай айырылады.
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - ерімтал тұздар, оларды ''сұйық шыны'' деп атайды, желім ретінде қолданылады.

Шыны алуда мына реакдиялар жүреді:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: CaC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

Кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Химиялық шынының құрамы:
: К&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Ол қиын балқиды.

Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.

Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
: Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
: СаС0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = СаО + С0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: СаО + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

Цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон - құрылыс материалдары.

Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: 
* [[Маңғыстау]]да - СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[әктас]]; 
* [[Жітіқара]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]]; 
* [[Семей]]де - цемент зауыты; 
* [[Өскемен]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө]]бе, [[Тараз]]да - шыны ендірісі; 
* [[Леңгір]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен]]де - кірпіш зауыттары бар.

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Кремний оксиді]]
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]</text>
      <sha1>ltly9tpzb5jx0vjrxto40b4z0ib7u92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604060</id>
      <parentid>3604055</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді */</comment>
      <origin>3604060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11335" sha1="62dsabqmhyxirine76wabg9z48f8ssn" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=14|фаза=Қатты дене|тор құрылымы=кубтық, алмас|тор параметрлері=5,4307|Дебай температурасы=645 ± 5|жылуөткізгіштік=149|сурет=SiliconCroda.jpg|топ=14|период=3|блок=p|иондалу энергиясы 2=1577.1|молярлық көлем=12,1|иондалу энергиясы 3=3231.6|Ван-дер-Ваальс радиусы=210|қб қысымы 1=1908|қб қысымы 10=2102|қб қысымы 100=2339|қб қысымы 1 k=2636|қб қысымы 10 k=3021|қб қысымы 100 k=3537|Тор құрылымы=кубтық, алмас|жылусыйымдылығы=20,16|үсті=[[Углерод|C]]|ион радиусы=42 (+4e), 271 (−4e)|асты=[[Германий|Ge]]|символ=Si|сыртқы түрі=Аморфты түрінде — қоңыр ұнтақ, &lt;br/&gt;
кристалда — қара сұр, сәл жылтыр|атауы=Кремний|атомдық масса=[28,086]|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)|атом радиусы=111|ковалентті радиус=111|электртерістілігі=1,90|булану жылуы=383|электродты потенциал=0|Электродты потенциал=0|тотығу дәрежелері=−4, 0, +2; +4|иондалу энергиясы 1=786,0 (8,15)|тығыздық=2,33|балқу температурасы=1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)|қайнау температурасы=2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)|балқу жылуы=50,6|CAS тіркелу нөмірі=7440-21-3|тип=Металлоидтар|электрондық қабықшасы=2, 8, 4|Юнг модульі=130–188|жылжу модульі=51–80|Пуассон коэффициенті=0.064–0.28|Моос қаттылығы=6.5}}[[Сурет:Silicon.svg|thumb|108x108px|Кремний ''Sі''|солға]]
'''Кремний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Sіlіcіum''; '''Sі''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп]]ы – ''&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Sі, &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Sі және &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;Sі'' бар. [[Жер қыртысы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек]]тен кейінгі көп тараған элемент.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;

==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен [[мырыш]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.

==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. [[Өнеркәсіп]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.

Қыздырғанда [[сутек]]тен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар|инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар]]ға төзімді, мықты,[[электр]]лік және [[магнит]]тік қасиеттерін арттырады.

Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз]]дан төмендеу.

[[Аморфты зат|Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция]]ға түсуі оңай зат.

==Химиялық қасиеті:==
===Жай заттармен:===
&lt;chem&gt;Si + O2 -&gt;[t] SiO2&lt;/chem&gt; (кремний оксиді)
&lt;chem&gt;Si + 2F2 -&gt; SiF4&lt;/chem&gt; (кремний фториді)
&lt;chem&gt;Si + C -&gt;[t] SiC&lt;/chem&gt; (карборунд)
&lt;chem&gt;Si + 2Mg -&gt;[t] Mg2Si&lt;/chem&gt; (магний силициді)

===Күрделі заттармен:===
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі.

&lt;chem&gt;Si + 2NaOH + H2O -&gt; Na2SiO3 + 2H2 ^&lt;/chem&gt;

==Қолданылуы==
* [[Техника]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. 
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.
* Кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. Диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады.
* Адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді.
* Кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады.

==Алынуы==
* ''зертханада'' 
&lt;chem&gt;SiO2 + 2Mg -&gt;[t] Si + 2MgO&lt;/chem&gt;
* ''өндірісте'' 
&lt;chem&gt;SiO2 + 2C -&gt;[t] Si + 2CO&lt;/chem&gt;

==Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді==
Кремний оксиді - құм SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, O = Si = O [[силикагель]] SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат.

Кремний оксиді [[кремнезем]], [[кварц]], т. б. күйінде табиғатта кең таралған.

Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі:
# SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2NaOH = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
# SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ↑
# SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4HF→ SiF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).

===Кремний қышқылы, силикаттар===
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - метакремний қышқылы
H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - ортокремний қышқылы

[[Метакремний қышқылы]] іркілдек ''([[коллоид]])'' күйінде болады.

===Алынуы:===
Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.

: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (конц.) = H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл.

Екі сатыда диссоциацияланады; тұздары ''[[силикаттар]]'' деп аталады.
: NaHSiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;- натрий гидросиликаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - натрий силикаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + 2C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NaHC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓ ақ тұнба

Осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл.
: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; оңай айырылады.
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - ерімтал тұздар, оларды ''сұйық шыны'' деп атайды, желім ретінде қолданылады.

Шыны алуда мына реакдиялар жүреді:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: CaC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

Кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Химиялық шынының құрамы:
: К&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Ол қиын балқиды.

Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.

Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
: Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
: СаС0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = СаО + С0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: СаО + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

Цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон - құрылыс материалдары.

Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: 
* [[Маңғыстау]]да - СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[әктас]]; 
* [[Жітіқара]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]]; 
* [[Семей]]де - цемент зауыты; 
* [[Өскемен]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө]]бе, [[Тараз]]да - шыны ендірісі; 
* [[Леңгір]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен]]де - кірпіш зауыттары бар.

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Кремний оксиді]]
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]</text>
      <sha1>62dsabqmhyxirine76wabg9z48f8ssn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604061</id>
      <parentid>3604060</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Физикалық қасиеті: */</comment>
      <origin>3604061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11333" sha1="ocaesxpycjwdsydxgd2weg7rz5px6u7" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=14|фаза=Қатты дене|тор құрылымы=кубтық, алмас|тор параметрлері=5,4307|Дебай температурасы=645 ± 5|жылуөткізгіштік=149|сурет=SiliconCroda.jpg|топ=14|период=3|блок=p|иондалу энергиясы 2=1577.1|молярлық көлем=12,1|иондалу энергиясы 3=3231.6|Ван-дер-Ваальс радиусы=210|қб қысымы 1=1908|қб қысымы 10=2102|қб қысымы 100=2339|қб қысымы 1 k=2636|қб қысымы 10 k=3021|қб қысымы 100 k=3537|Тор құрылымы=кубтық, алмас|жылусыйымдылығы=20,16|үсті=[[Углерод|C]]|ион радиусы=42 (+4e), 271 (−4e)|асты=[[Германий|Ge]]|символ=Si|сыртқы түрі=Аморфты түрінде — қоңыр ұнтақ, &lt;br/&gt;
кристалда — қара сұр, сәл жылтыр|атауы=Кремний|атомдық масса=[28,086]|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)|атом радиусы=111|ковалентті радиус=111|электртерістілігі=1,90|булану жылуы=383|электродты потенциал=0|Электродты потенциал=0|тотығу дәрежелері=−4, 0, +2; +4|иондалу энергиясы 1=786,0 (8,15)|тығыздық=2,33|балқу температурасы=1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)|қайнау температурасы=2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)|балқу жылуы=50,6|CAS тіркелу нөмірі=7440-21-3|тип=Металлоидтар|электрондық қабықшасы=2, 8, 4|Юнг модульі=130–188|жылжу модульі=51–80|Пуассон коэффициенті=0.064–0.28|Моос қаттылығы=6.5}}[[Сурет:Silicon.svg|thumb|108x108px|Кремний ''Sі''|солға]]
'''Кремний''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Sіlіcіum''; '''Sі''') — элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп]]ы – ''&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;Sі, &lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;Sі және &lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;Sі'' бар. [[Жер қыртысы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек]]тен кейінгі көп тараған элемент.&lt;ref&gt;Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0&lt;/ref&gt;

==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен [[мырыш]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.

==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, тығыздығы 2,32 г/см³, балқу t 1420 °С, қайнау t 2600 °С-қа жуық. [[Өнеркәсіп]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.

Қыздырғанда [[сутек]]тен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар|инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар]]ға төзімді, мықты,[[электр]]лік және [[магнит]]тік қасиеттерін арттырады.

Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз]]дан төмендеу.

[[Аморфты зат|Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция]]ға түсуі оңай зат.

==Химиялық қасиеті:==
===Жай заттармен:===
&lt;chem&gt;Si + O2 -&gt;[t] SiO2&lt;/chem&gt; (кремний оксиді)
&lt;chem&gt;Si + 2F2 -&gt; SiF4&lt;/chem&gt; (кремний фториді)
&lt;chem&gt;Si + C -&gt;[t] SiC&lt;/chem&gt; (карборунд)
&lt;chem&gt;Si + 2Mg -&gt;[t] Mg2Si&lt;/chem&gt; (магний силициді)

===Күрделі заттармен:===
Сілтінің ерітіндісімен қыздырғанда әрекеттеседі.

&lt;chem&gt;Si + 2NaOH + H2O -&gt; Na2SiO3 + 2H2 ^&lt;/chem&gt;

==Қолданылуы==
* [[Техника]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады. 
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға төзімді заттар алады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.
* Кремний өсімдіктер мен жануарлар үшін қажет. Диатомдар тәрізді кейбір су организмдері олардың қаңқаларын құрастыру үшін элементті пайдаланады.
* Адамдар сау тері, шаш, тырнақ және сүйектер үшін кремнийді қажет етеді.
* Кремниймен диеталық қоспалар сүйек тығыздығын арттырады және остеопороздың қаупін азайтады.

==Алынуы==
* ''зертханада'' 
&lt;chem&gt;SiO2 + 2Mg -&gt;[t] Si + 2MgO&lt;/chem&gt;
* ''өндірісте'' 
&lt;chem&gt;SiO2 + 2C -&gt;[t] Si + 2CO&lt;/chem&gt;

==Кремнийдіц оттекті қосылыстары. Кремний оксиді==
Кремний оксиді - құм SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, O = Si = O [[силикагель]] SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - балқу температурасы жоғары, электр тогын өткізбейтін зат.

Кремний оксиді [[кремнезем]], [[кварц]], т. б. күйінде табиғатта кең таралған.

Құм суда ерімейді, бірақ қыздырғанда сілтімен және содамен қышқылдық оксид ретінде әрекеттеседі:
# SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2NaOH = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
# SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;+ CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ↑
# SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4HF→ SiF&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (шыныға өрнек салуда жүретін реакция).

===Кремний қышқылы, силикаттар===
H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - метакремний қышқылы
H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - ортокремний қышқылы

[[Метакремний қышқылы]] іркілдек ''([[коллоид]])'' күйінде болады.

===Алынуы:===
Тұзынан күшті қышқылмен бөліп алуға болады.

: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (конц.) = H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓+ Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - екі негізді, әлсіз, тұрақсыз қышқыл.

Екі сатыда диссоциацияланады; тұздары ''[[силикаттар]]'' деп аталады.
: NaHSiO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;- натрий гидросиликаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - натрий силикаты
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + 2C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 2NaHC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ↓ ақ тұнба

Осыған қарағанда кремний қышқылы көмір қышқылынан да әлсіз қышкыл.
: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; оңай айырылады.
: H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - ерімтал тұздар, оларды ''сұйық шыны'' деп атайды, желім ретінде қолданылады.

Шыны алуда мына реакдиялар жүреді:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: CaC0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + C0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑

Кәдімгі шынының құрамын былай өрнектеуге болады:
: Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Химиялық шынының құрамы:
: К&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 • СаО • 6Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Ол қиын балқиды.

Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.

Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
: Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0 = Аl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; • 2Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;+ 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;0
: СаС0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; = СаО + С0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;↑
: СаО + Si0&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = CaSi0&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;

Цемент, бетон, темір-бетон, қожбетон - құрылыс материалдары.

Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған: 
* [[Маңғыстау]]да - СаСО&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; [[әктас]]; 
* [[Жітіқара]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]]; 
* [[Семей]]де - цемент зауыты; 
* [[Өскемен]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө]]бе, [[Тараз]]да - шыны ендірісі; 
* [[Леңгір]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен]]де - кірпіш зауыттары бар.

== Дереккөздер &lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Химиялық элементтер]]
[[Санат:Кремний оксиді]]
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]</text>
      <sha1>ocaesxpycjwdsydxgd2weg7rz5px6u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лактация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29999</id>
    <revision>
      <id>3603991</id>
      <parentid>3146395</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Smartyfarty111</username>
        <id>96695</id>
      </contributor>
      <origin>3603991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9177" sha1="f6bpcapm51s9vqogoor4rjf1qrslkfj" xml:space="preserve">'''Лактация''' ([[Латын тілі|лат]]. ''lactare'' – ''сүт болу, емізу''), '''''сүттену, сүтею''''' — [[сүт]] безінде сүттің түзілу, жиналу және оның мезгіл-мезгіл бөліну процесі. Сүттену кезеңі деп желінде сүт түзіліп және осы процесс тоқтағанға дейінгі аралықты  атайды. Лактация кезеңі [[лактогенез]] (''уыздану'') процесінен басталып, [[лактопоэз]] (''сүт түзу'') процесіне ұласады.  

Лактогенез — буаздықтың соңғы күндері мен мал төлдегеннен кейінгі алғашқы күндерде сүт бездерінде [[секрециялық процес]]тің басталуы. Осы процестің әрі қарай дамуын әрі жалғасуын лактопоэз дейді. Жабайы аңдарда Лактация кезеңі төлді емізу мерзімімен шектеледі. ''өсақ кемірушілерде'' ол 10 — 20 күнді құраса, ''[[кашалот]]тарда'' 25 айға созылады. 

[[Сиыр]]да Лактация кезеңінің ұзақтығы жылына 305, ''[[ешкі]]де'' 240 — 300, ''[[түйе]]де'' 300, ''[[қой]]да'' 120 — 150, ''[[бие]]де'' 180 — 210, ''[[мегежін]]де'' 60 күн. Адамда сүттену процесін жүктілік кезіндегі даму сатыларынан өткен [[сүт безі]] қамтамасыз етеді. Жаңа босанған ананың сүт безінен алғашқы күні бірнеше тамшы [[уыз]] бөлінеді. Одан әрі сүт бірте-бірте көбейеді. Лактация организмнің көптеген функционалдық жүйелерінің (''ас қорыту, қан айналым, тыныс алу'', тағы басқа) дұрыс қызметінің нәтижесінде жүреді. Дұрыс тамақтанған, күтімі жақсы ананың сүт безінен тәулігіне 2 — 3 л сүт бөлінеді. Малда (''сиырда'') буаздықтың алғашқы жартысында ''өзектер жүйесі'' мен ''түтікше бездердің'' дамып, жетілуі аяқталады.  

Буаздықтың 5 — 7 айында желіннің безді құрылымы қалыптасып, 6 — 8 айлар арасында [[миоэпителийлік клеткалар]] пайда болады. Мал төлдеуден 2 — 3 ай бұрын желін паренхимасының клеткалары май түйіршіктері бар секрет түзе бастайды. Бірақ бұл уыз да, сүт те емес. Желін тек мал төлдер алдында ғана уызданады. Сүт түзілу процесі бірнеше сатыдан өтеді: 1) сүт құрамына енетін заттарды қаннан сүзу; 2) сүттің өзіне тән құрамаларын түзу; 3) түзілген заттардың біраз мөлшерін кері сору. Орта есеппен желін безінің әр грамы тәулігіне 1 мл сүт түзеді. Сиыр желіні әр минутта 0,6 г [[белок]], 0,82 г [[қант]] және 0,7 г [[май]] түзе алады. Сүтте қанда кездеспейтін [[казеин]], [[бета-лактоглобулин]], [[альфа-лактоальбумин]], [[лактоза]], т.б. заттар пайда болады, ал сүт майы қышқылдық құрамы жағынан ''[[плазма]]'' мен ''[[ұлпа липидтері]]не'' ұқсамайды. Қанмен салыстырғанда сүтте ''қант'' 90 — 95, ''май'' — 26, ''[[кальций]]'' — 14, калий — 9 есе көп, ''белоктар'' — 2, ''[[натрий]]'' — 7 есе аз.  

Сүттің түзілу қарқынына малдың тұқымы, күтіп-бағылу жағдайы, ас қорыту және зат алмасу деңгейі, сүттену кезеңінің сатысы, тәулік мерзімі (күндіз сүт көбірек түзіледі), сауу жиілігі, т.б. әсер етеді. Толассыз түзілген сүт ''альвеолдар'', майда, орташа және үлкен сүт өзектері мен қуыстардан алдымен альвеолдар қуысы мен сүт жолдарына, содан кейін орташа және ірі сүт өзектері мен желін қуысына толады. Желін альвеолдары қуысының 60 — 70%-ы сүтке толған соң, сүт желін қуысына өтеді. Сүт жинау мал сауылғаннан соң 5 — 6 сағ-тан кейін басталады. Егер мал уақтылы сауылмаса желіндегі қысым  жоғарылап, сүт түзу процесі баяулайды. Желіннің сыйымд. жүйесіндегі қысым ''капилляр қысымы'' деңгейіне (35 — 50 мм сын. бағ.) көтерілген соң, сүт түзу баяулайды. Бұл мал сауылғаннан 10 — 12 сағ өткен соң (желін сүтпен 85 — 90%-ға толғанда) байқалады. Желіндегі қысым 50 мм сын. бағ-нан асқанда сүт түзу процесі тоқтайды. Оған альвеолдарға келетін капиллярлардың қысылуы, желін арқылы өтетін қан мөлшерінің азаюы, безден өнімдерді шығару процесінің қиындауы әсерін тигізеді. Бұл кезде белоктар мен суда еритін қосындылар ''клеткалар мембранасындағы'' жасушалар арқылы шығарылады да, ''май глобулалары'' клетка ішінде қалып қояды. Сондықтан, мал сирек сауылса, сүттің майлылығы төмендейді. Малдың сүттілігі желіннің сыйымдылығына байланысты. Биелер желінінің сыйымд. 1 — 1,5 л (''кейде 2,5 л''), сиырларда 18 — 25 л, ал өте сүтті сиырларда 40 — 50 л-ге дейін жетеді. 
====Сут беру процесі====
Сүт беру — ''күрделі рефлекторлық процесс''. Бұл 2 кезеңде өтеді: 1) таза жүйкелік кезеңінде желін рецепторларының қозуынан пайда болған тітіркеніс қысқа рефлекторлық доға арқылы сүттің ірі сүт өзектері мен желін қуысына бөлінуін қамтамасыз етеді; 2) [[нейрогуморал]]дық кезеңінде желіннен келген тітіркеніске жауап ретінде миоэпителий клеткалары жиырылып, альвеолдар қуысы мен майда сүт жолдарындағы сүт бөлінеді. Сауын малында гипофиз рефлекторлы түрде желінді жуғанда, уқалаған кезде, төл емгенде, мал сауылғанда қозады. Сүт беру процесі шартсыз рефлекторлық жолмен де, шартты рефлекторлық жолмен де жүреді. Дағдылы сауу жағдайларымен қабаттасатын әр түрлі тітіркендіргіштерге (дыбыс, жанасу, бейне, иіс) малда шартты рефлекстер қалыптасады. Осымен байланысты сүт жолының қысқыш еттерінің босаңсуы, [[окситоцин]]нің бөлінуі, желіндегі қысымның жоғарылауы шартты рефлекс түрінде малды саууға дайындай бастағанда-ақ байқалады. Әр түрлі кездейсоқ әсерлер, малдың дағдылы сауу жағдайының бұзылуы оны исіндіреді — рефлексті тежейді. Буаз мал суалады. Бұл кезде альвеолдар кішірейіп, кейбір майда сүт өзектері семеді де, желінді май баса бастайды. 
Т. Несіпбаев
ЛАКТОГЕНЕЗ, қ. Лактация.
ЛАКТОПОЭЗ, қ. Лактация.

{{stub}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:процесстер]]</text>
      <sha1>f6bpcapm51s9vqogoor4rjf1qrslkfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фосфор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31849</id>
    <revision>
      <id>3604031</id>
      <parentid>3538886</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Изотоптар */</comment>
      <origin>3604031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22380" sha1="llpajbst6ec2opew4oh6grhri794fqz" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=15|қб қысымы 1 k=388|период=3|блок=p|электрондық қабықшасы=2, 8, 5|Ван-дер-Ваальс радиусы=180|иондалу энергиясы 2=1907|иондалу энергиясы 3=2914.1|қб қысымы 1=279|қб қысымы 10=307|қб қысымы 100=342|қб қысымы 10 k=453|жылуөткізгіштік=(0,236)|қб қысымы 100 k=549|қб қысымы 1 2=455|қб қысымы 10 2=489|қб қысымы 100 2=529|қб қысымы 1 k 2=576|қб қысымы 10 k 2=635|қб қысымы 100 k 2=704|қаныққан бу=(ақ)|қаныққан бу 2=(қызыл, b.p. 431 °c)|сурет=PhosphComby.jpg|топ=15|тор параметрлері=18,800|үсті=[[Азот|N]]|электродты потенциал=0|асты=[[Күшән|As]]|символ=P|сыртқы түрі=балауыз ақ, сары, қызыл, күлгін, қара металл|атауы=Фосфор|атомдық масса=30,973762(2)|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,&lt;br&gt; 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|атом радиусы=128|ковалентті радиус=107±3|ион радиусы=35 (+5e) 212 (-3e)|электртерістілігі=2,19|Электродты потенциал=0|Тор құрылымы=кубтық, көлемдік центрленген|тотығу дәрежелері=5, 3, 1, 0, −1, −3|иондалу энергиясы 1=1011,2(10,48)|тығыздық=(ақ фосфор) 1,82|балқу температурасы=44,15 °C (317,3 K)|қайнау температурасы=279,85&amp;nbsp;°C (553 K)|балқу жылуы=2,51|булану жылуы=49,8|жылусыйымдылығы=21,6|молярлық көлем=17,0|тор құрылымы=кубтық, көлемдік центрленген|CAS тіркелу нөмірі=7723-14-0 (қызыл)&lt;br/&gt;
12185-10-3 (ақ)|тип=Басқа [[бейметалдар]]|сурет анықтамасы=балауыз ақ (сары кесу), қызыл (сол жақтағы түйіршіктер, оң жақтағы бөлік) және күлгін фосфор|фаза=Қатты дене}}
'''Фосфор''' ({{lang-la|phosphorus}}, {{lang-grc|φωσφόρος}}; '''P''') — [[химиялық элементтердің периодтық жүйесі|элементтердің периодтық жүйесі]]нің V тобындағы [[Химиялық элементтер|химиялық элемент]], реттік нөмірі – 15, атомдық массасы 30,97. Бірнеше түрі бар: ақ фосфор – тығыздығы 1,828 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; балқу температурасы – 44,14°С; қызыл фосфор – тығыздығы 2,31 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; балқу температурасы – 593°С.

Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде фосфор III периодта, V топтың негізгі топшасында орналасқан. Салыстырмалы атомдық массасы 31, реттік нөмірі (ядро заряды) 15.

== Атом құрылысы ==
Фосфор атомында барлығы 15 электрон бар, 5 электрон соңғы энергетикалық деңгейде орналасқан (валентті электрондар),үш электрон жұптаспаған. Электрондық формуласы: 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; немесе қысқаша [Ne]3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.

Фосфор косылыстарында ''-3'', ''+3'', ''+5'' тотығу дәрежесін көрсетеді.

Фосфордың ұшқыш сутекті қосылысы [[фосфин]] РН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; мен [[аммиак]] NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; молекулалары формасы жағынан ұқсас болғанмен, фосфин молекуласы берік емес, улы, тұрақсыз газ, тез тотығып кетеді.

=== Изотоптар ===
Фосфордың 22 изотопы бар, ²⁶P-дан ⁴⁷P-ге дейін.&lt;ref&gt;Kondev, F. G.; Wang, M.; Huang, W. J.; Naimi, S.; Audi, G. (2021). &quot;The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties&quot; (PDF). Chinese Physics C. 45 (3) 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae&lt;/ref&gt; Бірақ табиғатта P&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; изотопы ғана кездеседі.

== Тарихы ==
Фосфорды алғаш ашқан – Гамбургтік алхимик [[Геннинг Бранд]] ([[1669 жыл]]ы). Басқа да [[алхимик]]тер тәрізді Бранд қарттарды жасартып, сырқаттарды жазатын өмір элексирі мен асыл емес металдарды алтынға айналдыратын философиялық тасты табуға әрекет жасады. Брандты алға жетелеген адамдардың қамы емес, оның байлыққа құмарлығы болды. Ол жайлы бұл алхимиктің жасаған нағыз, әрі жалғыз табысының тарихи дәйектері куәландырады. Бір тәжірибенің барысында ол зәрді буландырып, алынған қалдықты көмір және құм қосып, буландыруды жалғастырды. Кейін ретортада қараңғыда жарық шығаратын зат түзілді. ''«Рас», «kaltes Feuer»'' (''«суық от»'') немесе «менің отым» деп Бранд атаған зат қорғасынды алтынға айналдырмады және қарттардың сырт келбетін өзгертпеді, бірақ алынған заттың қыздырусыз жарқырауы ерекше, әрі таңсық болды. Жаңа заттың бұл қасиетін пайдалануды Бранд көп созбады. Ол фосфорды беделді адамдарға көрсетіп, олардан сыйлықтар және ақша ала бастады. Фосфордың алыну құпиясын сақтау оңай болмағандықтан, ол оны дрездендік химик И. Крафтқа сатып жіберді. Фосфорды алудың әдістемесі И.Кункель мен К.Кирхмейерге белгілі болғаннан кейін оны көрсетушілер саны көбейді. [[1680 жыл]]ы жаңа элементті, алдындағыларға тәуелсіз, ағылшын физигі әрі химигі [[Роберт Бойль]] алды. Бірақ көп кешікпей Бойль қайтыс болды, ал оның шәкірті А.Ганквиц таза ғылымға сатқындық жасап, «фосфор спекуляциясын» қайта жандандырды.

Тек 1743 жылы А. Маркграф фосфорды алудың жетілген әдісін тауып, өз мәліметтерін көпшілік назарына жариялады. Бұл оқиға брандтық бизнеске нүкте қойып, фосфор және оның қосылыстарын тыңғылықты зерттеуге бастама болды&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т. б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7&lt;/ref&gt;.

== Физикалық қасиеттері ==
Фосфор элементі жай зат ретінде бірнеше [[аллотропия]]лық түрөзгерісін түзеді. Оның маңыздылары — ақ және қызыл фосфор. Ақ фосфор улы жөне тез тұтанатын болғандықтан аса ұқыптылықты қажет етеді. Оның буымен демалуға болмайды. Ақ фосфорды шыны ыдыста, су астында, сыртынан құм салынған металл банкаға орналастырып сақтайды. Ақ фосфор ауасыз кеңістікте қыздырғанда қызыл фосфорға, ал жоғары қысымда қара фосфорға айналады. Қара фосфор аз кездеседі.

== Аллотропия ==
Фосфордың 3 негізгі аллотропы бар: ақ фосфор, қызыл фосфор және қара фосфор.
[[Сурет:White phosphorus.png|нобай|Ақ фосфордың молекулалары]]

=== Ақ фосфор ===
Ақ фосфор бұл суда ерімейтін, жұмсақ молекулалардан тұратын қатты зат.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Greenwood, N. N.; &amp; Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements (2nd Edn.), Oxford:Butterworth-Heinemann. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-7506-3365-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Ол улы және оңай тұтанады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Parkes, G. D.; Mellor, J. W. (1939). Mellor's Modern Inorganic Chemistry. Longman's Green and Co. pp. 717–722.&lt;/ref&gt; Ақ фосфор P&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (тетрафосфор) молекулаларынан тұрады, P&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; молекулалары тетраэдр фигурасына ұқсайды. Ақ фосфор 44 °C температурасында балқиды, 280.6 °C температурасында қайнайды, ал 830 °C температурасында ыдырайды.&lt;ref&gt;Simon, Arndt; Borrmann, Horst; Horakh, Jörg (1997). &quot;On the Polymorphism of White Phosphorus&quot;. Chemische Berichte. 130 (9): 1235–1240. doi:10.1002/cber.19971300911.&lt;/ref&gt; Ақ фосфор қараңғыда жасыл түспен жарқырайды.

=== Қызыл фосфор ===
Қызыл фосфордың структура полимер сияқылды немесе басқаша аморфты деп айтуға болады. Ақ фосфорға қарағанда ол улы емес, және қараңғыда жарқырамайды. Қызыл фосфор ақ фосфорды ауа болмаған кезде 250 °C (523 К) дейін қыздыру немесе оны күн сәулесінің әсеріне ұшырату арқылы түзілуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Ақ және қызыл фосфордың негізгі қасиеттері:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Ақ фосфор || Қызыл фосфор
|-
|
# Ақ түсті кристалл зат, тығыздығы 1,83 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.
# Қараңғыда жарқырайды.
# Кәдімгі жағдайда 30 — 40°С температурада ауадағы оттекпен тотығады.
# От алғыш кауіптілігіне байланысты су астында сақтайды.
# Суда ерімейді, күкірткөміртекте ериді.
# Өте қауіпті, улы!
# 44°С-та балқиды, 280°С-та қайнайды
|
# Аморфты зат, кристалды емес, тығыздығы 2,20 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.
# Қараңғыда жарқырамайды.
# Ауада оттекпен 260°С-та тотығады.
# Отқа қауіпті емес. Қыздырғанда оталады.
# Суда да, күкірткөміртекте де ерімейді.
# Улы емес.
# 400°С-та балқиды.
|}

== Химиялық қасиеттері == 
Фосфор тотықтырғыш (азоттан темен) және тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді. Тотықсыздандырғыш ретінде оттекпен және белсенді бейметалдармен реакцияға түседі.

=== Бейметалдармен ===
Фосфор оттекте жанғанда фосфор пентаоксидін түзеді:

&lt;chem&gt;4P + 5O2 -&gt; 2P2O5&lt;/chem&gt;

Бірақ егер оттек жетпесе онда фосфор триоксидін түзеді:

&lt;chem&gt;4P + 3O2 -&gt; 2P2O3&lt;/chem&gt;

галогендермен галогенидтер береді:

&lt;chem&gt;2P + 5Cl2 -&gt;2PCl5&lt;/chem&gt;

күкіртпен сульфид түзеді:

&lt;chem&gt;2P + 3S -&gt;P2S3&lt;/chem&gt;

=== Металдармен ===
Фосфор металдармен бинарлы қосылыстар - фосфидтер түзеді:

&lt;chem&gt;3Ca + 2P -&gt;Ca3P2&lt;/chem&gt;

Фосфидтерде фосфор тотықтырғыш болады, және оның осы қосылыстарда тотығу дәрежесі -3. Фосфидтер сумен әрекеттесіп, фосфин түзеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Фосфин бұл аммиактың аналогы, өте улы газ, ол суда, көміртек сульфидінде, бензолда, циклогександа, эфирде ериді.&lt;ref&gt;Фосфордың аналитикалық химиясы.                                             Федоров А.А. Виноградов А.П. Черняховская Ф.В. Вернидуб А.С. Ананьевская М.П., Мәскеу, 1974 жыл, издательство &quot;Наука&quot;. https://djvu.online/file/P2xieSYtKHhzY                                                                                                                            &lt;/ref&gt;

Мырыш фосфиді — зиянкес кемірушілермен күресуде қолданылатын препарат.

Шырпының басына жанғыш заттар — күкірт пен бертолле түзының қоспасы жағылады. Қораптың жақтауына қызыл фосфор мен шыны үнтағы желіммен отырғызылады. Шырпының басын қорапқа үйкегенде, қызыл фосфор бертолле тұзынан от алып, тез түтанады.

== Фосфор айналымы ==
Фосфор өткен геологиялық дәуірде түзілген қабаттар құрамында болады. Ол қабаттардан біртіндеп шайыладыда, экожүйеге түседі немесе адам фосфор тыңайтқышы ретінде егістікке енгізіледі. Өсімдіктер фосфордың бір бөлігін ғана сіңіреді, ал қалған бөлігін өзендерге, теңіздерге, мұқиттарға ағызып құяды, сөйтіп қайтадан тұнбаға шөгеді. Фосфор балық ағсасында өте көп мөлшерде болады. Ауланған балық қалдығымен бірге қайтадан құрлыққа оралады.

Қызметі
* Газдық қызмет: фотосинтезге және азоттұрақтандыру нәтижесінде газдардың биогендік орын ауыструы.
* Концентрациялық қызмет: тірі ағзалардың сыртқы ортаға шашыраған химиялық элементтерді жинауы.
* Тотығу-тотықсыздандыру қызмтеті: заттар күйінің өзгеруі.
* Биохимиялық қызмет: сан алуан заттардың ағзаларындағы күрделірек өзгерістер жасайды&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9 сыныбына арналған оқулық, 2 басылымы, өңделген — Алматы: Атамұра, 2009. — 304 б. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;.

== Фосфордың биологиялық маңызы ==
Фосфор — күш-қуат көзі.

Қаңқаның мықтылығы құрамындағы фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз байланысты. Фосфордың мөлшері кальцийден бір жарым есе көп болуы керек. Ондай болмаған жағдайда тепе-теңдік мөлшерін белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін жеткіліксіз мөлшерін сүйектегі қордан алады. Бірақ D витамині оның арақатынасын реттеп отырады. Фосфор жүйке жасушаларының қызметі үшін де ке­рек. Сондықтан оның мөлшері барлық уақытта біркелкі болуы керек. Фтор, стронций адам тісінің мықты болуына әсер етеді.

Фосфор — аралық зат алмасу процесінде маңызды рөл атқарады. Оның қатысуымен көмірсулардың фосфорлану процесі жүреді, қанның қышқыл-сілігілік тепе-теңдігі қамтамасыз етіледі, бұлшық еттің жиырылуын қуаттандыратын биохимиялық процестер атқарылады.

Фосфор ақуызы мол ет, сүт өнімдерінде кездеседі.

== Қолданылуы == 
Қызыл фосфор сіріңке өндірісінде, пиротехникада және фосфор кышкылын алуға пайдаланылады. Фосфор ауыл- шаруашылык зиянкестерімен күресу үшін кажет улы химикаттар алу үшін қолданылады.

Фосфордың ақ және қызыл түрөзгерісі бар. Ақ фосфор химиялық белсенді болып келеді. Сондықтан ақ фосфорды қараңғыда су астында сақтайды. Ақ фосфорды ауасыз ортада қыздырса, қызыл фосфор алынады. Қызыл фосфор сіріңке өндіруде, пиротехникада қолданылады. Фосфор жай және күрделі заттармен өрекеттеседі.
Қазақстанда фосфор шикізатының қоры Жамбыл (Қаратау) және Ақтөбе (Шилісай) облыстарында бар.

Фосфор сіріңке және улы химикаттар өндірісінде пайдаланылады.

Фосфорды негізгі пайдалану тыңайтқыштарын өндіруге арналған. Бұл элемент сонымен қатар алауда, қауіпсіздіктің сәйкестіктеріне, жарық шығаратын диодтарда және болат өндірісінде қолданылады. Фосфаттар кейбір жуғыш заттарда қолданылады.

Ақ, қызыл фосфор Н&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;РО&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; алуда, жанғыш қоспалар дайындау үшін қолданылады.

:&lt;chem&gt;P + 5HNO3 -&gt;H3PO4 + 5NO2 ^ +H2O&lt;/chem&gt;

== Табиғатта кездесуі == 
Табиғатта фосфор тау жыныстары мен минералдарда қосылыс түрінде кездеседі. Мысалы, фосфорит және апатитте кальций фосфаты Са&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(РO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; түрінде болады. [[Қазақстан]]да [[Жамбыл облысы]]ндағы [[Қаратау]] маңында фосфорит кенінің мол қоры бар екені 1935 жылдан белгілі. Қазір Қаратау бассейні негізінде &quot;Жаңатас байыту комбинаты&quot; жұмыс істейді. [[Ақтөбе облысы]]нда фосфорит кен орнын (Шилісай, т.б.) игеру жоспарланып отыр. Осы кен орындары негізінде фосфорды өңдейтін зауыттар [[Тараз]]да, [[Шымкент]]те және Ақтөбеде бар.

Азот тәрізді фосфор да өсімдік пен жануар нәруызының негізгі құрам бөлігі. Фосфор өсімдіктердің дәнінде, жануарлардың сүтінде, қанда, ми мен жүйке ұлпаларында кездеседі. Мысалы, ересек адамдардың сүйегінде 600 г, ет ұлпасында 56 г, жүйке жүйесінде 5 г-ға дейін фосфор болады.
Барлық сүтқоректілердің сүйегі құрамында фосфор Са&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(РO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; немесе ЗСа&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(РO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•СаСO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;•Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O түрінде болады. Осындай фосфаттар сүтқоректілер қаңқасына беріктік қасиет береді. Жануарлар мен адамдар фосфорды өсімдік арқылы қабылдайды. Фосфор қосылыстары тіршіліктегі барлық зат алмасу процестеріне қатысады.

== Алынуы == 
Бос күйіндегі фосфорды алу үшін табиғи фосфатты электр пеште кремний (''IV'') оксиді мен көмірді косып қыздырады. Бөлінген фосфордың буын су астында ақ фосфор Р түрінде бөліп алады. Реакция теңдеуі:

&lt;chem&gt;Ca3(PO4)2 + 3SiO2 + 5C -&gt;[t] 3CaSiO3 +5CO ^ +2P&lt;/chem&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Фосфор]]
[[Санат:Бейметаллдар]]
[[Санат:Химиялық элементтер]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>llpajbst6ec2opew4oh6grhri794fqz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604033</id>
      <parentid>3604031</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Изотоптар */</comment>
      <origin>3604033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22371" sha1="t0fyt8q62rc0lwn5f8qcfu94pfo6fth" xml:space="preserve">{{Химиялық элемент|нөмірі=15|қб қысымы 1 k=388|период=3|блок=p|электрондық қабықшасы=2, 8, 5|Ван-дер-Ваальс радиусы=180|иондалу энергиясы 2=1907|иондалу энергиясы 3=2914.1|қб қысымы 1=279|қб қысымы 10=307|қб қысымы 100=342|қб қысымы 10 k=453|жылуөткізгіштік=(0,236)|қб қысымы 100 k=549|қб қысымы 1 2=455|қб қысымы 10 2=489|қб қысымы 100 2=529|қб қысымы 1 k 2=576|қб қысымы 10 k 2=635|қб қысымы 100 k 2=704|қаныққан бу=(ақ)|қаныққан бу 2=(қызыл, b.p. 431 °c)|сурет=PhosphComby.jpg|топ=15|тор параметрлері=18,800|үсті=[[Азот|N]]|электродты потенциал=0|асты=[[Күшән|As]]|символ=P|сыртқы түрі=балауыз ақ, сары, қызыл, күлгін, қара металл|атауы=Фосфор|атомдық масса=30,973762(2)|конфигурация=[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;,&lt;br&gt; 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|атом радиусы=128|ковалентті радиус=107±3|ион радиусы=35 (+5e) 212 (-3e)|электртерістілігі=2,19|Электродты потенциал=0|Тор құрылымы=кубтық, көлемдік центрленген|тотығу дәрежелері=5, 3, 1, 0, −1, −3|иондалу энергиясы 1=1011,2(10,48)|тығыздық=(ақ фосфор) 1,82|балқу температурасы=44,15 °C (317,3 K)|қайнау температурасы=279,85&amp;nbsp;°C (553 K)|балқу жылуы=2,51|булану жылуы=49,8|жылусыйымдылығы=21,6|молярлық көлем=17,0|тор құрылымы=кубтық, көлемдік центрленген|CAS тіркелу нөмірі=7723-14-0 (қызыл)&lt;br/&gt;
12185-10-3 (ақ)|тип=Басқа [[бейметалдар]]|сурет анықтамасы=балауыз ақ (сары кесу), қызыл (сол жақтағы түйіршіктер, оң жақтағы бөлік) және күлгін фосфор|фаза=Қатты дене}}
'''Фосфор''' ({{lang-la|phosphorus}}, {{lang-grc|φωσφόρος}}; '''P''') — [[химиялық элементтердің периодтық жүйесі|элементтердің периодтық жүйесі]]нің V тобындағы [[Химиялық элементтер|химиялық элемент]], реттік нөмірі – 15, атомдық массасы 30,97. Бірнеше түрі бар: ақ фосфор – тығыздығы 1,828 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; балқу температурасы – 44,14°С; қызыл фосфор – тығыздығы 2,31 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; балқу температурасы – 593°С.

Химиялық элементтердің периодтық жүйесінде фосфор III периодта, V топтың негізгі топшасында орналасқан. Салыстырмалы атомдық массасы 31, реттік нөмірі (ядро заряды) 15.

== Атом құрылысы ==
Фосфор атомында барлығы 15 электрон бар, 5 электрон соңғы энергетикалық деңгейде орналасқан (валентті электрондар),үш электрон жұптаспаған. Электрондық формуласы: 1s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;2p&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; немесе қысқаша [Ne]3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.

Фосфор косылыстарында ''-3'', ''+3'', ''+5'' тотығу дәрежесін көрсетеді.

Фосфордың ұшқыш сутекті қосылысы [[фосфин]] РН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; мен [[аммиак]] NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; молекулалары формасы жағынан ұқсас болғанмен, фосфин молекуласы берік емес, улы, тұрақсыз газ, тез тотығып кетеді.

=== Изотоптар ===
Фосфордың 22 изотопы бар, ²⁶P-дан ⁴⁷P-ге дейін.&lt;ref&gt;Kondev, F. G.; Wang, M.; Huang, W. J.; Naimi, S.; Audi, G. (2021). &quot;The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties&quot; (PDF). Chinese Physics C. 45 (3) 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae&lt;/ref&gt; Бірақ табиғатта ³¹P изотопы ғана кездеседі.

== Тарихы ==
Фосфорды алғаш ашқан – Гамбургтік алхимик [[Геннинг Бранд]] ([[1669 жыл]]ы). Басқа да [[алхимик]]тер тәрізді Бранд қарттарды жасартып, сырқаттарды жазатын өмір элексирі мен асыл емес металдарды алтынға айналдыратын философиялық тасты табуға әрекет жасады. Брандты алға жетелеген адамдардың қамы емес, оның байлыққа құмарлығы болды. Ол жайлы бұл алхимиктің жасаған нағыз, әрі жалғыз табысының тарихи дәйектері куәландырады. Бір тәжірибенің барысында ол зәрді буландырып, алынған қалдықты көмір және құм қосып, буландыруды жалғастырды. Кейін ретортада қараңғыда жарық шығаратын зат түзілді. ''«Рас», «kaltes Feuer»'' (''«суық от»'') немесе «менің отым» деп Бранд атаған зат қорғасынды алтынға айналдырмады және қарттардың сырт келбетін өзгертпеді, бірақ алынған заттың қыздырусыз жарқырауы ерекше, әрі таңсық болды. Жаңа заттың бұл қасиетін пайдалануды Бранд көп созбады. Ол фосфорды беделді адамдарға көрсетіп, олардан сыйлықтар және ақша ала бастады. Фосфордың алыну құпиясын сақтау оңай болмағандықтан, ол оны дрездендік химик И. Крафтқа сатып жіберді. Фосфорды алудың әдістемесі И.Кункель мен К.Кирхмейерге белгілі болғаннан кейін оны көрсетушілер саны көбейді. [[1680 жыл]]ы жаңа элементті, алдындағыларға тәуелсіз, ағылшын физигі әрі химигі [[Роберт Бойль]] алды. Бірақ көп кешікпей Бойль қайтыс болды, ал оның шәкірті А.Ганквиц таза ғылымға сатқындық жасап, «фосфор спекуляциясын» қайта жандандырды.

Тек 1743 жылы А. Маркграф фосфорды алудың жетілген әдісін тауып, өз мәліметтерін көпшілік назарына жариялады. Бұл оқиға брандтық бизнеске нүкте қойып, фосфор және оның қосылыстарын тыңғылықты зерттеуге бастама болды&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т. б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7&lt;/ref&gt;.

== Физикалық қасиеттері ==
Фосфор элементі жай зат ретінде бірнеше [[аллотропия]]лық түрөзгерісін түзеді. Оның маңыздылары — ақ және қызыл фосфор. Ақ фосфор улы жөне тез тұтанатын болғандықтан аса ұқыптылықты қажет етеді. Оның буымен демалуға болмайды. Ақ фосфорды шыны ыдыста, су астында, сыртынан құм салынған металл банкаға орналастырып сақтайды. Ақ фосфор ауасыз кеңістікте қыздырғанда қызыл фосфорға, ал жоғары қысымда қара фосфорға айналады. Қара фосфор аз кездеседі.

== Аллотропия ==
Фосфордың 3 негізгі аллотропы бар: ақ фосфор, қызыл фосфор және қара фосфор.
[[Сурет:White phosphorus.png|нобай|Ақ фосфордың молекулалары]]

=== Ақ фосфор ===
Ақ фосфор бұл суда ерімейтін, жұмсақ молекулалардан тұратын қатты зат.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Greenwood, N. N.; &amp; Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements (2nd Edn.), Oxford:Butterworth-Heinemann. &lt;nowiki&gt;ISBN 0-7506-3365-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Ол улы және оңай тұтанады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Parkes, G. D.; Mellor, J. W. (1939). Mellor's Modern Inorganic Chemistry. Longman's Green and Co. pp. 717–722.&lt;/ref&gt; Ақ фосфор P&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (тетрафосфор) молекулаларынан тұрады, P&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; молекулалары тетраэдр фигурасына ұқсайды. Ақ фосфор 44 °C температурасында балқиды, 280.6 °C температурасында қайнайды, ал 830 °C температурасында ыдырайды.&lt;ref&gt;Simon, Arndt; Borrmann, Horst; Horakh, Jörg (1997). &quot;On the Polymorphism of White Phosphorus&quot;. Chemische Berichte. 130 (9): 1235–1240. doi:10.1002/cber.19971300911.&lt;/ref&gt; Ақ фосфор қараңғыда жасыл түспен жарқырайды.

=== Қызыл фосфор ===
Қызыл фосфордың структура полимер сияқылды немесе басқаша аморфты деп айтуға болады. Ақ фосфорға қарағанда ол улы емес, және қараңғыда жарқырамайды. Қызыл фосфор ақ фосфорды ауа болмаған кезде 250 °C (523 К) дейін қыздыру немесе оны күн сәулесінің әсеріне ұшырату арқылы түзілуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

'''Ақ және қызыл фосфордың негізгі қасиеттері:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Ақ фосфор || Қызыл фосфор
|-
|
# Ақ түсті кристалл зат, тығыздығы 1,83 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.
# Қараңғыда жарқырайды.
# Кәдімгі жағдайда 30 — 40°С температурада ауадағы оттекпен тотығады.
# От алғыш кауіптілігіне байланысты су астында сақтайды.
# Суда ерімейді, күкірткөміртекте ериді.
# Өте қауіпті, улы!
# 44°С-та балқиды, 280°С-та қайнайды
|
# Аморфты зат, кристалды емес, тығыздығы 2,20 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.
# Қараңғыда жарқырамайды.
# Ауада оттекпен 260°С-та тотығады.
# Отқа қауіпті емес. Қыздырғанда оталады.
# Суда да, күкірткөміртекте де ерімейді.
# Улы емес.
# 400°С-та балқиды.
|}

== Химиялық қасиеттері == 
Фосфор тотықтырғыш (азоттан темен) және тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді. Тотықсыздандырғыш ретінде оттекпен және белсенді бейметалдармен реакцияға түседі.

=== Бейметалдармен ===
Фосфор оттекте жанғанда фосфор пентаоксидін түзеді:

&lt;chem&gt;4P + 5O2 -&gt; 2P2O5&lt;/chem&gt;

Бірақ егер оттек жетпесе онда фосфор триоксидін түзеді:

&lt;chem&gt;4P + 3O2 -&gt; 2P2O3&lt;/chem&gt;

галогендермен галогенидтер береді:

&lt;chem&gt;2P + 5Cl2 -&gt;2PCl5&lt;/chem&gt;

күкіртпен сульфид түзеді:

&lt;chem&gt;2P + 3S -&gt;P2S3&lt;/chem&gt;

=== Металдармен ===
Фосфор металдармен бинарлы қосылыстар - фосфидтер түзеді:

&lt;chem&gt;3Ca + 2P -&gt;Ca3P2&lt;/chem&gt;

Фосфидтерде фосфор тотықтырғыш болады, және оның осы қосылыстарда тотығу дәрежесі -3. Фосфидтер сумен әрекеттесіп, фосфин түзеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Фосфин бұл аммиактың аналогы, өте улы газ, ол суда, көміртек сульфидінде, бензолда, циклогександа, эфирде ериді.&lt;ref&gt;Фосфордың аналитикалық химиясы.                                             Федоров А.А. Виноградов А.П. Черняховская Ф.В. Вернидуб А.С. Ананьевская М.П., Мәскеу, 1974 жыл, издательство &quot;Наука&quot;. https://djvu.online/file/P2xieSYtKHhzY                                                                                                                            &lt;/ref&gt;

Мырыш фосфиді — зиянкес кемірушілермен күресуде қолданылатын препарат.

Шырпының басына жанғыш заттар — күкірт пен бертолле түзының қоспасы жағылады. Қораптың жақтауына қызыл фосфор мен шыны үнтағы желіммен отырғызылады. Шырпының басын қорапқа үйкегенде, қызыл фосфор бертолле тұзынан от алып, тез түтанады.

== Фосфор айналымы ==
Фосфор өткен геологиялық дәуірде түзілген қабаттар құрамында болады. Ол қабаттардан біртіндеп шайыладыда, экожүйеге түседі немесе адам фосфор тыңайтқышы ретінде егістікке енгізіледі. Өсімдіктер фосфордың бір бөлігін ғана сіңіреді, ал қалған бөлігін өзендерге, теңіздерге, мұқиттарға ағызып құяды, сөйтіп қайтадан тұнбаға шөгеді. Фосфор балық ағсасында өте көп мөлшерде болады. Ауланған балық қалдығымен бірге қайтадан құрлыққа оралады.

Қызметі
* Газдық қызмет: фотосинтезге және азоттұрақтандыру нәтижесінде газдардың биогендік орын ауыструы.
* Концентрациялық қызмет: тірі ағзалардың сыртқы ортаға шашыраған химиялық элементтерді жинауы.
* Тотығу-тотықсыздандыру қызмтеті: заттар күйінің өзгеруі.
* Биохимиялық қызмет: сан алуан заттардың ағзаларындағы күрделірек өзгерістер жасайды&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің 9 сыныбына арналған оқулық, 2 басылымы, өңделген — Алматы: Атамұра, 2009. — 304 б. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;.

== Фосфордың биологиялық маңызы ==
Фосфор — күш-қуат көзі.

Қаңқаның мықтылығы құрамындағы фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз байланысты. Фосфордың мөлшері кальцийден бір жарым есе көп болуы керек. Ондай болмаған жағдайда тепе-теңдік мөлшерін белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін жеткіліксіз мөлшерін сүйектегі қордан алады. Бірақ D витамині оның арақатынасын реттеп отырады. Фосфор жүйке жасушаларының қызметі үшін де ке­рек. Сондықтан оның мөлшері барлық уақытта біркелкі болуы керек. Фтор, стронций адам тісінің мықты болуына әсер етеді.

Фосфор — аралық зат алмасу процесінде маңызды рөл атқарады. Оның қатысуымен көмірсулардың фосфорлану процесі жүреді, қанның қышқыл-сілігілік тепе-теңдігі қамтамасыз етіледі, бұлшық еттің жиырылуын қуаттандыратын биохимиялық процестер атқарылады.

Фосфор ақуызы мол ет, сүт өнімдерінде кездеседі.

== Қолданылуы == 
Қызыл фосфор сіріңке өндірісінде, пиротехникада және фосфор кышкылын алуға пайдаланылады. Фосфор ауыл- шаруашылык зиянкестерімен күресу үшін кажет улы химикаттар алу үшін қолданылады.

Фосфордың ақ және қызыл түрөзгерісі бар. Ақ фосфор химиялық белсенді болып келеді. Сондықтан ақ фосфорды қараңғыда су астында сақтайды. Ақ фосфорды ауасыз ортада қыздырса, қызыл фосфор алынады. Қызыл фосфор сіріңке өндіруде, пиротехникада қолданылады. Фосфор жай және күрделі заттармен өрекеттеседі.
Қазақстанда фосфор шикізатының қоры Жамбыл (Қаратау) және Ақтөбе (Шилісай) облыстарында бар.

Фосфор сіріңке және улы химикаттар өндірісінде пайдаланылады.

Фосфорды негізгі пайдалану тыңайтқыштарын өндіруге арналған. Бұл элемент сонымен қатар алауда, қауіпсіздіктің сәйкестіктеріне, жарық шығаратын диодтарда және болат өндірісінде қолданылады. Фосфаттар кейбір жуғыш заттарда қолданылады.

Ақ, қызыл фосфор Н&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;РО&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; алуда, жанғыш қоспалар дайындау үшін қолданылады.

:&lt;chem&gt;P + 5HNO3 -&gt;H3PO4 + 5NO2 ^ +H2O&lt;/chem&gt;

== Табиғатта кездесуі == 
Табиғатта фосфор тау жыныстары мен минералдарда қосылыс түрінде кездеседі. Мысалы, фосфорит және апатитте кальций фосфаты Са&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(РO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; түрінде болады. [[Қазақстан]]да [[Жамбыл облысы]]ндағы [[Қаратау]] маңында фосфорит кенінің мол қоры бар екені 1935 жылдан белгілі. Қазір Қаратау бассейні негізінде &quot;Жаңатас байыту комбинаты&quot; жұмыс істейді. [[Ақтөбе облысы]]нда фосфорит кен орнын (Шилісай, т.б.) игеру жоспарланып отыр. Осы кен орындары негізінде фосфорды өңдейтін зауыттар [[Тараз]]да, [[Шымкент]]те және Ақтөбеде бар.

Азот тәрізді фосфор да өсімдік пен жануар нәруызының негізгі құрам бөлігі. Фосфор өсімдіктердің дәнінде, жануарлардың сүтінде, қанда, ми мен жүйке ұлпаларында кездеседі. Мысалы, ересек адамдардың сүйегінде 600 г, ет ұлпасында 56 г, жүйке жүйесінде 5 г-ға дейін фосфор болады.
Барлық сүтқоректілердің сүйегі құрамында фосфор Са&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(РO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; немесе ЗСа&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(РO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•СаСO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;•Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O түрінде болады. Осындай фосфаттар сүтқоректілер қаңқасына беріктік қасиет береді. Жануарлар мен адамдар фосфорды өсімдік арқылы қабылдайды. Фосфор қосылыстары тіршіліктегі барлық зат алмасу процестеріне қатысады.

== Алынуы == 
Бос күйіндегі фосфорды алу үшін табиғи фосфатты электр пеште кремний (''IV'') оксиді мен көмірді косып қыздырады. Бөлінген фосфордың буын су астында ақ фосфор Р түрінде бөліп алады. Реакция теңдеуі:

&lt;chem&gt;Ca3(PO4)2 + 3SiO2 + 5C -&gt;[t] 3CaSiO3 +5CO ^ +2P&lt;/chem&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Менделеевтің периодтық кестесі}}

{{wikify}}

[[Санат:Фосфор]]
[[Санат:Бейметаллдар]]
[[Санат:Химиялық элементтер]]


{{Chem-stub}}</text>
      <sha1>t0fyt8q62rc0lwn5f8qcfu94pfo6fth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баялыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35637</id>
    <revision>
      <id>3604157</id>
      <parentid>2494888</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T00:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="pwc9lj546hfbueguxtsuj3czaf8xnru" xml:space="preserve">'''Баялыш '''&lt;ref&gt;«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;&lt;/ref&gt;
(Salsola arbuscula) – [[алабұталар тұқымдасы]]ның сораң туысына жататын бұта. [[Қазақстан]]да [[Каспий]], [[Арал]] теңіздері маңында, [[Маңғыстау]]да, [[Бетпақдала]]да, [[Қызылқұм]]да, [[Мойынқұм]]да, [[Қаратау]]да кездеседі. Биіктігі 40 – 100 см. [[Ақшыл]] [[сұр]] [[қабықты]], ретсіз [[бұтақ]]танған сабағы бар. Тықыр немесе қысқа [[қылтанақ]]ты [[жапырақ]]тары кезектесіп орналасқан. [[Гүлшоғыр]]ы масақ тәріздес, қызғылт түсті келеді. [[Шілде]] – [[қыркүйек]] айларында гүлдейді. '''Баялыш''' шөлді аймақтарда [[мал]] азығы және [[отын]] ретінде пайдаланылады.
==Сілтеме==
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SALSO ''Баялыш''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426171741/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SALSO |date=2013-04-26 }}
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
	
{{wikify}}

[[Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы]]
[[Санат:Арал теңізі]]


{{stub}}</text>
      <sha1>pwc9lj546hfbueguxtsuj3czaf8xnru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарифолла Есім</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37661</id>
    <revision>
      <id>3604198</id>
      <parentid>3385708</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gul09Ser</username>
        <id>181137</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Аты - жөні қате жазылған, соны түзеттім.</comment>
      <origin>3604198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7912" sha1="eat1kqlsrofqcb3qosfkdu1reyflw56" xml:space="preserve">{{Infobox Biography
| subject_name   = Ғарифолла Есім
| image_name     = Ғарифолла_Есім.JPG
| image_size     = 180px
| image_caption  = 
| date_of_birth  = 15.04.1947
| place_of_birth = [[Павлодар облысы]] [[Аққулы ауданы]] [[Аққулы (ауыл)|Аққу]]
| date_of_death  = 
| place_of_death = 
| occupation = ғалым, [[философия]] ғылымдарының докторы, профессор 
}}
'''Ғарифолла Есімов''' (15.04.1947, [[Павлодар облысы]], [[Аққулы ауданы]], [[Аққулы (ауыл)|Аққу]]) — ғалым, [[философия]] ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995), [[Қазақстан ғылым академиясы]]-ның академигі, абайтанушы.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[Уақ]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Дәйкенов Темірболат
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Уақ шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет
 |басылым     = 2
 |орны        = Астана
 |баспасы     = Фолиант
 |жыл         = 2021
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 992
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-338-848-9
 |тиражы       = 1000
}}&lt;/ref&gt;

* 1970 - [[Семей педагогикалық институты]]ның филология факультетін бітірген.
* 1973 жылы В.И.Ленин атындағы Мәскеудің Мемлекеттік университетінде зерттеуші-стажер болып білімін жетілдірген. 
* 1974 — 1977 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы ҚазМУ]]-дің философия және экономика факультетінде аспирантурада оқып, 1987 жылы осы факультеттік, ғылыми кеңесінде «09.00.01 — диалектикалық және тарихи материализм» мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған.
* 1977 — 91 - Семей педагогикалық институтының доценті, кафедра меңгерушісі, көркемсурет-графика факультетінің деканы;
* 1991 — 92 - Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері;
* 1992 — 98 - [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]]нде декан қызметтерін атқарған.
* 1998 жылдан осы университеттің философия және ғылым методологиясы кафедрасының меңгерушісі. 
* 2001 жылдан [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазМУ]]-дің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Қазір Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты.

==Діни көзқарасы==
Діни көзқарасы - дәстүрлі мұсылмандық

==Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы==
Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]], [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]].

==Қазақстанның болашағы туралы болжамы==
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның болашағы - жарқын».

==Хоббиі == 
Хоббиі - оқу.

==Сүйіп оқитын әдебиеті==
Сүйіп оқитын әдебиеті - философиялық проза.

Үйленген. Жұбайы - Есімова Рымкеш Сұлтанқызы, дәрігер. Ұлдары - Есімов  Қазыбек, Есімов Баян; қызы - Есімова Сәуле.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Есімов 20 ғасырдың 80-жылдары әдеби сынға белсене араласып, республикалық мерзімді басылымдарда 
* “Кейіпкер философиясы”
* “Еліктеу философиясы: күнгейі мен көлеңкесі”
* “Жаңаша ойлау және әдебиет”
* “Жаңаша ойлау — диалектикалық ойлау”
* “Ескіше, жаңаша және қазақша ойлау”, т.б. мақалалар жариялады. 
* Оның “[[Хакім Абай]]” кітабында ол герменевтикалық тәсілді қолдана отырып, [[Абай]] шығармаларын талдады, оқырман ұғымына ауыр өлең мәтіндеріне түсініктемелер жасады.

Сондай-ақ, Есімов саясат, мәдениет және әлеуметтік тұрмыс мәселелеріне арналған 300-ден аса публицистикалық, ғылыми-танымдық мақалалар жазды. Соңғы кездері қазақ әдебиетіндегі соны үрдіс — философиялық новелла, эссе жанрында еңбектеніп жүр. Философиялық проза жанрында жазылған
* “Таңсұлу”
* “Күнә”
* “Көсем-Көкжал”
* “Бөгде сезім”, т.б. туындылары бар.

[[Әл-Кинди]], ибн Туфейл, ибн Рушд, ибн Араби, [[әл-Ғазали]], Халел Жебран, Мұхаммед Икбал сынды шығыс ойшылдарының шығармаларын қазақ тіліне аударған.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

* &quot;Құрмет&quot; орденінің кавалері.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:Аққулы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>eat1kqlsrofqcb3qosfkdu1reyflw56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604266</id>
      <parentid>3604198</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3604266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7897" sha1="tenaxf70b8qjj7h2ib7qp3wazc57z9z" xml:space="preserve">{{Infobox Biography
| subject_name   = Ғарифолла Есім
| image_name     = Ғарифолла_Есім.JPG
| image_size     = 180px
| image_caption  = 
| date_of_birth  = 15.04.1947
| place_of_birth = [[Павлодар облысы]] [[Аққулы ауданы]] [[Аққулы (ауыл)|Аққу]]
| date_of_death  = 
| place_of_death = 
| occupation = ғалым, [[философия]] ғылымдарының докторы, профессор 
}}
'''Ғарифолла Есімов''' (15.04.1947, [[Павлодар облысы]], [[Аққулы ауданы]], [[Аққулы (ауыл)|Аққу]]) — ғалым, [[философия]] ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995), [[Қазақстан ғылым академиясы]]-ның академигі, абайтанушы.

== Өмірбаяны ==
* [[Уақ]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап
 |авторы         = Дәйкенов Темірболат
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Уақ шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Омаров Асан, Смайылов Ермұханбет
 |басылым     = 2
 |орны        = Астана
 |баспасы     = Фолиант
 |жыл         = 2021
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 992
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-338-848-9
 |тиражы       = 1000
}}&lt;/ref&gt;

* 1970 - [[Семей педагогикалық институты]]ның филология факультетін бітірген.
* 1973 жылы В.И.Ленин атындағы Мәскеудің Мемлекеттік университетінде зерттеуші-стажер болып білімін жетілдірген. 
* 1974 — 1977 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы ҚазМУ]]-дің философия және экономика факультетінде аспирантурада оқып, 1987 жылы осы факультеттік, ғылыми кеңесінде «09.00.01 — диалектикалық және тарихи материализм» мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған.
* 1977 — 91 - Семей педагогикалық институтының доценті, кафедра меңгерушісі, көркемсурет-графика факультетінің деканы;
* 1991 — 92 - Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері;
* 1992 — 98 - [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]]нде декан қызметтерін атқарған.
* 1998 жылдан осы университеттің философия және ғылым методологиясы кафедрасының меңгерушісі. 
* 2001 жылдан [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазМУ]]-дің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Қазір Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты.

==Діни көзқарасы==
Діни көзқарасы - дәстүрлі мұсылмандық

==Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы==
Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]], [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]].

==Қазақстанның болашағы туралы болжамы==
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның болашағы - жарқын».

==Хоббиі == 
Хоббиі - оқу.

==Сүйіп оқитын әдебиеті==
Сүйіп оқитын әдебиеті - философиялық проза.

Үйленген. Жұбайы - Есімова Рымкеш Сұлтанқызы, дәрігер. Ұлдары - Есімов  Қазыбек, Есімов Баян; қызы - Есімова Сәуле.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
Есімов 20 ғасырдың 80-жылдары әдеби сынға белсене араласып, республикалық мерзімді басылымдарда 
* “Кейіпкер философиясы”
* “Еліктеу философиясы: күнгейі мен көлеңкесі”
* “Жаңаша ойлау және әдебиет”
* “Жаңаша ойлау — диалектикалық ойлау”
* “Ескіше, жаңаша және қазақша ойлау”, т.б. мақалалар жариялады. 
* Оның “[[Хакім Абай]]” кітабында ол герменевтикалық тәсілді қолдана отырып, [[Абай]] шығармаларын талдады, оқырман ұғымына ауыр өлең мәтіндеріне түсініктемелер жасады.

Сондай-ақ, Есімов саясат, мәдениет және әлеуметтік тұрмыс мәселелеріне арналған 300-ден аса публицистикалық, ғылыми-танымдық мақалалар жазды. Соңғы кездері қазақ әдебиетіндегі соны үрдіс — философиялық новелла, эссе жанрында еңбектеніп жүр. Философиялық проза жанрында жазылған
* “Таңсұлу”
* “Күнә”
* “Көсем-Көкжал”
* “Бөгде сезім”, т.б. туындылары бар.

[[Әл-Кинди]], ибн Туфейл, ибн Рушд, ибн Араби, [[әл-Ғазали]], Халел Жебран, Мұхаммед Икбал сынды шығыс ойшылдарының шығармаларын қазақ тіліне аударған.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

* &quot;Құрмет&quot; орденінің кавалері.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:15 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:Аққулы ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Абайтанушылар]]
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>tenaxf70b8qjj7h2ib7qp3wazc57z9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алатау (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38065</id>
    <revision>
      <id>3604272</id>
      <parentid>3599381</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ольга Муравьева</username>
        <id>13177</id>
      </contributor>
      <origin>3604272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11757" sha1="9b2gmnn85p7dwc7c5bvernssqok053n" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Қала
|атауы                 = Алатау 
|сурет               =   File:Жетыген сверху (1).jpg
|әкімшілік күйі          = 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47
   |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы 
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы 
|ауданы                  = 
|кестедегі аудан         = 
|мекен түрі              = 
|мекені                  = 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = Әркен Хамитұлы Өтенов
|құрылған уақыты         = 1873   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген''
|статус алуы               = 2024
|жер аумағы                  = 880
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}52762
  |санақ жылы             = [[2024 жыл|2024]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі]
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Алатау}}
'''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды&lt;ref name=&quot;akorda-432&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;egemen-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады&lt;ref name=&quot;akorda-alatau-city-2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр&lt;ref name=&quot;egemen-alatau-martebe&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан&lt;ref name=&quot;alatau-city-about&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azattyq-alatau-32768382&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі&lt;ref name=&quot;govkz-almobl-902571&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azattyq-alatau-32768382&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған&lt;ref name=&quot;akorda-ai-address&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.  


== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, [[Алматы]] қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, [[Кіші Алматы]] өзенінің  оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты [[шөлейт]] белдемде орналасқан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||13103||{{өсім}}15616 ||{{өсім}}20418 ||130,8 ||7740 ||{{өсім}}10259 ||132,5 ||7876 ||{{өсім}}10159 ||129
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1959 жыл]]ы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. [[1997 жыл]]дан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

[[2024 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]дағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді.

== Инфрақұрылымы ==
2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде [[Жетіген (әуеайлақ)|Жетіген]] әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Алматы облысы}}

[[Санат:Алматы облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>9b2gmnn85p7dwc7c5bvernssqok053n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604275</id>
      <parentid>3604272</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11754" sha1="ib832qjob8bf0nxcgr68ofhdl9iypnb" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Қала
|атауы                 = Алатау 
|сурет               =   File:Жетыген сверху (1).jpg
|әкімшілік күйі          = 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47
   |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы 
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы 
|ауданы                  = 
|кестедегі аудан         = 
|мекен түрі              = 
|мекені                  = 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = Әркен Хамитұлы Өтенов
|құрылған уақыты         = 1873   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген''
|статус алуы               = 2024
|жер аумағы                  = 880
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}52762
  |санақ жылы             = [[2024 жыл|2024]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі]
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Алатау}}
'''Алатау''' (қаз. Алатау қаласы, ағылш. Alatau City) — Қазақстан Республикасының Алматы облысындағы&lt;ref name=&quot;govkz-alatau-684086&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/press/news/details/684086 |title=Елімізде жаңа Алатау қаласы құрылды |website=gov.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; облыстық маңызы бар қала. Қала [[2024 жыл]]ы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен Жетіген ауылының негізінде құрылды&lt;ref name=&quot;akorda-432&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 |title=Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;egemen-alatau&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/355802-almaty-oblysyndaghy-zhetigen-auyly-qalagha-aynalady |title=Алматы облысындағы Жетіген ауылы қалаға айналады |author=Аяна Тоғанбек |website=Egemen.kz |date=2024-01-09 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Ресми және медиялық материалдарда жоба атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы ретінде '''Alatau City''' бренді де қолданылады&lt;ref name=&quot;akorda-alatau-city-2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/prezident-alatau-city-zhobasyn-zhuzege-asyru-maseleleri-boyynsha-kezdesu-otkizdi-2343358 |title=Президент Alatau City жобасын жүзеге асыру мәселелері бойынша кездесу өткізді |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |date=2024-05-23 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қала Орталық Азиядағы ерекше құқықтық режимі, озық даму аймағы мәртебесі, тәуелсіз басқару және қаржыландыру жүйесі бар алғашқы «цифрлық қала» ретінде дамып жатыр&lt;ref name=&quot;egemen-alatau-martebe&quot;&gt;{{cite web |url=https://egemen.kz/article/395962-prezident-alatau-qalasyna-arnauly-martebe-beru-turaly-zharlyqqa-qol-qoydy |title=Президент Алатау қаласына арнаулы мәртебе беру туралы Жарлыққа қол қойды |author=Қырмызы Жұмағалиқызы |website=Egemen.kz |date=2025-09-26 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алатау Алматы қаласының орталығынан солтүстікке қарай 47 шақырым жерде, Алматы – Қонаев (Қапшағай) көлік дәлізі бойында орналасқан&lt;ref name=&quot;alatau-city-about&quot;&gt;{{cite web |url=https://alatau.city/kk/about/ |title=Алатау туралы |website=Alatau.city |publisher=Alatau City |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azattyq-alatau-32768382&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Қаланың жалпы аумағы 88 мың гектарды құрайды&lt;ref name=&quot;adilet-alatau-bas-zhospar&quot;&gt;{{cite web |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000388 |title=Алматы облысы Алатау қаласының бас жоспары туралы (негізгі ережелерді қоса алғанда) |website=adilet.zan.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» АҚЖ |date=2024-05-17 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;. Алатау территориясы - Орталық Азиядағы аумағы ең ірі&lt;ref name=&quot;govkz-almobl-902571&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/press/news/details/902571?lang=kk |title=Алатау – жаңа ұрпақ қаласы: табысты даму үшін инновациялар мен инвестициялар |website=gov.kz |publisher=Алматы облысы әкімдігі |date=2024-12-13 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azattyq-alatau-32768382&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azattyq.org/a/32768382.html |title=Алматы маңында Алатау атты жаңа қала пайда болды. Ол арнайы экономикалық аймаққа кірді |website=Azattyq.org |publisher=Азат Еуропа / Азаттық радиосы |date=2024-01-10 |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt; арнайы экономикалық аймақтардың бірі және «Alatau» арнайы экономикалық аймағының құрамына кіреді. Жобаның ресми сипаттамасына сәйкес Алатауда «ақылды қала» (Smart City) технологияларын енгізу, криптоэкономиканы дамыту және қалалық әуе мобильдігі жүйесін құру жоспарланған.&lt;ref name=&quot;akorda-ai-address&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-zhasandy-intellekt-dauirindegi-kazakstan-ozekti-maseleler-zhane-ony-tubegeyli-cifrlyk-ozgerister-arkyly-sheshu-881957 |title=Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» |website=Akorda.kz |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты |accessdate=2026-05-13 |lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, [[Алматы]] қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, [[Кіші Алматы]] өзенінің  оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты [[шөлейт]] белдемде орналасқан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||13103||{{өсім}}15616 ||{{өсім}}20418 ||130,8 ||7740 ||{{өсім}}10259 ||132,5 ||7876 ||{{өсім}}10159 ||129
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1959 жыл]]ы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. [[1997 жыл]]дан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

[[2024 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]дағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді.

== Инфрақұрылымы ==
2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде [[Жетіген (әуеайлақ)|Жетіген]] әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Алматы облысы}}

[[Санат:Алматы облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>ib832qjob8bf0nxcgr68ofhdl9iypnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43987</id>
    <revision>
      <id>3604194</id>
      <parentid>3599555</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3604194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30740" sha1="ta74bloyh64ky552dya8yqlqndza2h7" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжі бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынға сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.
=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М. Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>ta74bloyh64ky552dya8yqlqndza2h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604196</id>
      <parentid>3604194</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі */</comment>
      <origin>3604196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30741" sha1="qotmhwtlvkedibb6z9sxkl7q03n3acm" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжі бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынғы сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.

=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М. Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>qotmhwtlvkedibb6z9sxkl7q03n3acm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604202</id>
      <parentid>3604196</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі */</comment>
      <origin>3604202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30741" sha1="qpzizyy49ely6t5h7sa2s690ovgifws" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжі бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынғы сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су,газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.

=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М. Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>qpzizyy49ely6t5h7sa2s690ovgifws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604271</id>
      <parentid>3604202</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3604271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30756" sha1="lgo3ui9kc0ejwknxs4azfn737d3n9lr" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжі бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынғы сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су,газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.

=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М. Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>lgo3ui9kc0ejwknxs4azfn737d3n9lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдахасан Мирабаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45096</id>
    <revision>
      <id>3604035</id>
      <parentid>2133469</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="793" sha1="m49xt9n7wydq30mbcbrfl9wz98k4i8a" xml:space="preserve">'''Молдахасан Мирабаев''' (т.-өлген жылы белгісіз) – 19 ғ-да өмір сүрген ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Қызылжар қаласында туған. Өмірі туралы нақты деректер сақталмаған. М. 1870 ж. “Көроғлы”, “ұауазхан” жырларын халық аузынан жазып алып, “Хикаят Көроғлы сұлтан”, “Хикаят ұауазхан” деген атпен Қазан қаласында бірнеше рет (1885, 1890, 1895, 1902, 1906, 1915) бастырып шығарған.
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>m49xt9n7wydq30mbcbrfl9wz98k4i8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604081</id>
      <parentid>3604035</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2133469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="odxui4her3mhlqchahfjgn96wcanigm" xml:space="preserve">'''Молдахасан Мирабаев''' (т.-өлген жылы белгісіз) – 19 ғ-да өмір сүрген ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы. Қызылжар қ-нда туған. Өмірі туралы нақты деректер сақталмаған. М. 1870 ж. “Көроғлы”, “ұауазхан” жырларын халық аузынан жазып алып, “Хикаят Көроғлы сұлтан”, “Хикаят ұауазхан” деген атпен Қазан қ-нда бірнеше рет (1885, 1890, 1895, 1902, 1906, 1915) бастырып шығарған.
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>odxui4her3mhlqchahfjgn96wcanigm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахрейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46486</id>
    <revision>
      <id>3604183</id>
      <parentid>3568166</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <origin>3604183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13884" sha1="gdd35oktjsgtjnkg2lz4cduqv7azmff" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = Бахрейн Мәліктігі
 |Шынайы атауы   = {{lang-ar|مملكة البحرين}}
 |Атау септігі       = 
 |Елтаңба                    = Coat of arms of Bahrain.svg
 |Байрақ                    = Flag of Bahrain.svg
 |Ұраны                   =
 |Әнұранның аты          = Біздің Бахрейн
 |Аудио                   = Bahraini_Anthem.ogg
  |Картада                = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               =
 |lat_dir = N | lat_deg = 26 | lat_min = 4| lat_sec = 3
 |lon_dir = E| lon_deg = 50  | lon_min = 33| lon_sec = 4
 |region = BH
 |CoordScale = 500000
 |Тілдері             = [[Араб тілі]] 
 |Мемлекеттік діні = [[Сурет:Star and Crescent.svg|22px]] [[Ислам]]
 |Үкімет түрі         = [[дуалисттік монархия]]
 |Құрылды       = 
 |Тәуелсіздік күні      = [[14 тамыз]] [[1971 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды        = [[Ұлыбритания]]дан
 |Астанасы                 = [[Манама]]
 |Ірі қаласы       = Манама
 |Басшы қызметі = [[Бахрейн монархтар тізімі|Мәлік]]&lt;br&gt;[[Бахрейн премьер-министрі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары            = [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]&lt;br&gt;[[Халифа ибн Салман әл-Халифа]]
 |Жер аумағы бойынша орны     = 174-ші
 |Жер аумағы              = 778,3
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним             =бахрейндіктер
  |Халық саны бойынша орны     = 150-ші
  |Жұрты              = 1 425 171
  |Сарап жылы             = 2016
  |Санақ бойынша халық саны  = 1 234 571&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|title=Bahraini Census 2010 – تعداد السكــان العام للبحريــن 2010|publisher=|access-date=31 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2010
  |Халық тығыздығы    = 1626,6
  |Тығыздық бойынша орны     = 7-ші
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 75,174 млрд.&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=14&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=419&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=12 March 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы   = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны      = 94-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 50,750&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 15-ші
 |ЖІӨ (номинал)             = 39,300 млрд.&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны    = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 26,531&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 33-ші
 |АДИ                    = {{өзгеріссіз}} 0,846
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны           = 43-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;Өте Жоғары&lt;/font&gt;
 |Әуе компаниясы            =
 |Валютасы                  = [[Бахрейндік динар]] 
 |Интернет үйшігі           = [[.bh]]
 |ISO                     = BH
 |Телефон коды          = 973
 |Уақыт белдеулері            = +3
 |Түсініктемелер              = 
}}
'''Бахрейн''', толық ресми атауы — '''Бахрейн Мәліктігі''' ({{lang-ar|'''مملكة البحرين'''}} — ''Мамлякат аль-Бахрейн'') — [[Оңтүстік-батыс Азия]]да, [[Парсы]] шығанағындағы [[Бахрейн аралдары]]н алып жатқан мемлекет. Жері - 695 км². Халқы - 1 млн. 343 мың адам ([[2014 жыл]]). Астанасы – [[Манама]] (160 мыңдай адам). Ірі қалалары: [[Мұхаррәк]], [[Рифаа]], [[Иса]]. Мемлекеттік тілі – [[араб тілі]]. Халқы [[ислам]] дінін ұстанады.

==Тарихы==
Бахрейн аралдары туралы алғашқы мәліметтер б.з.б. 3 мыңжылдықтағы деректерде айтылады. Б. з. басында Бахрейн жеке әмірлік болған. IV - VI ғасырларда [[Сасанилер]] мемлекетінің, кейін [[Араб]] халифатының құрамына кірді. XIII ғасырдада Бахрейн әмірлігі тәуелсіздік алғанымен, артынша [[Ормұз әмірлігі]]не қосып алынды. [[XVI ғасыр]]дың басында Бахрейнді [[португалдықтар]] жаулап алса, [[XVII ғасыр]]да [[Иран]]ның қол астына кірді. [[XVIII ғасыр]]дың 80-жылдарында әл-Халиф әулетінен шыққан араб шейһтары Бахрейн әмірлігінің тәуелсіздігін жариялады, бірақ [[XIX ғасыр]]да [[Ұлыбритания]] шейһтармен бірқатар келісімдер жасап ([[1820]], [[1847]], [[1861]] жылдардағы келісімдер), [[1871 жыл]]ы елде өз протекторатын орнатты. [[1880 жыл]]ы және [[1892 жыл]]ы келісімдер негізінде Бахрейн әмірлігі ағылшындардың отарына айналды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] ([[1914]]-[[1918]]) кезінде Бахрейнде ағылшын әскери базалары орналасты. [[1932 жыл]]ы [[мұнай]] көздері ашылған соң, елге [[АҚШ]] капиталы ене бастады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында ([[1939]]-[[1945]]) [[Британ]] үкіметі мұнда ірі әскери күштерін ұстап, [[Манама]] қаласын [[Парсы]] шығанағындағы [[Британия]] әкімшілігінің резиденциясына айналды. Араб халықтарының ұлт-азаттық қозғалысы нәтижесінде [[1971 жыл]]ының [[14 тамыз]]ында Бахрейн әмірлігі тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 
==Мемлекеттік құрылысы==
Бахрейн әмірлігі — [[конституция]]лық [[монархия]]. Мемлекет басшысы әрі қарулы күштердің бас қолбасшысы  - [[Әмір]]. Заң шығару билігі [[1973 жыл]]ы қабылданған конституциясы бойынша Әмір мен Ақылшылар Кеңесінің қолында. Кеңес мүшелерін (30 мүше) Әмір тағайындайды. Атқару билігі Министрлер Кеңесіне жүктелген. Саяси [[партия]]лар мен кәсіподақтар қызметіне тыйым салынған. 
==Географиясы==
[[Мемлекет]] аумағы 33 аралдан тұрады. Аралдардың ең ірілері: Бахрейн, [[Мұхаррәк]], [[Умм-Наасан]], [[Ситра]], [[Хауар]]. Жері жазық, шөлді болып келеді. 
===Климаты===
Климаты тропиктік және субтропиктік. Орташа температурасы қыста 18°С, көктемде 25°С, жазда 40°С, күзде 28°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 90 мм.
==Экономикасы==
Бахрейн әмірлігі экономикасының негізі - мұнай мен табиғи газ. Жыл сайынғы жиынтық ішкі өнімнің жетпіс пайызын мұнай қамтамасыз етеді. Барланған мұнай қоры - 27 млн. тонна, газдың қоры - 240 млрд. м3. [[Мұнай]] өңдеу, [[алюминий]] өндіру, кеме жасау зауыттары бар. Бахрейн әмірлігінде 11 электр станциясы жұмыс істейді. Жыл сайынғы жиынтық ішкі өнім - 5 млрд. доллар шамасында. Ауыл шаруашылығы оның бір пайызы ғана құрайды. Көкөніс, [[құрма]], [[цитрус]]ты жеміс-жидектер, [[жүзім]] өсіріледі. Тамақ өнімдерінің көбісін сырттан сатып алады. Бахрейн әмірлігі - Таяу және Орта Шығыстағы ірі қаржы орталығы. Басты порттары: Манама, [[Сальман]] және Ситра. Негізгі сауда серіктестері: [[Сауд Арабиясы]], АҚШ, Ұлыбритания, [[ГФР]], [[Австралия]], [[Жапония]].
==Саясаты==
Сыртқы саясаты Таяу Шығыстағы жанжалдарды реттеуге, Парсы шығанағында бейбітшілік орнатуға бағытталған. 
==Қазақстанмен қатынасы==
Қазақстан Республикасы мен Бахрейн Корольдігі арасындағы дипломатиялық қатынастар [[1992 жыл]]ғы [[28 мамыр]]да орнатылды.

Екіжақты қатынастар тарихындағы маңызды оқиға ретінде [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] [[1997 жыл]]ғы Бахрейнге ресми сапарын атауға болады. Сапар барысында сауда-экономикалық ынтымақтастық пен Инвестицияларды көтермелеу және өзара қорғау туралы келісімге қол қойылды.
2002 ж. Бахрейн Корольдігіне ҚР Ұлттық банк делегациясы сапар жасады.

Қазақстанда Бахрейн Корольдігі Сауда-өнеркәсіп палатасының (1998 ж.) және бахрейн компанияларының делегациялары (1999 ж.) сапармен болды.

2008 ж. 16-17 қазанда [[Астана]]да өткен Азиядағы ынтымақтастық диалогының Сыртқы істер министрлерінің жеті отырысы мен «Ортақ әлем: әралуандылық арқылы ілгерілеу» сыртқы істер министрлерінің конференциясына Бахрейн Корольдігінің Сыртқы істер жөніндегі Мемлекеттік министрі Низар әл Бахарна бастаған бахрейндік делегация қатысты.

ҚР Индустрия және сауда министрі [[Әсет Исекешев|Ә.Исекешев]] [[Манама]]ға 2009 ж. [[қазан]] және [[желтоқсан]] айларында сапар шекті. Бахрейннің жоғары лауазымды тұлғаларымен өткен кездесулер барысында Қазақстанда ислам банкингі жүйесін дамытуда техникалық көмек көрсету мен осы салада тәжірибе алмасу, сондай-ақ қазақстандық мамандарды әзірлеу туралы уағдаластықтарға қол жеткізілді.

2010 ж. 15-16 наурызда [[Астана]]да өткен «Kazakhstan Islamic Finance Conference» атты форумға Бахрейн Премьер-министрінің арнайы өкілі мен кеңесшісі, [[Азия Ислам Банкі]]нің басшысы Абдалла Хасан Сейф қатысты.

Қазақстан мен Бахрейн арасындағы тауар айналымының көлемі 2011 жылы 1 млн. долл. құрады.

Қазақстан-бахрейн қарым-қатынастарының шарт-құқықтық базасы Дипломатиялық қатынастар орнату туралы Бірлескен [[коммюнике]]мен шектелген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Бахрейн
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Азия елдері
 |Орта Шығыс елдері
 |Парсы шығанағы бойындағы елдер
 |Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің әріптестік кеңесі
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
 |Монархиялар
}}

[[Санат:Бахрейн|*]]


{{stub}}</text>
      <sha1>gdd35oktjsgtjnkg2lz4cduqv7azmff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604268</id>
      <parentid>3604183</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] ([[User talk:Гулмира Исатай|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3206042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13846" sha1="axa8gxjvxq97stvfyuhiy8lm2afwkbf" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = Бахрейн Мәліктігі
 |Шынайы атауы   = {{lang-ar|مملكة البحرين}}
 |Атау септігі       = 
 |Елтаңба                    = Coat of arms of Bahrain.svg
 |Байрақ                    = Flag of Bahrain.svg
 |Ұраны                   =
 |Әнұранның аты          = Біздің Бахрейн
 |Аудио                   = Bahraini_Anthem.ogg
  |Картада                = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               =
 |lat_dir = N | lat_deg = 26 | lat_min = 4| lat_sec = 3
 |lon_dir = E| lon_deg = 50  | lon_min = 33| lon_sec = 4
 |region = BH
 |CoordScale = 500000
 |Тілдері             = [[Араб тілі]] 
 |Мемлекеттік діні = [[Сурет:Star and Crescent.svg|22px]] [[Ислам]]
 |Үкімет түрі         = [[дуалисттік монархия]]
 |Құрылды       = 
 |Тәуелсіздік күні      = [[14 тамыз]] [[1971 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды        = [[Ұлыбритания]]дан
 |Астанасы                 = [[Манама]]
 |Ірі қаласы       = Манама
 |Басшы қызметі = [[Бахрейн монархтар тізімі|Мәлік]]&lt;br&gt;[[Бахрейн премьер-министрі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары            = [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]&lt;br&gt;[[Халифа ибн Салман әл-Халифа]]
 |Жер аумағы бойынша орны     = 174-ші
 |Жер аумағы              = 778,3
 |Судың үлесі            = 
 |Этнохороним             =бахрейндіктер
  |Халық саны бойынша орны     = 150-ші
  |Жұрты              = 1 425 171
  |Сарап жылы             = 2016
  |Санақ бойынша халық саны  = 1 234 571&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|title=Bahraini Census 2010 – تعداد السكــان العام للبحريــن 2010|publisher=|access-date=31 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2010
  |Халық тығыздығы    = 1626,6
  |Тығыздық бойынша орны     = 7-ші
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 75,174 млрд.&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=14&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=419&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=12 March 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы   = 2018
 |ЖІӨ (АҚТ) орны      = 94-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 50,750&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 15-ші
 |ЖІӨ (номинал)             = 39,300 млрд.&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны    = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 26,531&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 33-ші
 |АДИ                    = {{өзгеріссіз}} 0,846
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны           = 43-ші
 |АДИ деңгейі            = &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;Өте Жоғары&lt;/font&gt;
 |Әуе компаниясы            =
 |Валютасы                  = [[Бахрейндік динар]] 
 |Интернет үйшігі           = [[.bh]]
 |ISO                     = BH
 |Телефон коды          = 973
 |Уақыт белдеулері            = +3
 |Түсініктемелер              = 
}}
'''Бахрейн''', толық ресми атауы — '''Бахрейн Мәліктігі''' ({{lang-ar|'''مملكة البحرين'''}} — ''Мамлякат аль-Бахрейн'') — [[Оңтүстік-батыс Азия]]да, [[Парсы]] шығанағындағы [[Бахрейн аралдары]]н алып жатқан мемлекет. Жері - 695 км². Халқы - 1 млн. 343 мың адам ([[2014 жыл]]). Астанасы – [[Манама]] (160 мыңдай адам). Ірі қалалары: [[Мұхаррәк]], [[Рифаа]], [[Иса]]. Мемлекеттік тілі – [[араб тілі]]. Халқы [[ислам]] дінін ұстанады.

==Тарихы==
Бахрейн аралдары туралы алғашқы мәліметтер б.з.б. 3 мыңжылдықтағы деректерде айтылады. Б. з. басында Бахрейн жеке әмірлік болған. IV - VI ғасырларда [[Сасанилер]] мемлекетінің, кейін [[Араб]] халифатының құрамына кірді. XIII ғасырдада Бахрейн әмірлігі тәуелсіздік алғанымен, артынша [[Ормұз әмірлігі]]не қосып алынды. [[XVI ғасыр]]дың басында Бахрейнді [[португалдықтар]] жаулап алса, [[XVII ғасыр]]да [[Иран]]ның қол астына кірді. [[XVIII ғасыр]]дың 80-жылдарында әл-Халиф әулетінен шыққан араб шейһтары Бахрейн әмірлігінің тәуелсіздігін жариялады, бірақ [[XIX ғасыр]]да [[Ұлыбритания]] шейһтармен бірқатар келісімдер жасап ([[1820]], [[1847]], [[1861]] жылдардағы келісімдер), [[1871 жыл]]ы елде өз протекторатын орнатты. [[1880 жыл]]ы және [[1892 жыл]]ы келісімдер негізінде Бахрейн әмірлігі ағылшындардың отарына айналды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] ([[1914]]-[[1918]]) кезінде Бахрейнде ағылшын әскери базалары орналасты. [[1932 жыл]]ы [[мұнай]] көздері ашылған соң, елге [[АҚШ]] капиталы ене бастады. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында ([[1939]]-[[1945]]) [[Британ]] үкіметі мұнда ірі әскери күштерін ұстап, [[Манама]] қаласын [[Парсы]] шығанағындағы [[Британия]] әкімшілігінің резиденциясына айналды. Араб халықтарының ұлт-азаттық қозғалысы нәтижесінде [[1971 жыл]]ының [[14 тамыз]]ында Бахрейн әмірлігі тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 
==Мемлекеттік құрылысы==
Бахрейн әмірлігі — [[конституция]]лық [[монархия]]. Мемлекет басшысы әрі қарулы күштердің бас қолбасшысы  - [[Әмір]]. Заң шығару билігі [[1973 жыл]]ы қабылданған конституциясы бойынша Әмір мен Ақылшылар Кеңесінің қолында. Кеңес мүшелерін (30 мүше) Әмір тағайындайды. Атқару билігі Министрлер Кеңесіне жүктелген. Саяси [[партия]]лар мен кәсіподақтар қызметіне тыйым салынған. 
==Географиясы==
[[Мемлекет]] аумағы 33 аралдан тұрады. Аралдардың ең ірілері: Бахрейн, [[Мұхаррәк]], [[Умм-Наасан]], [[Ситра]], [[Хауар]]. Жері жазық, шөлді болып келеді. 
===Климаты===
Климаты тропиктік және субтропиктік. Орташа температурасы қыста 18°С, көктемде 25°С, жазда 40°С, күзде 28°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 90 мм.
==Экономикасы==
Бахрейн әмірлігі экономикасының негізі - мұнай мен табиғи газ. Жыл сайынғы жиынтық ішкі өнімнің 70%-ін мұнай қамтамасыз етеді. Барланған мұнай қоры - 27 млн. тонна, газдың қоры - 240 млрд. м3. [[Мұнай]] өңдеу, [[алюминий]] өндіру, кеме жасау зауыттары бар. Бахрейн әмірлігінде 11 электр станциясы жұмыс істейді. Жыл сайынғы жиынтық ішкі өнім - 5 млрд. доллар шамасында. Ауыл шаруашылығы оның 1%-ін ғана құрайды. Көкөніс, [[құрма]], [[цитрус]]ты жеміс-жидектер, [[жүзім]] өсіріледі. Тамақ өнімдерінің көбісін сырттан сатып алады. Бахрейн әмірлігі - Таяу және Орта Шығыстағы ірі қаржы орталығы. Басты порттары: Манама, [[Сальман]] және Ситра. Негізгі сауда серіктестері: [[Сауд Арабиясы]], АҚШ, Ұлыбритания, [[ГФР]], [[Австралия]], [[Жапония]].
==Саясаты==
Сыртқы саясаты Таяу Шығыстағы жанжалдарды реттеуге, Парсы шығанағында бейбітшілік орнатуға бағытталған. 
==Қазақстанмен қатынасы==
Қазақстан Республикасы мен Бахрейн Корольдігі арасындағы дипломатиялық қатынастар [[1992 жыл]]ғы [[28 мамыр]]да орнатылды.

Екіжақты қатынастар тарихындағы маңызды оқиға ретінде [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] [[1997 жыл]]ғы Бахрейнге ресми сапарын атауға болады. Сапар барысында сауда-экономикалық ынтымақтастық пен Инвестицияларды көтермелеу және өзара қорғау туралы келісімге қол қойылды.
2002 ж. Бахрейн Корольдігіне ҚР Ұлттық банк делегациясы сапар жасады.

Қазақстанда Бахрейн Корольдігі Сауда-өнеркәсіп палатасының (1998 ж.) және бахрейн компанияларының делегациялары (1999 ж.) сапармен болды.

2008 ж. 16-17 қазанда [[Астана]]да өткен Азиядағы ынтымақтастық диалогының Сыртқы істер министрлерінің 7-отырысы мен «Ортақ әлем: әралуандылық арқылы ілгерілеу» сыртқы істер министрлерінің конференциясына Бахрейн Корольдігінің Сыртқы істер жөніндегі Мемлекеттік министрі Низар әл Бахарна бастаған бахрейндік делегация қатысты.

ҚР Индустрия және сауда министрі [[Әсет Исекешев|Ә.Исекешев]] [[Манама]]ға 2009 ж. [[қазан]] және [[желтоқсан]] айларында сапар шекті. Бахрейннің жоғары лауазымды тұлғаларымен өткен кездесулер барысында Қазақстанда ислам банкингі жүйесін дамытуда техникалық көмек көрсету мен осы салада тәжірибе алмасу, сондай-ақ қазақстандық мамандарды әзірлеу туралы уағдаластықтарға қол жеткізілді.

2010 ж. 15-16 наурызда [[Астана]]да өткен «Kazakhstan Islamic Finance Conference» атты форумға Бахрейн Премьер-министрінің арнайы өкілі мен кеңесшісі, [[Азия Ислам Банкі]]нің басшысы Абдалла Хасан Сейф қатысты.

Қазақстан мен Бахрейн арасындағы тауар айналымының көлемі 2011 жылы 1 млн. долл. құрады.

Қазақстан-бахрейн қарым-қатынастарының шарт-құқықтық базасы Дипломатиялық қатынастар орнату туралы Бірлескен [[коммюнике]]мен шектелген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Бахрейн
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Азия елдері
 |Орта Шығыс елдері
 |Парсы шығанағы бойындағы елдер
 |Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің әріптестік кеңесі
 |Араб мемлекеттері Лигасы
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
 |Монархиялар
}}

[[Санат:Бахрейн|*]]


{{stub}}</text>
      <sha1>axa8gxjvxq97stvfyuhiy8lm2afwkbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58856</id>
    <revision>
      <id>3604143</id>
      <parentid>3603381</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Eurovision БАСТАЛДЫ</comment>
      <origin>3604143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3111" sha1="a9pfja3yq7ijf7sz47j3qfife9gk78h" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Eurovision ән байқауы 2026]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' (''суретте'') қайтыс болды.
* [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек.
* [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды.
* [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды.
* [[15 наурыз]] — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының '''[[Оскар (2026)|98-марапаттау рәсімінде]]''' «[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі 6 мәрте сыйлық иегері атанды.
* [[15 наурыз]] — Қазақстанда '''[[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]''' нәтижесінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|жаңа Конституция]] қабылданды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a9pfja3yq7ijf7sz47j3qfife9gk78h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604144</id>
      <parentid>3604143</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2995" sha1="4lu4z5zbigi004uqnlqtp6rzm6phybe" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Eurovision ән байқауы 2026]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Presenters kicking off the 1st Semi-Final of the 2026 Eurovision Song Contest 01.jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[10 мамыр]] — [[Вена]], Аустрияда '''[[Eurovision ән байқауы 2026]]''' (''суретте'') басталды.
* [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды.
* [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек.
* [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды.
* [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды.
* [[15 наурыз]] — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының '''[[Оскар (2026)|98-марапаттау рәсімінде]]''' «[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі 6 мәрте сыйлық иегері атанды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4lu4z5zbigi004uqnlqtp6rzm6phybe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604147</id>
      <parentid>3604144</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T21:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3103" sha1="5njjm1mog0jkaqmgqj0yzyuozvh7wwr" xml:space="preserve">{{Басты бет/Түйін
| түйін = 
{{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Eurovision ән байқауы 2026]]{{*}}[[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] &lt;Small&gt;([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])&lt;/small&gt;
}}
&lt;!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --&gt;
[[Сурет:Presenters kicking off the 1st Semi-Final of the 2026 Eurovision Song Contest 01.jpg|оңға|100px]]
&lt;!-- Нақты оқиғалар --&gt;
* [[10 мамыр]] — Аустрияның [[Вена]] қаласында [[Eurovision ән байқауы]]ның '''[[Eurovision ән байқауы 2026|70-мерейтойлық шығарылымы]]''' (''суретте'') басталды.
* [[20 сәуір]] — 83 жасында қазақ ақыны, драматургі мен саяси қайраткері '''[[Мұхтар Шаханов]]''' қайтыс болды.
* [[12 сәуір]] — [[Мажарстан]]дағы '''[[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|парламент сайлауы нәтижесінде]]''' [[Петер Мадияр]]дың партиясы жеңіп, 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] премьер-министрліктен кетпек.
* [[1 сәуір]] — '''«[[Артемида II]]»''' миссиясының аясында [[НАСА|NASA]] төрт ғарышкері бар басқарылатын ғарыш кемесін [[Ай (серік)|Айды]] айналып өтуге ұшырды.
* [[20 наурыз]] — америкалық [[актёр]] '''[[Чак Норрис]]''' 86 жасында қайтыс болды.
* [[15 наурыз]] — «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының '''[[Оскар (2026)|98-марапаттау рәсімінде]]''' «[[Шайқас артынан шайқас]]» фильмі 6 мәрте сыйлық иегері атанды.
{{Flatlist|
*'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]]{{*}}[[Мұхтар Шаханов]]{{*}}[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев|Есмұхан Обаев]]{{*}}[[Валерий Никитич Рухледев|Валерий Рухледев]]{{*}}[[Зұқай Шәрбақынұлы]]{{*}}[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева|Раиса Күзденбаева]]{{*}}[[Джон Майкл Бишоп]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5njjm1mog0jkaqmgqj0yzyuozvh7wwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диплом</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58979</id>
    <revision>
      <id>3604036</id>
      <parentid>3203655</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1484" sha1="sbu0jt2droqskhoj3l7fusj3huhryxo" xml:space="preserve">'''Диплом''' ({{lang-fr|diplome}}, {{lang-el|diploma}} - бет, [[құжат]], екі бүктелген бет) - 
# мамандыққа байланысты жоғары немесе орта дәрежедегі оқу орындарын бітіргені, сондай-ақ, жоғары [[ғылыми атақ]], [[ғылыми дәреже]] берілгені туралы куәлік; 
# техникалық өнертапқыш немесе ғылыми жаңалық ашқаның растайтын [[куәлік]];
# көрмеге қойылған сапалы іс-кұжаттар, сол сияқты табыс жетістігі зор субъект үшін берілетін [[сыйлық]].
# [[дипломдық жұмыс]], оқу орнын бітіргенде және ғылыми зерттеу жоба жұмысын орындағанын растайтын куәлік.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. — 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Diplomas}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Жоғарғы білім]]
[[Санат:Орта кәсіптік білім]]
[[Санат:Ғылыми дәрежелер және атақтар]]</text>
      <sha1>sbu0jt2droqskhoj3l7fusj3huhryxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604080</id>
      <parentid>3604036</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Тұран|Тұран]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3203655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="3dbng86qm01qzq82kyy828f6llnoxqz" xml:space="preserve">'''Диплом''' ({{lang-fr|diplome}}, {{lang-el|diploma}} — бет, [[құжат]], екі бүктелген бет) — 
# мамандыққа байланысты жоғары немесе орта дәрежедегі оқу орындарын бітіргені, сондай-ақ, жоғары [[ғылыми атақ]], [[ғылыми дәреже]] берілгені туралы куәлік; 
# техникалық өнертапқыш немесе ғылыми жаңалық ашқаның растайтын [[куәлік]];
# көрмеге қойылған сапалы іс-кұжаттар, сол сияқты табыс жетістігі зор субъект үшін берілетін [[сыйлық]].
# [[дипломдық жұмыс]], оқу орнын бітіргенде және ғылыми зерттеу жоба жұмысын орындағанын растайтын куәлік.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. — 430 б. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Diplomas}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Жоғарғы білім]]
[[Санат:Орта кәсіптік білім]]
[[Санат:Ғылыми дәрежелер және атақтар]]</text>
      <sha1>3dbng86qm01qzq82kyy828f6llnoxqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павлодар облыстық мемлекеттік архиві</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59660</id>
    <revision>
      <id>3604171</id>
      <parentid>2657742</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28807-62</username>
        <id>181135</id>
      </contributor>
      <origin>3604171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="jmhgdlui27nuaiwrphdbm9of68teoui" xml:space="preserve">'''Павлодар облыстық мемлекеттік архиві''' – [[ғылыми-құжаттық мекеме]]. 
* [[1928]] жылы Павлодар округтік архиві болып құрылған.
* [[1931]] жылы окр. әкімшілік-аумақтық  бөлік жойылғаннан кейін архив таратылып, ондағы материалдар [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-і]] Орталық архивінің Семей бөлімшесіне берілді.
* Аудандвық архив және аумақтық межеге сәйкес [[Семей архиві]]нен бөлінген құжаттар негізінде [[1938]] жылы Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архиві болып құрылды. [[Архив]] қорында өлке тарихы, оның зерттелу, игерілу кезеңдері, өнеркәсіп орындарының ашылуы, т.б. жайлы деректер сақталған. Павлодар облысындағы қазақ халқын отырықшылдандыру, ұжымшарлар мен МТС-тар ұйымдастыру, тың игеру, өнеркәсіп, көлік, энергетика, құрылыс, мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. Архивте [[Қазан төңкерісі]] мен Азамат соғысы туралы деректер, жаңа құрылыстар мен еңбек озаттарының, т.б. фото суреттері сақтаулы. Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архивінің Павлодар және Ақсу қалаларында бөлімшелері жұмыс істейді.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұрағаттары]]
[[Санат:Павлодар облысы]]</text>
      <sha1>jmhgdlui27nuaiwrphdbm9of68teoui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604176</id>
      <parentid>3604171</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28807-62</username>
        <id>181135</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="99mugv9hdjq8zzatvj31n3z8egl4q5d" xml:space="preserve">'''Павлодар облыстық мемлекеттік архиві''' – [[ғылыми-құжаттық мекеме]]. 
* [[1928]] жылы Павлодар округтік архиві болып құрылған.
* [[1931]] жылы округтік әкімшілік-аумақтық  бөлік жойылғаннан кейін архив таратылып, ондағы материалдар [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-і]] Орталық архивінің Семей бөлімшесіне берілді.
* Аудандық архив және аумақтық межеге сәйкес [[Семей архиві]]нен бөлінген құжаттар негізінде [[1938]] жылы Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архиві болып құрылды. [[Архив]] қорында өлке тарихы, оның зерттелу, игерілу кезеңдері, өнеркәсіп орындарының ашылуы, т.б. жайлы деректер сақталған. Павлодар облысындағы қазақ халқын отырықшылдандыру, ұжымшарлар мен МТС-тар ұйымдастыру, тың игеру, өнеркәсіп, көлік, энергетика, құрылыс, мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. Архивте [[Қазан төңкерісі]] мен Азамат соғысы туралы деректер, жаңа құрылыстар мен еңбек озаттарының, т.б. фото суреттері сақтаулы. Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архивінің Павлодар және Ақсу қалаларында бөлімшелері жұмыс істейді.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұрағаттары]]
[[Санат:Павлодар облысы]]</text>
      <sha1>99mugv9hdjq8zzatvj31n3z8egl4q5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604181</id>
      <parentid>3604176</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="5lbpyr5kgqg3n6jx6ztnt9fivgi72v3" xml:space="preserve">'''Павлодар облыстық мемлекеттік архиві''' – [[ғылыми-құжаттық мекеме]]. 
* [[1928]] жылы Павлодар округтік архиві болып құрылған.
* [[1931]] жылы округтік әкімшілік-аумақтық  бөлік жойылғаннан кейін архив таратылып, ондағы материалдар [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-і]] Орталық архивінің Семей бөлімшесіне берілді.
* Аудандық архив және аумақтық межеге сәйкес [[Семей архиві]]нен бөлінген құжаттар негізінде [[1938]] жылы Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архиві болып құрылды. [[Архив]] қорында өлке тарихы, оның зерттелу, игерілу кезеңдері, өнеркәсіп орындарының ашылуы, т.б. жайлы деректер сақталған. Павлодар облысындағы қазақ халқын отырықшылдандыру, ұжымшарлар мен МТС-тар ұйымдастыру, тың игеру, өнеркәсіп, көлік, энергетика, құрылыс, мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. Архивте [[Қазан төңкерісі]] мен Азамат соғысы туралы деректер, жаңа құрылыстар мен еңбек озаттарының, т.б. фото суреттері сақтаулы. Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архивінің Павлодар және Ақсу қалаларында бөлімшелері жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан мұрағаттары]]
[[Санат:Павлодар облысы]]</text>
      <sha1>5lbpyr5kgqg3n6jx6ztnt9fivgi72v3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Басқару панелі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60589</id>
    <revision>
      <id>3604156</id>
      <parentid>2420883</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T23:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1869" sha1="hoczfxglkgnvr723ppy2tjv35delq7z" xml:space="preserve">'''Басқару панелі''' (''Панель управления; control panel'') — 1) бұрынғы электрондық машиналарды қолмен басқаратын, индикаторлармен және қосқыштармен жабдықталған пульт; 2) Windows жүйесінің графикалық интерфейсінде — жұмыс ортасы ыңғайластырылатын, мысалы, экран түсі, қыстырма, қаріптер мөлшері, меңзердің жыпылықтау мерзімі және т.б. анықталатын арнайы терезе.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
==Сілтемелер:==
*[http://www.oszone.net/9436/CPL Панель управления]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Control_Panel_(Windows) Control Panel (Windows) - Wikipedia, the free encyclopedia]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>hoczfxglkgnvr723ppy2tjv35delq7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәліметтерді сүзгілеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65604</id>
    <revision>
      <id>3604022</id>
      <parentid>2422160</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1178" sha1="okx5c5cuce7zbivvor1vvcaf4hmihgh" xml:space="preserve">'''Мәліметтерді сүзгілеу''' (фильтрация данных; data filtering) - мәліметтердің нақтылы мәндерінің болуы мүмкін мәндер жиынына жататынын тексеру.

&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]</text>
      <sha1>okx5c5cuce7zbivvor1vvcaf4hmihgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604088</id>
      <parentid>3604022</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2422160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1180" sha1="gx5ub6xfy8l2801bdpd1ah7g4ivv4tr" xml:space="preserve">'''Мәліметтерді сүзгілеу''' (фильтрация данных; data filtering) — мәліметтердің нақтылы мәндерінің болуы мүмкін мәндер жиынына жататынын тексеру.

&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
 – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]</text>
      <sha1>gx5ub6xfy8l2801bdpd1ah7g4ivv4tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82130</id>
    <revision>
      <id>3604032</id>
      <parentid>2263035</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1843" sha1="4dwm2j46vjozepzd6yfz4okze3aiap1" xml:space="preserve">'''ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау (Комплектование Вооруженных Сил РК)''' - бейбіт және [[соғыс]] уақытында [[штат]]тар мен [[табель]]дерге сәйкес материалдық және техникалық құралдар мен [[Қарулы Күштер]]дің жеке құрамдағы қажеттіліктерін өтеу. ҚР Қарулы Күштерін жеке құрамымен іріктеп жинақтау бейбіт уақытта белгілі жас мөлшеріндегі азаматтарды мерзімді [[әскери қызмет]]ке шақыру арқылы, ал соғыс кезінде тіркелген құрамды жұмылдыру арқылы жүзеге асады. Әскерді материалдык, және техникалық құралдармен жабдықтау [[Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі]] арқылы жүзеге асады. Ер азаматтарды мерзімді әскери қызметке міндетті түрде қабылдау бейбіт кезеңдегі Қазақстан Армиясы мен [[Әскери-Теңіз Флоты|Әскери-теңіз флотын]] шұғыл кызметтегі әскерлермен, матростармен іріктеп жинақтаудың бірден-бір тәсілі.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{stub:Әскери іс}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әскери іс]]</text>
      <sha1>4dwm2j46vjozepzd6yfz4okze3aiap1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604083</id>
      <parentid>3604032</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2263035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1841" sha1="goaechdm7m0jbangvo63h7y54sgpqow" xml:space="preserve">'''ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау (Комплектование Вооруженных Сил РК)''' — бейбіт және [[соғыс]] уақытында [[штат]]тар мен [[табель]]дерге сәйкес материалдық және техникалық құралдар мен [[Қарулы Күштер]]дің жеке құрамдағы қажеттіліктерін өтеу. ҚР Қарулы Күштерін жеке құрамымен іріктеп жинақтау бейбіт уақытта белгілі жас мөлшеріндегі азаматтарды мерзімді [[әскери қызмет]]ке шақыру арқылы, ал соғыс кезінде тіркелген құрамды жұмылдыру арқылы жүзеге асады. Әскерді материалдык, және техникалық құралдармен жабдықтау [[Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі]] арқылы жүзеге асады. Ер кісілерді мерзімді әскери қызметке міндетті түрде қабылдау бейбіт кезеңдегі Қазақстан Армиясы мен [[Әскери-Теңіз Флоты|Әскери-теңіз флотын]] шұғыл кызметтегі әскерлермен, матростармен іріктеп жинақтаудың бірден-бір тәсілі.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{stub:Әскери іс}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әскери іс]]</text>
      <sha1>goaechdm7m0jbangvo63h7y54sgpqow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бағыттаушы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84121</id>
    <revision>
      <id>3604001</id>
      <parentid>2107700</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="g5kkw1rir9je19nxw16bo28ydw0w3y5" xml:space="preserve">'''Бағыттаушы''' ({{lang-ru|направляюший}}) - көрсетілген бағытпен жүретін қатардағы әскери қызметшілер ([[бөлімше]], машина). Бағыттаушыға карап, [[әскери қызметші]]лер (бөлімшелер, машиналар) өз козғалысын бағыттап отырады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{stub:Әскери іс}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әскери іс]]</text>
      <sha1>g5kkw1rir9je19nxw16bo28ydw0w3y5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604100</id>
      <parentid>3604001</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2107700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="735" sha1="a6zr4diohls6amef01y6w3k6gdafvxz" xml:space="preserve">'''Бағыттаушы''' ({{lang-ru|направляюший}}) — көрсетілген бағытпен жүретін қатардағы әскери қызметшілер ([[бөлімше]], машина). Бағыттаушыға карап, [[әскери қызметші]]лер (бөлімшелер, машиналар) өз козғалысын бағыттап отырады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{stub:Әскери іс}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әскери іс]]</text>
      <sha1>a6zr4diohls6amef01y6w3k6gdafvxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96077</id>
    <revision>
      <id>3604037</id>
      <parentid>2435341</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="5uti7gs12dxf53d1b3web3vz1zmzofa" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Сайда
| status = NE
| status_system = IUCN2.3
| image = Pollachius virens.png
| image2 = Pollachius virens 01.jpg
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Хордалылар]]
|superclassis = [[Сүйекті балықтар]]
| classis = [[Actinopterygii]]
| ordo = [[Gadiformes]]
| familia = [[Gadidae]]
| genus = ''[[Pollachius]]''
| species = ''P. virens''
| binomial = ''Pollachius virens''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
}}
'''Сайда''' ({{lang-la|Pollachius virens}}) – [[нәлім]]дер тұқымына жататын [[теңіз]] балықтарының бірі. Ол [[Атлант мұхиты]]ның Солтүстік бөлігін және Баренц пен Ақ теңіздерді мекендейді. Салмағы 5-6 кг (кейде 10-12 кг-ға жетелі). Еті сұрғылттау, нығыз, майсыз, хош иісі бар. Оны қуыру немесе майонезге қыздыру керек.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Трескатәрізділер]]

{{stub}}</text>
      <sha1>5uti7gs12dxf53d1b3web3vz1zmzofa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604079</id>
      <parentid>3604037</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Kmoksy|Kmoksy]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2435341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="qnzmu16wn784kkdknd25772p5trrliw" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Сайда
| status = NE
| status_system = IUCN2.3
| image = Pollachius virens.png
| image2 = Pollachius virens 01.jpg
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Хордалылар]]
|superclassis = [[Сүйекті балықтар]]
| classis = [[Actinopterygii]]
| ordo = [[Gadiformes]]
| familia = [[Gadidae]]
| genus = ''[[Pollachius]]''
| species = ''P. virens''
| binomial = ''Pollachius virens''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
}}
'''Сайда''' ({{lang-la|Pollachius virens}}) – [[нәлім]]дер тұқымына жататын [[теңіз]] балықтарының бірі. Ол [[Атлант мұхиты]]ның Солтүстік бөлігін және Баренц пен Ақ теңіздерді мекендейді. Салмағы 5—6 кг (кейде 10—12 кг-ға жетелі). Еті сұрғылттау, нығыз, майсыз, хош иісі бар. Оны қуыру немесе майонезге қыздыру керек.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Трескатәрізділер]]

{{stub}}</text>
      <sha1>qnzmu16wn784kkdknd25772p5trrliw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғұмырнамалық фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97532</id>
    <revision>
      <id>3603905</id>
      <parentid>2676851</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3603905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="agvcowlg232xtevprju37z8ht9o7gpm" xml:space="preserve">'''Ғұмырнамалық фильм''' - [[киноөнер]]інің [[тарихи тұлғалар]], қоғам, ғылым жөне мәдениет қайраткерлерінің өмірі мен қызметі туралы туындысы.

Қазақ кино өнерінің қарлығашы &quot;[[Амангелді (фильм)]]&quot; (1938) - ғұмырнамалық-көркем фильм болды. Осыдан бастап қазақ кинематографияшылары бүгінгі күнге дейін төмендегідей ғұмырнамалық  фильмдер түсірді: 
*[[Абай]] туралы - &quot;[[Абай әні]]&quot; (1945, сценарий авторлары [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]], Г.Рошаль; режиссер Рошаль, Е.Арон; басты рольде Қ.Қуанышбаев),

*&quot;Абай&quot; (1995, сценарий авторлары А.Әмірқұлов, Л.Ақынжанова, А.Баранов; режиссер Әмірқүлов; басты рольде Ғ.Тұрықбаев);

*[[Жамбыл Жабайұлы|Ж.Жабаев]] туралы - &quot;[[Жамбыл (фильм)]]&quot; (1952, сценарий авторлары: Н.Погодин, Ә.Тәжібаев; режиссер Е.Дзиган),

*&quot;Жамбылдың жастық шағы&quot; (1996, сценарий авторы: М.Жолдасбеков; режиссер Қ.Қасымбеков; басты рольде М.Тазабеков);

*[[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш.Уәлиханов]] туралы - &quot;[[Оның уақыты келеді]]&quot; (1957, сценарий авторлары: С.Ермолинский, М.Блей-ман; режиссер М.Бегалин; басты рольде Н.Жантөрин),

*4 сериялы &quot;Шоқан Уәлиханов&quot; (1984, сценарий авторы: Ю.Николин; режиссер [[Әшімов Асанәлі|А.Әшімов]], [[Цой Гук Ин]]; басты рольде С.Әшімов);

*[[Бауыржан Момышұлы]] туралы - &quot;[[Ел басына күн туса (фильм)]]&quot; (1967, сценарий авторлары: В.Соловьев, М.Бегалин; режиссер Бегалин; басты рольде В.Санаев пен К.Кенжетаев);

*[[Мәншүк Мәметова]] туралы - &quot;[[Мәншүк туралы дастан]]&quot; (1969, сценарий авторы А.Михалков-Кончаловсқий; режиссер Бегалин; басты рольде Н.Арынбасарова);

*[[Ғани Мұратбаев]] туралы - &quot;Ағай менің&quot; (1972, сценарий авторы Леонард Толстой; режиссер А.Қарсақбаев; басты рольде Қ.Тастанбеков);

*[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы|Қажымұқан]] туралы - &quot;Күш атасын танымас&quot; (1985, сценарий авторлары: Р.Қожықов, С.Қожықов; режиссер С.Қожықов; басты рольде Ә.Бекболатов);

*Әлия Молдағұлова туралы - &quot;Мергендер&quot; (1985, сценарий авторы жөне режиссер Б.[[Болотбек Төленұлы Шәмшиев|Шәмшиев]]; басты рольде А.Темірова);

*[[Ақан сері]] туралы - &quot;Құлагер&quot; (1987, сценарий авторлары: Б.Мансұров, А.Сүлейменов; режиссер Мансұров; басты рольде К.Сатаев),
 
*[[Мұхаддис Исмаил әл-Бұхари]] туралы - &quot;Имам әл-Бүхари&quot; (1996, сценарий авторлары: У.Садыков; режиссер Б.Садыков; басты рольде А.Мұхамеджанов), т.б. атап айтуға болады.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кино жанрлары]]</text>
      <sha1>agvcowlg232xtevprju37z8ht9o7gpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ораз Мақатұлы Рымжанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101462</id>
    <revision>
      <id>3604056</id>
      <parentid>2522614</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1960" sha1="7ct3n9tupgzdrlvk7l2f85u829prpkt" xml:space="preserve">'''Ораз Мақатұлы Рымжанов''' (10.8.1946, [[Алматы]] - 25.8.2001, сонда) - кинорежиссер, продюсер, кинооператор, коғам кайраткері. Бүкілодақтық кинематография институтын бітіргеннен кейін &quot;[[Қазақфильм]]&quot; студиясында режиссер; 1989 жылдан [[Қазақстан Кинематографияшылар Одағы|Қазақстан Кинематографияшылар одағының]] 1-хатшысы, 1994 жылдан &quot;Қазақкино&quot; мемлекеттік кинокомпаниясының төрағасы болды. Бұдан кейін [[Ұлттық Продюсерлік Орталық|Үлттық продюсерлік орталықтың]] басшысы қызметін атқарды. 30-дан аса деректі және 10-ға тарта көркем фильмнің режиссері. Оның Семей ядролық полигонының қасіретті зардаптарын ашып көрсететін &quot;Полигон&quot; фильмі кезінде үлкен табысқа кенелді. Рымжанов [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің]] депутаты (1990) болды. 1996 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын]] иеленді. [[Құрмет ордені|Құрмет орденімен]] марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]</text>
      <sha1>7ct3n9tupgzdrlvk7l2f85u829prpkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604066</id>
      <parentid>3604056</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:INS Pirat|INS Pirat]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2522614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="6y4dintetq441cp6vgko3j5guh4bgu5" xml:space="preserve">'''Ораз Мақатұлы Рымжанов''' (10.8.1946, [[Алматы]] - 25.8.2001, сонда) - кинорежиссер, продюсер, кинооператор, коғам кайраткері. Бүкілодақтық кинематография институтын бітіргеннен кейін &quot;[[Қазақфильм]]&quot; студиясында режиссер; 1989 жылдан [[Қазақстан Кинематографияшылар Одағы|Қазақстан Кинематографияшылар одағының]] 1-хатшысы, 1994 жылдан &quot;Қазақкино&quot; мемлекеттік кинокомпаниясының төрағасы болды. Бұдан кейін [[Ұлттық Продюсерлік Орталық|Үлттық продюсерлік орталықтың]] басшысы қызметін атқарды. 30-дан аса деректі және 10-ға тарта көркем фильмнің режиссері. Оның Семей ядролық полигонының қасіретті зардаптарын ашып көрсететін &quot;Полигон&quot; фильмі кезінде үлкен табысқа кенелді. Рымжанов [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің]] депутаты (1990) болды. 1996 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын]] иеленді. [[Құрмет ордені|Құрмет орденімен]] марапатталған.

&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Өнер]]</text>
      <sha1>6y4dintetq441cp6vgko3j5guh4bgu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101949</id>
    <revision>
      <id>3604259</id>
      <parentid>3602287</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9546" sha1="8h5yfewjfivrhz42celmmvppzu32tdg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                = Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев
| Суреті               = Murat Ergeşbaev (2023-10-05).jpg
| Атауы                = Ергешбаев, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қызылорда облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қызылорда облысы|әкімі]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                 = Kyzylorda province seal.svg
 | Басқара бастады      = 8 мамыр 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары              = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]]
 | Ізбасары             = 

| Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты
| Ту_2                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Басқара бастады_2      = 28 наурыз 2023
| Басқаруын аяқтады_2    = 13 мамыр 2026

| Титулы_3             = [[Қызылорда]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Қызылорда|әкімі]]
| Президент_3          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Басқара бастады_3    = 2008
| Басқаруын аяқтады_3  = 2010
| Ізашары_3            = [[Серік Салауатұлы Қожаниязов|Серік Қожаниязов]]
| Ізбасары_3           = [[Мархабат Жайымбетұлы Жайымбетов|Мархабат Жайымбетов]]

| Туған жері           = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы|Қызыл-Орда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні           = 12.04.1966

| Білімі               = [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институты]]&lt;br&gt;Қазақстан Президентi жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебi
| Мамандығы            = экономист
| Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]]
| Марапаттары          = {{Құрмет ордені}}
}}

'''Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев''' ([[12 сәуір]] [[1966 жыл|1966]], [[Қызылорда]])&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31347705#sub_id=0 Ергешбаев Мурат Нальхожаевич. online.zakon.kz]&lt;/ref&gt; — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Қызылорда облысы]]ның әкімі.

Мұрат Ергешбаев бұрын [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]] депутаты (2023–2026), [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданының]] (2021–2023) және [[Қызылорда]] қаласының (2008–2010) әкімі болған.

== Өмірбаяны ==
Мұрат Ергешбаев 1966 жылы 12 сәуірде [[Қызылорда]]да дүниеге келген. 

1989 жылы [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтының]] халық шаруашылығын жоспарлау факультетін бітірген, мамандығы — экономист.

Еңбек жолын 1989 жылы [[Қызылорда облысы]] Сырдария ауданы Жамбыл кеңшарының экономисі болып бастаған. 1990 жылдан бастап ол — [[Қызылорда облысы]] Сырдария аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің экономисі, экономикалық жоспарлау бөлімінің бастығы.

1993 жылдан бастап ол — [[Қызылорда қаласы]] «Қазақстан Әлем-Банкі» басқармасының несиелік маманы, несие бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары.

1996–1998 жылдары — [[Қызылорда облысы]] әкімі [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаевтың]] кеңесшісі, 1998–2001 жылдары — [[Қызылорда облысы]] Халық банкі филиалының директоры.

2002–2004 жылдары Қызылорда облыстық Еңбек, халықты еңбекпен қамтамасыз ету және әлеуметтік қорғау басқармасы бастығының орынбасары, 2004–2006 жылдары Қызылорда қалалық қаржы бөлімінің бастығы, 2006–2008 жылдары Төтенше жағдайлар министрлігі «Өрт сөндіруші» АҚ экономика және қаржы жөніндегі вице-президенті болып қызмет атқарды.

2008–2010 жылдары [[Қызылорда]] қаласының әкімі болды.

2010–2011 жылдары ол [[Қызылорда облысы]] қаржы басқармасын басқарды.

2011–2014 жылдары [[Қармақшы ауданы|Қармақшы]] және [[Шиелі ауданы|Шиелі]] аудандарының әкімі болды.

2014–2015 жылдары ол Ұлттық экономика министрлігі Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетінің Алматы қаласы бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменті басшысының орынбасары, 2015–2017 жылдары «ҚазАгроӨнім» акционерлік қоғамының басқарушы директоры – аппарат басшысы болды.

2017 жылғы маусым – қазан айларында Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасын басқарды. 2017–2021 жылдары ол [[Қазалы ауданы]]ның әкімі болса,&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-syrdarya/about/structure/people/1723?lang=kk Ергешбаев Мұрат Нәлхожаұлы. www.gov.kz]&lt;/ref&gt; 2021 жылдан бастап — [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданының]] әкімі.&lt;ref&gt;[https://aqmeshit-aptalygy.kz/sajasat/syrdarija-awdanynyng-aekimi-awysty-8121/ Сырдария ауданының әкімі ауысты. aqmeshit-aptalygy.kz]&lt;/ref&gt;

2023 жылы Мәжiлiс депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/amp/kaz/newskaz/murat-ergesbaev-qyzylorda-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy Мұрат Ергешбаев Қызылорда облысының әкімі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 8 мамыр күні [[Қызылорда облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/mn-ergeshbaevty-tagayyndau-turaly-843410 М.Н. Ергешбаевты тағайындау туралы]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]]мен марапатталған (2011 ж.) 

== Отбасы жағдайы ==
Үйленген. Жұбайы - Мүсілімова Гүлшат Әлиқызы. Балалары - Нәлқожа Шынәлі, Нәлқожа Нұрәлі.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан облыс әкімдері}}

[[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қызылорда әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қызылорда облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>8h5yfewjfivrhz42celmmvppzu32tdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанат Әубәкірұлы Хаджиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103486</id>
    <revision>
      <id>3603997</id>
      <parentid>3344407</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Білімі */</comment>
      <origin>3603997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7281" sha1="kadfoub9goat8lo3j3ujt1i85vsjia9" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                       = Жанат Хаджиев
|шынайы есімі                = 
|сурет атауы                 = 
|туған кездегі есімі         = 
|туған күні                  = 01.05.1949
|туған жері                  = [[Шамалған]] ауылы, {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні          = 09.04.2017
|қайтыс болған жері          = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|мамандығы                   = [[режиссер|театр режиссері]] &lt;br /&gt; [[педагогика|театр педагогы]], [[профессор]]
|азаматтығы                  = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}
|белсенді жылдары            = 1972–2017
|бағыты                      = [[драма]], [[мелодрама]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                 = 
{{{!}} 	  
{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Еңбек ардагері медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} 
{{!}}}
{{{!}} 	  
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} 
{{!}}}
}} 
'''Жанат Әубәкірұлы Хаджиев''' ('''Қажиев'''; [[1 мамыр]] [[1949 жыл]], [[Алматы облысы]] – [[9 сәуір]] [[2017 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік және қазақстандық театр режиссері, театр педагогы, [[профессор]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2003) және тәуелсіз &quot;Платинды Тарлан&quot; сыйлығының иегері.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt; 

== Өмірбаяны ==
Жанат Хаджиев 1949 жылғы 1 мамырда [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]] [[Шамалған]]да дүниеге келген. Хаджиевтің ұлты — [[Қазақтар|қазақ]]. Әкесі — Қажиев Әубәкір, марқұм, қызметкер болып істеген. Анасы — Жандосова Мира, марқұм, қызметкер болып істеген.

Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры (2009 жылдан) және «Режиссер өмірі» кітабының (2008), монографияның (2009) авторы.

== Білімі ==
* Қазақ және орыс тілдерін біледі.
* 1956–1966 жылдары Мектеп қабырғасында оқыған.
* 1967–1972 жылдары КСРО Ленин орденді Мемлекеттік академиялық Кіші театры жанындағы М.С.Щепкин атындағы Мәскеу театр училищесінің актерлік факультетін актер мамандығы бойынша ([[Мәскеу]])
* 1975–1980 жылдары Алматы мемлөкеттік театр-көркем сурет институтының режиссерлік факультетін режиссер мамандығы бойынша (1980) бітірген.

== Еңбек жолы ==
* 1972 жылы алғашқы еңбек жолын Торғай облыстық драма театрын ашуға жолдама алып бастаған.
* 1972 жылдан — [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облыстық]] Қазақ музыкалық-драма театрының актері. 
* 1973 жылдан — Кеңес Әскерінің қатарында қызмет атқарған.
* 1974 жылдан — Торғай облыстық қазақ музыкалық-драма театрында актер.
* 1979 жылдан — «Қазақфильм» киностудиясының қоюшы режиссері. 
* 1982 жылдан — Торғай облыстық қазақ музыкалық-драма театрында бас режиссер. 
* 1988 жылдан — Жезқазған облыстық театрында бас режиссер.
* 1999 жылдан бері — [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]ның қоюшы-режиссері.
* 2000 жылдан Т.Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]нда дәріс оқиды, [[профессор]] (2009 жылдан бастап). 

== Өз өмірі ==
Діни көзқарасы — мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идөалы — [[Маргарет Тэтчер]]. Хоббиі — кітап оқу. Сүйіп оқитын әдебиеті — [[проза]].

Жанат Хаджиевтің жұбайы: актриса, Қазақ КСР еңбек сіңірген артисі, Білім беру ісінің үздігі, Құрмет орденінің иегері [[Рашида Ғалиақбарқызы Хаджиева|Рәшида Хаджиева]].

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]]мен марапатталған
* 2016 — [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]
* 2016 — Қазақстанның Еңбек ардагері медалі
* 2009 — [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы (ғылыми атағы)
* 2004 — тәуелсіз &quot;Платинды Тарлан&quot; сыйлығының лауреаты
* 2003 — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
* 1982 — [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің құрмет грамотасы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Хаджиев, Жанат Әбубәкірұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]
[[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]]
[[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]]</text>
      <sha1>kadfoub9goat8lo3j3ujt1i85vsjia9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604104</id>
      <parentid>3603997</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3344407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7269" sha1="2pdi7r01k076aon480q04ijz3v66pf8" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                       = Жанат Хаджиев
|шынайы есімі                = 
|сурет атауы                 = 
|туған кездегі есімі         = 
|туған күні                  = 01.05.1949
|туған жері                  = [[Шамалған]] ауылы, {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні          = 09.04.2017
|қайтыс болған жері          = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|мамандығы                   = [[режиссер|театр режиссері]] &lt;br /&gt; [[педагогика|театр педагогы]], [[профессор]]
|азаматтығы                  = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}
|белсенді жылдары            = 1972–2017
|бағыты                      = [[драма]], [[мелодрама]]
|ұжымы                       = 
|марапаттары                 = 
{{{!}} 	  
{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Еңбек ардагері медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} 
{{!}}}
{{{!}} 	  
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} 
{{!}}}
}} 
'''Жанат Әубәкірұлы Хаджиев''' ('''Қажиев'''; [[1 мамыр]] [[1949 жыл]], [[Алматы облысы]] – [[9 сәуір]] [[2017 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік және қазақстандық театр режиссері, театр педагогы, [[профессор]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2003) және тәуелсіз &quot;Платинды Тарлан&quot; сыйлығының иегері.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt; 

== Өмірбаяны ==
Жанат Хаджиев 1949 жылғы 1 мамырда [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]] [[Шамалған]]да дүниеге келген. Хаджиевтің ұлты — [[Қазақтар|қазақ]]. Әкесі — Қажиев Әубәкір, марқұм, қызметкер болып істеген. Анасы — Жандосова Мира, марқұм, қызметкер болып істеген.

Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры (2009 жылдан) және «Режиссер өмірі» кітабының (2008), монографияның (2009) авторы.

== Білімі ==
* Қазақ және орыс тілдерін біледі.
* 1956–1966 жылдары Мектеп қабырғасында оқыған.
* 1967–1972 жылдары КСРО Ленин орденді Мемлекеттік академиялық Кіші театры жанындағы М.С.Щепкин атындағы Мәскеу театр училищесінің актерлік факультетін актер мамандығы бойынша ([[Мәскеу]])
* 1975–1980 жылдары Алматы мемлөкеттік театр-көркем сурет институтының режиссерлік факультетін режиссер мамандығы бойынша (1980) бітірген.

== Еңбек жолы ==
* 1972 жылы алғашқы еңбек жолын Торғай облыстық драма театрын ашуға жолдама алып бастаған.
* 1972 жылдан — [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облыстық]] Қазақ музыкалық-драма театрының актері. 
* 1973 жылдан — Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 
* 1974 жылдан — Торғай облыстық қазақ музыкалық-драма театрында актер.
* 1979 жылдан — «Қазақфильм» киностудиясының қоюшы режиссері. 
* 1982 жылдан — Торғай облыстық қазақ музыкалық-драма театрында бас режиссер. 
* 1988 жылдан — Жезқазған облыстық театрында бас режиссер.
* 1999 жылдан бері — [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]ның қоюшы-режиссері.
* 2000 жылдан Т.Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]нда дәріс оқиды, [[профессор]] (2009 жылдан бастап). 

== Өз өмірі ==
Діни көзқарасы — мұсылман. Саяси қайраткер ретіндегі идөалы — [[Маргарет Тэтчер]]. Хоббиі — кітап оқу. Сүйіп оқитын әдебиеті — [[проза]].

Жанат Хаджиевтің жұбайы: актриса, Қазақ КСР еңбек сіңірген артисі, Білім беру ісінің үздігі, Құрмет орденінің иегері [[Рашида Ғалиақбарқызы Хаджиева|Рәшида Хаджиева]].

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]]мен марапатталған
* 2016 — [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]
* 2016 — Қазақстанның Еңбек ардагері медалі
* 2009 — [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы (ғылыми атағы)
* 2004 — тәуелсіз &quot;Платинды Тарлан&quot; сыйлығының лауреаты
* 2003 — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
* 1982 — [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің құрмет грамотасы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Хаджиев, Жанат Әбубәкірұлы}}
[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Қазақстан театр педагогтары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]
[[Санат:Тәуелсіз &quot;Тарлан&quot; сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері]]
[[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]]</text>
      <sha1>2pdi7r01k076aon480q04ijz3v66pf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руслан Қайыржанұлы Сапарғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104103</id>
    <revision>
      <id>3604185</id>
      <parentid>3600555</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гулмира Исатай</username>
        <id>179201</id>
      </contributor>
      <origin>3604185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="gubzmo11n9m170ev44ugfvu1ggbmb0p" xml:space="preserve">'''Руслан Қайыржанұлы Сапарғалиев''' [[1976]] жылы 19 шілдеде [[Орал облысы]] [[Жымпиты ауданы]]ның Жымпиты кентінде туған.Ұлты қазақ. Әкесі - Сапарғали Қайыржан Мәдиұлы. Анасы - Қайжан Гүлбағила Зағипарқызы, зейнеткер, Сырым ауданы балалар кітапханасының меңгерушісі болып жұмыс істеген. Жәңгір хан атындағы [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан аграрлық университетін]] (1998) инженер-механик мамандығы бойынша; «Еуразия» Батыс Қазақстан тілдер және менеджмент институтын (2000) экономист-бухгалтер мамандығы бойынша бітірген. Қазақ, орыс және ағылшын (сөздікпен) тілдерін біледі. [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан» ХДП]] мүшесі. 1998 жылдан - Сырым аудандық еңбек, халықты жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау бөлімінің маманы, бас маманы. 2000-ншы жылдан - [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]] Әкімі аппаратының бас маманы, 2001 жылдан - экономика бөлімінің меңгерушісі. 2003-нші жылдан - Батыс Қазақстан облысы Әкімі аппаратының сараптау- талдау бөлімінің бас маманы. 2004 жылдан - Батыс Қазақстан облысы Әкімі аппаратының жылу-энергетикалық кешен мәселелері жөніндегі бас инспекторы, 2005 жылдан - өнеркәсіп және құрылыс кешені мәселелері жөніндегі бас инспекторы, 2006 жылдан - уйымдық-инспекторлық бөлімінің бас инспекторы. 2007 жылдан - Батыс Қазақстан облысы Кәсіпкерлік және өнеркәсіп департаментінің директоры. 2008 жылдан бері - Батыс Қазақстан облысы Кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасының бастығы. Діни көзқарасы - дәстүрлі ислам. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - ''«Экономикалық жағынан гүлденген Қазақстан»''. Хоббиі - футбол. Сүйіп оқитын әдебиеті - детективтік жанр, тарихи әдебиет. Үйленген. Жұбайы - Сапарғалиева Нұрсәуле Жалғас- Қалиқызы. Қыздары - Қайыржан Аружан Русланқызы, Қайыржан Айриза Русланқызы; ұлы - Қайыржан Шыңғыс Русланұлы.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық.
Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>gubzmo11n9m170ev44ugfvu1ggbmb0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108196</id>
    <revision>
      <id>3603952</id>
      <parentid>3501629</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қоғам басшылары */</comment>
      <origin>3603952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14622" sha1="qqzi53915mfmx6r8yogzn0wr8vnbotu" xml:space="preserve">{{Ұйым
 |атауы = Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы  
 |альтернативті = 
 |background_color = 
 |атау түсі = 
 |логотип = Gorizontal_logo.png
 |логотип ені = 150px
 |анықтама = 
 |карта1 = 
 |карта1 ені = 
 |аңыз1 = 
 |карта2 = 
 |карта2 ені = 
 |аңыз2 = 
 |мүшелік = мүше
 |орталық типі = Қоғамдық бірлестік
 |орталық = Төралқа
 |тип = 
 |тілдер = 
 |тіл = [[қазақ]]
 |басшы мансабы1 = Президент
 |басшы есімі1 = [[Рауан Кенжеханұлы]]
 |басшы мансабы2 = Вице-президент
 |басшы есімі2 = [[Анар Мұратқызы Фазылжанова]]
 |басшы мансабы3 = Вице-президент
 |басшы есімі3 = [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
 |басшы мансабы4 = Вице-президент
 |басшы есімі4 = Шерубай Құрманбайұлы
 &lt;!-- … --&gt;
 |басшы мансабы10 = 
 |басшы есімі10 = 
 |негізін салушы1 = 
 |құрылу оқиғалары1 = 
 |құрылу мерзімі1 = [[1989 жыл]]
 |негізін салушы2 = 
 |құрылу оқиғалары2 = 
 |құрылу мерзімі2 = 
 &lt;!-- … --&gt;
 |негізін салушы6 = 
 |құрылу оқиғалары6 = 
 |құрылу мерзімі6 = 
 |ыдырау оқиғалары = 
 |ыдырау уақыты = 
 |түсініктемелер1 = 
 |түсініктемелер2 = 
 &lt;!-- … --&gt;
 |мекен-жай = Астана қаласы, Мәңгілік ел даңғылы 55/13
 |сайт = www.til.kz 
 |ортаққор =  
}}
'''Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы''', «Қазақ тілі» қоғамы — [[қазақ тілі|қазақ тілін]], [[қазақ мәдениеті]]н, [[қазақ әдебиеті]]н, [[Қазақстан тарихы]]н оқып-үйренуге, [[Әдет-ғұрыптар|әдет-ғұрпын]], тұрмыс-салтын сақтап, оны одан әрі дамытуға ықыласты [[қазақтар|қазақ]] және басқа ұлт өкілдерінің басын біріктіретін ерікті ұйым. Ұйым 1989 жылы Алматы қаласында өткен 1-құрылтайда құрылды. 

Қоғамның негізгі мақсаты мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар, ұлттық мәдени орталықтар мен жеке азаматтарға қазақ тілін республикада және одан тыс жерлерде кеңінен қолдануға қолдау көрсету. Ғылыми-әдістемелік құралдар мен сөздіктер шығаруды ұйымдастырып, қазақ мәдениеті мен әдебиетін насихаттау. Мемлекеттік тілді насихаттауға және түрлі мәдени шаралар өткізуге жәрдемдесу.

== Тарихы ==
1989 жылы [[Алматы|Алматы қаласында]] өткен 1-құрылтайда құрылды. Онда «Қазақ тілі» қоғамының Жарғысы мен Бағдарламасы қабылданып, міндеттері айқындалды. «Қазақ тілі» қоғамыда өз жұмысын ҚР Ата заңы (Конституциясы), Тіл туралы Заңы, өзінің Жарғысы және халықаралық құқықтық, адамгершілік нормалар негізінде жүргізеді.

«Қазақ тілі» қоғамының республикада және одан тыс жерлерде де бастауыш ұйымдары жұмыс істейді. [[Омбы]], [[Орынбор]], [[Астрахан|Астрахань]], [[Қорған]], [[Санкт-Петербург]], [[Саратов]], [[Волгоград]] қаласында, [[Моңғолия]], [[Түркия]], [[Қарақалпақстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстанда]] «Қазақ тілі» қоғамыныңның бөлемшелері бар. Сондай-ақ [[Франция]], [[Швеция]], [[Америка]], [[Қытай|Қытайда]] тұратын отандастарымыз «Қазақ тілі» қоғамының мүшесі болып табылады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt; 

'''1989 жылы Алматыда I-құрылтай''' өтті. «Қазақ тілі» қоғамының Жарғысы мен Бағдарламасы қабылданды. Қоғам ҚР Конституциясы, «Тіл туралы» Заңы және халықаралық құқықтық нормаларға сүйеніп жұмыс істей бастады. Республикалық және шетелдік бастауыш ұйымдар құрылды (Ресей, Моңғолия, Түркия, Қытай, Еуропа, АҚШ, т.б.).

'''1992 жылғы 26 қараша – II-құрылтай (Алматы).''' «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» мәртебесін алды. Әлемдік деңгейде жұмыс бағыты айқындалды. 1993–1995 жж. Ақтөбе, Орал, Жезқазған, Семей, Талдықорған, Шымкентте көшпелі мәслихаттар өткізілді.

'''1996 жылғы 21 қараша – III-құрылтай (Алматы).''' Қоғам қоғамдық бірлестік ретінде тіркелді. Жарғы қайта жазылып, барлық облыстар мен шетелдік ұйымдар орталық бөлімшелер ретінде танылды. Қаржыны орталықтандыру тәртібі енгізілді.

'''2004 жылғы 11 қараша – IV-құрылтай (Астана).''' Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру, «Тіл комитетін» құру, «Тіл туралы заңға» өзгерістер енгізу, Бастауыш ұйымдарды дамыту мәселелері қаралды.

'''2011 жылғы 22 қыркүйек – V-құрылтай.''' Шетел қазақтарына арналған «Қазақ тілін үйрету орталықтарын» құру, Заң жобаларын қазақ тілінде әзірлеу, Іс жүргізудің сапасын бақылау, Мемлекеттік мекемелерде қазақ тіліндегі құжаттарды қадағалау үшін қоғамға өкілеттік беру ұсынылды.

'''2021 жылғы 26 қараша – VI-құрылтай (Түркістан).''' Президент Қ.Тоқаев пен Елбасы Н.Назарбаев құттықтау жолдады. Мемлекеттік тіл саясатын дамытуға қолдау жалғасатыны айтылды. Президенті '''– [[Берік Әбдіғалиұлы]]''' сайланды, Вице-президенттері – Максим Рожин және Анар Фазылжанова сайланды. 

'''2023 жылғы 21 шілде – VII-құрылтай (Астана).''' Берік Әбдіғалиұлы мемлекеттік қызметке ауысуына байланысты өкілеттігін тапсырды. Президенті – '''[[Рауан Кенжеханұлы]]''' сайланды. Орталық кеңес пен басқарма жаңартылды: Бағдат Мусин, Дихан Қамзабекұлы, Мереке Құлкенов, Дулат Тастекеев сияқты тұлғалар кірді. 

'''2025 жылғы 28 ақпан – VII-құрылтай (Астана).''' Қоғамның жаңа Жарғы жобасы мен құрылымы қаралды.   

== Эндаумент қоры ==
2023 жылғы 12 қазанда Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] «Қазақ тілі» қоғамының президенті [[Рауан Кенжеханұлы|Рауан Кенжеханұлын]] қабылдады. Қасым-Жомарт Тоқаев балаларға арналған [[Анимация|анимациялық туындылар]] мен [[Ғылыми фантастика|ғылыми-танымдық әдебиеттерді]] көбейту қажеттігін айтты. Президент «Қазақ тілі» қоғамын мемлекеттік тілді ғылым мен техника тіліне айналдыру үшін жұмыс жүргізуге шақырды. Сонымен қатар, ол «Қазақ тілі» қоғамының қызметін одан әрі жандандыру мақсатында эндаумент қор құруды ұсынды және өз атынан үлес қосатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kazak-tili-kogamynyn-prezidenti-rauan-kenzhehanulyn-kabyldady-1291715 Мемлекет басшысы «Қазақ тілі» қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлын қабылдады] &lt;/ref&gt;

'''Qazaq Tili Endowment Qory''' — бұл эндаумент қоры, қоғамның ұзақ мерзімді тұрақты жұмысын қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Қоғам басшысы Рауан Кенжеханұлының айтуынша, эндаумент қоры — әлемде кеңінен қолданылатын құрал. Әлемдегі ең ірі эндаумент қоры [[Жапония|Жапонияның]] «Ғылым және технология қоры», оның көлемі 80 миллиард долларды құрайды. [[Гарвард университеті|Гарвард университетінің]] эндаумент қоры 50 миллиард долларды құрайды. Бұл қаражаттар кәсіпкерлердің, ұйымдардың, жеке тұлғалардың осы қордың мақсаттары мен миссиясына сеніп, өз үлестерін қосуынан жинақталған. Басқа қорлардан айырмашылығы, эндаумент қорына түскен қаражат жұмсалмайды, олар басқарылады. Қаражат депозитке орналастырылады, ал тек пайыздардан түскен кіріс жұмсалады.

Қоғам жұмысты бастағанда, оның есепшотында 29 мың теңге болған. Мемлекет қоғамдық ұйымды тікелей қаржыландыра алмайды. Мемлекет басшысы алғашқы болып өз қаражатынан 7 миллион теңге аударды. Мемлекет басшысының бұл қадамы қоғамға үлкен қолдау көрсетті.

Эндаумент қорына түскен қаражаттарды басқару механизмдерін қамқоршылар кеңесі анықтайды. Қамқоршылар кеңесіне түрлі салалардың, соның ішінде лингвистиканың өкілдері кіреді. Қордың одан әрі кеңеюі үшін ең маңызды нәрсе —бедел.  Бұл қамқоршылар кеңесінің мүшелерінің деңгейі мен жұмыс тәжірибесіне байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inform.kz/ru/gosudarstvo-ne-mozhet-napryamuyu-finansirovat-obshestvo-kazak-tl-13d775 |title=Государство не может напрямую финансировать общество «Қазақ тілі» – Рауан Кенжеханулы |author= |date= |website=Kazinform |publisher= |accessdate= 16.05.2024|language=ru}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев эндаумент қорына алғашқы жеке жарнасын аударды, бұл қаражат 7 миллион теңгені құрады.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-kazak-tln-koldau-koryina-jeke-karajatyinan-7-million-356191/ Тоқаев қазақ тілін қолдау қорына жеке қаражатынан 7 миллион теңге аударды]&lt;/ref&gt;

2023 жылғы 11 желтоқсанда Kusto Group компаниясының басшылығы қазақ тілін қолдау эндаумент қорына 100 млн теңге аудару туралы жариялады. Аталған жарна Kusto Group директорлар кеңесінің төрағасы Еркін Татишев пен директорлар кеңесінің мүшелері Даулет Нұржанов, Қанат Көпбаев, Мұрат Өтемісов, Талғат Тұрымбаев және Оразхан Қарсыбеков тарапынан Қазақстан Президентінің қазақ тілін дамыту бастамасын қолдау мақсатында жасалды.&lt;ref&gt; [https://forbes.kz/actual/kusto_group_perechislit_100_mln_tenge_v_fond_podderjki_kazahskogo_yazyika/ Kusto Group 100 млн теңге қазақ тілін қолдау қорына аударады]&lt;/ref&gt;

== Қоғам жобалары ==

== Қоғам басшылары ==

* [[Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдар|Әбдуәли Қайдар]] (1989 – )
* [[Өмірзақ Айтбайұлы Айтбаев|Өмірзақ Айтбайұлы]] 
* [[Берік Әбдіғалиұлы]] (2021 – 2023)
* [[Рауан Кенжеханұлы]] (2023 – )&lt;br /&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары]]</text>
      <sha1>qqzi53915mfmx6r8yogzn0wr8vnbotu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роквелл әдісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112569</id>
    <revision>
      <id>3604042</id>
      <parentid>2043582</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1709" sha1="cdxxs7et56mg7i5e0iovk3cnz2ox7v6" xml:space="preserve">'''Роквелл әдісі''' ({{lang-ru|метод Роквелла}}, американ металлургі Rockwell құрметіне қойылған) - материалдардың (көбінесе металдардың) [[Қаттылық|қаттылығын]] өлшеуге арналған әдіс. Ұшындағы бұрыш 120° (A, С болу мөлшері) болатын алмасты иденторды немесе шынықтырылған болат диаметрі 1/16 немесе 1,588 мм шарикті (В бөлу мөлшері) қаттылығы өлшенетін бетке батыру арқылы қаттылық анықталады. Роквелл әдісімен қаттылық шартты бірліктерде өлшенеді. Қаттылық бірлігі ретінде идентор үшының 0,002 мкм-ге [[ось]]тік жылжуына сәйкес келетін шама алынған. ''Роквелл әдісі'' бойынша сынау арнайыландырылған үстел үстіне қойылатын аспаппен жүрігізіледі. Ол қаттылық санын бірден көрсететін [[индикатор]]мен жабдықталған.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
 
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]
[[Санат:Физика]]</text>
      <sha1>cdxxs7et56mg7i5e0iovk3cnz2ox7v6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604074</id>
      <parentid>3604042</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2043582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1711" sha1="d1g8vddfgnuribo4an3ejux9r45ina7" xml:space="preserve">'''Роквелл әдісі''' ({{lang-ru|метод Роквелла}}, американ металлургі Rockwell құрметіне қойылған) — материалдардың (көбінесе металдардың) [[Қаттылық|қаттылығын]] өлшеуге арналған әдіс. Ұшындағы бұрыш 120° (A, С болу мөлшері) болатын алмасты иденторды немесе шынықтырылған болат диаметрі 1/16 немесе 1,588 мм шарикті (В бөлу мөлшері) қаттылығы өлшенетін бетке батыру арқылы қаттылық анықталады. Роквелл әдісімен қаттылық шартты бірліктерде өлшенеді. Қаттылық бірлігі ретінде идентор үшының 0,002 мкм-ге [[ось]]тік жылжуына сәйкес келетін шама алынған. ''Роквелл әдісі'' бойынша сынау арнайыландырылған үстел үстіне қойылатын аспаппен жүрігізіледі. Ол қаттылық санын бірден көрсететін [[индикатор]]мен жабдықталған.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
 
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]
[[Санат:Физика]]</text>
      <sha1>d1g8vddfgnuribo4an3ejux9r45ina7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бавария (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119729</id>
    <revision>
      <id>3604228</id>
      <parentid>3588525</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3604228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9992" sha1="lb8pma41xc7bc9w54qgxj6mu72n8xyk" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы = {{ту|Германия}} Бавария Мюнхен
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі         = FC Bayern München Logo.svg
 |толық атауы = {{nobr|''Fußball-Club Bayern München e. V.''}}
 |лақап аты        = ''Der FCB (БФК)&lt;br&gt;Die Roten (Қызылдар)&lt;br&gt;Die Bayern (Бавариялықтар)&lt;br&gt;FC Hollywood (Голливуд ФК)''
 |құрылған = 27 ақпан 1900
 |таратылды = 
 |стадионы = [[Альянц Арена]], [[Мюнхен]]
 |сыйымдылығы = 75 024&lt;ref name=&quot;capacity&quot;&gt;{{cite web|url=https://allianz-arena.com/en/arena/facts/general-information |title=General information about the Allianz Arena |publisher=Allianz-Arena.com |accessdate=2018-03-13 |lang=en |archiveurl=http://archive.li/84S3h |archivedate=2018-03-13}}&lt;/ref&gt;
 |иесі             = 
 |президенті       = {{ту|Германия}} [[Герберт Хайнер]]
 |директоры        = {{ту|Германия}} [[Ян-Кристиан Дрезен]] 
 |бас директоры    = 
 |жаттықтырушы     = {{ту|Бельгия}} [[Венсан Компани]]
 |капитаны         = {{ту|Германия}} [[Мануэль Нойер]]
 |рейтингі         =  '''[[УЕФА]]''' рейтингінде '''2-орын'''
 |бюджеті          = 
 |жарыс            = [[Футболдан Германия чемпионаты|Бундеслига]]
 |маусым           = [[Футболдан Германия чемпионаты 2025/26|2025/26]]
 |орын             = 1 орын 
 |сайты            = 	[https://www.fcbayern.com/ fcbayern.com]
&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1 = _bayern2526h
| pattern_b1 = _bayern2526h
| pattern_ra1 = _bayern2526h
| pattern_sh1 = _bayern2526h
| pattern_so1 = _bayern2526hl
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = FF0000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = _bayern2526a
| pattern_b2 = _bayern2526a
| pattern_ra2 = _bayern2526a
| pattern_sh2 = _bayern2526a
| pattern_so2 = _bayern2526al
| leftarm2 = 
| body2 = 
| rightarm2 = 
| shorts2 =
| socks2 = 
| pattern_la3 = _bayern2526t
| pattern_b3 = _bayern2526t
| pattern_ra3 = _bayern2526t
| pattern_sh3 = _bayern2526t
| pattern_so3 = _bayern2526tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''«Бавария Мюнхен» футбол клубы''' ({{lang-de|FC Bayern München}}; айтылуы {{IPA|ˈbaɪ.ɐn ˈmʏnçən}}) — [[Мюнхен]] қаласындағы [[Германия|неміс]] кәсіби [[футбол клубы]]. 1900 жылы құрылған, Бундеслигада өнер көрсетеді. 34 рет чемпион атанған, 20 Германия кубогын 6 чемпиондар лигасын жеңген Бавария неміс футболындағы ең дес бермес команда болып саналады.

== Тарихы ==
=== Ерте жылдары (1900-1965) ===
Қаладағы ең бірінші футбол клубы 1860 жылы ашылған &quot;Мюнхен-1860&quot; командасы еді. &quot;Бавария&quot; болса дәл 40 жылдан соң - 1900 жылдың 27 ақпанында ашылды. Бұған түрткі болған Берлиндік Франц Йон және оның 10 досының Мюнхендік MTV-79 спорт одағынан шығып, жаңадан «Байер» («Бавария») клубын құрды. Бірақ постсоветтік басылымдарда клубқа латынша ат «Бавария» берілді.

Ағылшын маманы Тейлор бастаған команда өзінің алғашқы ойының 1900 жылдың 4 сәуірінде MTV-79 командасын 7:1 есебімен жеңіп аяқтады. Ол кезде команда сапында көбінесе студенттер еді.

Алғашқы үлкен жеңіс 1932 жылы болды. Ол кезде олар Германия чемпионатынын финалында Айнтрахт командасын 2-0 есебімен женген болатын.Сол кездегі керемет ойыншылардың бірі &quot;Бавария&quot; сапындағы жартылай қорғаушы [[Людвиг Голдбруннер]] еді. Бірақ национал-социалистердің келуімен &quot;Бавария&quot; жеңуің тоқтатты. Ал Бавария президенті Ландауерге және еврей жаттықтырушысы [[Рихард Домби]]ге [[гестапо]] әсерінен елден кетуге тура келді. Ал алдыңғы орындарға Адольф [[Адольф Гитлер|Гитлер]] қолдаған &quot;[[Шальке 04]]&quot; командасы шықты.

== Қызық ==
13 мамырда клуб өз стадионы ішінде мұсылман ойыншыларына арнап мешіт ашатынын мәлімдеді, бұған түрткі болған француз Франк Рибери және басқа мұсылман ойыншылар өтініштері еді. Қаржыландыруды 85 пайызын клуб мойнына алса, қалғанын мұсылман ойыншылар алған. &lt;ref&gt;[http://azan.kz/article/show/id/3055.html Немецкий клуб «Бавария» построит на своем стадионе мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918105543/http://azan.kz/article/show/id/3055.html |date=2013-09-18 }}&lt;/ref&gt;

== Құрамы ==

{{Fs start}}
{{Fs player|no=1|pos=GK|nat=GER|name=[[Мануэль Нойер]]}}
{{Fs player|no=2|pos=DF|nat=FRA|name=[[Дайо Упамекано]]}}
{{Fs player|no=4|pos=DF|nat=GER|name=[[Маттейс де Лигт]]}}
{{Fs player|no=5|pos=DF|nat=FRA|name=[[Бенжамен Павар]]}}
{{Fs player|no=6|pos=MF|nat=GER|name=[[Йозуа Киммих]]}}
{{Fs player|no=7|pos=FW|nat=GER|name=[[Серж Гнабри]]}}
{{Fs player|no=8|pos=MF|nat=GER|name=[[Леон Горецка]]}}
{{Fs player|no=10|pos=FW|nat=GER|name=[[Лерой Сане]]}}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=FRA|name=[[Кингсли Коман]]}}
{{Fs player|no=9|pos=FW|nat=ENG|name=[[Гарри Кейн]]}}
{{Fs player|no=14|pos=FW|nat=CMR|name=[[Паул Ваннер]]}}
{{Fs player|no=17|pos=MF|nat=FRA|name=[[Садио Мане]]}}
{{Fs player|no=19|pos=MF|nat=CAN|name=[[Альфонсо Дейвис]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=20|pos=DF|nat=FRA|name=[[Буна Сарр]]}}
{{Fs player|no=21|pos=DF|nat=FRA|name=[[Лукас Эрнандес]]}}
{{Fs player|no=22|pos=MF|nat=POR|name=[[Жуан Канселу]]}}
{{Fs player|no=23|pos=MF|nat=FRA|name=[[Дейли Блинд]]}}
{{Fs player|no=25|pos=FW|nat=GER|name=[[Томас Мюллер]]}}
{{Fs player|no=26|pos=GK|nat=GER|name=[[Свен Ульрайх]]}}
{{Fs player|no=27|pos=GK|nat=SUI|name=[[Янн Зоммер]]}}
{{Fs player|no=35|pos=GK|nat=GER|name=[[Йоханнес Шенк]]}}
{{Fs player|no=39|pos=GK|nat=FRA|name=[[Матис Тель]]}}
{{Fs player|no=40|pos=GK|nat=MAR|name=[[Нуссаир Мазрауи]]}}
{{Fs player|no=42|pos=GK|nat=GER|name=[[Жамал Мусиала]]}}
{{Fs player|no=42|pos=GK|nat=GER|name=[[Йосип Станишич]]}}
{{Fs player|no=46|pos=GK|nat=GER|name=[[Арийон Ибрагимвоич|Арийон Ибрахимович]]}}
{{Fs end}}&lt;br /&gt;

== Жетістіктері ==
=== Ұлттық ===
* '''Бундеслига'''
**'''Чемпион (34):''' 1931/32, 1968/69, 1971/72, 1972/73, 1973/74, 1979/80, 1980/81, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1989/90, 1993/94, 1996/97, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/2018, 2018/2019, 2019/20, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2024/25
** '''Вице-чемпион (11):''' 1969/70, 1970/71, 1987/88, 1990/91, 1992/93, 1995/96, 1997/98, 2003/04, 2008/09, 2011/12, 2023/24
* '''Кубок'''
** '''Жеңімпаз (20):''' 1956/57, 1965/66, 1966/67, 1968/69, 1970/71, 1981/82, 1983/84, 1985/86, 1997/98, 1999/00, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2015/16, 2018/19, 2019/20
** '''Финалист (4):''' 1984/85, 1998/99, 2011/12, 2017/18
* '''Германия лига кубогы'''
** '''Жеңімпаз (6):''' 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2003/04, 2006/07
** '''Финалист (2):''' 2005/06, 2009/10
* '''Суперкубок''' 
** '''Жеңімпаз (10):''' 1987, 1990, 2010, 2012, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021, 2022
** '''Финалист (6):''' 1989, 1994, 2013, 2014, 2015, 2019
* Telekom Cup '''(рекорд)'''
** '''Жеңімпаз''' '''(5):'''2013, 2014 ,2017 (қыс), 2017 (жаз)
** '''Финалист (1):'''2010

=== Құрлықтық ===
* '''УЕФА чемпиондар лигасы'''
**'''Жеңімпаз (6):''' 1973/1974, 1974/1975, 1975/1976, 2000/01, 2012/13, 2019/20
** '''Финалист (5):''' 1981/82, 1986/87, 1998/99, 2009/10, 2011/12
* '''Кубок иелері кубогы'''
** '''жеңімпаз:''' 1966/67
* '''УЕФА кубогы'''
** '''жеңімпаз:''' 1995/96
* УЕФА '''Суперкубогы'''
** '''жеңімпаз:''' 2013, 2020
** '''Финалист (3):''' 1975, 1976, 2001

=== Халықаралық ===
* '''Құрлықаралық кубок'''
** '''Жеңімпаз:''' 1976, 2001
* '''Клубтар әлем чемпионаты'''
** '''Жеңімпаз:''' 2013, 2020

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Бавария ФК құрамы}}

{{бастама}}

[[Санат:Германия футбол клубтары]]
[[Санат:Бавария ФК]]
[[Санат:1900 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>lb8pma41xc7bc9w54qgxj6mu72n8xyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604229</id>
      <parentid>3604228</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұлттық */</comment>
      <origin>3604229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10001" sha1="cm32anfhdp89i9tno442z572kfzkyni" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы = {{ту|Германия}} Бавария Мюнхен
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі         = FC Bayern München Logo.svg
 |толық атауы = {{nobr|''Fußball-Club Bayern München e. V.''}}
 |лақап аты        = ''Der FCB (БФК)&lt;br&gt;Die Roten (Қызылдар)&lt;br&gt;Die Bayern (Бавариялықтар)&lt;br&gt;FC Hollywood (Голливуд ФК)''
 |құрылған = 27 ақпан 1900
 |таратылды = 
 |стадионы = [[Альянц Арена]], [[Мюнхен]]
 |сыйымдылығы = 75 024&lt;ref name=&quot;capacity&quot;&gt;{{cite web|url=https://allianz-arena.com/en/arena/facts/general-information |title=General information about the Allianz Arena |publisher=Allianz-Arena.com |accessdate=2018-03-13 |lang=en |archiveurl=http://archive.li/84S3h |archivedate=2018-03-13}}&lt;/ref&gt;
 |иесі             = 
 |президенті       = {{ту|Германия}} [[Герберт Хайнер]]
 |директоры        = {{ту|Германия}} [[Ян-Кристиан Дрезен]] 
 |бас директоры    = 
 |жаттықтырушы     = {{ту|Бельгия}} [[Венсан Компани]]
 |капитаны         = {{ту|Германия}} [[Мануэль Нойер]]
 |рейтингі         =  '''[[УЕФА]]''' рейтингінде '''2-орын'''
 |бюджеті          = 
 |жарыс            = [[Футболдан Германия чемпионаты|Бундеслига]]
 |маусым           = [[Футболдан Германия чемпионаты 2025/26|2025/26]]
 |орын             = 1 орын 
 |сайты            = 	[https://www.fcbayern.com/ fcbayern.com]
&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1 = _bayern2526h
| pattern_b1 = _bayern2526h
| pattern_ra1 = _bayern2526h
| pattern_sh1 = _bayern2526h
| pattern_so1 = _bayern2526hl
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = FF0000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = _bayern2526a
| pattern_b2 = _bayern2526a
| pattern_ra2 = _bayern2526a
| pattern_sh2 = _bayern2526a
| pattern_so2 = _bayern2526al
| leftarm2 = 
| body2 = 
| rightarm2 = 
| shorts2 =
| socks2 = 
| pattern_la3 = _bayern2526t
| pattern_b3 = _bayern2526t
| pattern_ra3 = _bayern2526t
| pattern_sh3 = _bayern2526t
| pattern_so3 = _bayern2526tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''«Бавария Мюнхен» футбол клубы''' ({{lang-de|FC Bayern München}}; айтылуы {{IPA|ˈbaɪ.ɐn ˈmʏnçən}}) — [[Мюнхен]] қаласындағы [[Германия|неміс]] кәсіби [[футбол клубы]]. 1900 жылы құрылған, Бундеслигада өнер көрсетеді. 34 рет чемпион атанған, 20 Германия кубогын 6 чемпиондар лигасын жеңген Бавария неміс футболындағы ең дес бермес команда болып саналады.

== Тарихы ==
=== Ерте жылдары (1900-1965) ===
Қаладағы ең бірінші футбол клубы 1860 жылы ашылған &quot;Мюнхен-1860&quot; командасы еді. &quot;Бавария&quot; болса дәл 40 жылдан соң - 1900 жылдың 27 ақпанында ашылды. Бұған түрткі болған Берлиндік Франц Йон және оның 10 досының Мюнхендік MTV-79 спорт одағынан шығып, жаңадан «Байер» («Бавария») клубын құрды. Бірақ постсоветтік басылымдарда клубқа латынша ат «Бавария» берілді.

Ағылшын маманы Тейлор бастаған команда өзінің алғашқы ойының 1900 жылдың 4 сәуірінде MTV-79 командасын 7:1 есебімен жеңіп аяқтады. Ол кезде команда сапында көбінесе студенттер еді.

Алғашқы үлкен жеңіс 1932 жылы болды. Ол кезде олар Германия чемпионатынын финалында Айнтрахт командасын 2-0 есебімен женген болатын.Сол кездегі керемет ойыншылардың бірі &quot;Бавария&quot; сапындағы жартылай қорғаушы [[Людвиг Голдбруннер]] еді. Бірақ национал-социалистердің келуімен &quot;Бавария&quot; жеңуің тоқтатты. Ал Бавария президенті Ландауерге және еврей жаттықтырушысы [[Рихард Домби]]ге [[гестапо]] әсерінен елден кетуге тура келді. Ал алдыңғы орындарға Адольф [[Адольф Гитлер|Гитлер]] қолдаған &quot;[[Шальке 04]]&quot; командасы шықты.

== Қызық ==
13 мамырда клуб өз стадионы ішінде мұсылман ойыншыларына арнап мешіт ашатынын мәлімдеді, бұған түрткі болған француз Франк Рибери және басқа мұсылман ойыншылар өтініштері еді. Қаржыландыруды 85 пайызын клуб мойнына алса, қалғанын мұсылман ойыншылар алған. &lt;ref&gt;[http://azan.kz/article/show/id/3055.html Немецкий клуб «Бавария» построит на своем стадионе мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918105543/http://azan.kz/article/show/id/3055.html |date=2013-09-18 }}&lt;/ref&gt;

== Құрамы ==

{{Fs start}}
{{Fs player|no=1|pos=GK|nat=GER|name=[[Мануэль Нойер]]}}
{{Fs player|no=2|pos=DF|nat=FRA|name=[[Дайо Упамекано]]}}
{{Fs player|no=4|pos=DF|nat=GER|name=[[Маттейс де Лигт]]}}
{{Fs player|no=5|pos=DF|nat=FRA|name=[[Бенжамен Павар]]}}
{{Fs player|no=6|pos=MF|nat=GER|name=[[Йозуа Киммих]]}}
{{Fs player|no=7|pos=FW|nat=GER|name=[[Серж Гнабри]]}}
{{Fs player|no=8|pos=MF|nat=GER|name=[[Леон Горецка]]}}
{{Fs player|no=10|pos=FW|nat=GER|name=[[Лерой Сане]]}}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=FRA|name=[[Кингсли Коман]]}}
{{Fs player|no=9|pos=FW|nat=ENG|name=[[Гарри Кейн]]}}
{{Fs player|no=14|pos=FW|nat=CMR|name=[[Паул Ваннер]]}}
{{Fs player|no=17|pos=MF|nat=FRA|name=[[Садио Мане]]}}
{{Fs player|no=19|pos=MF|nat=CAN|name=[[Альфонсо Дейвис]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=20|pos=DF|nat=FRA|name=[[Буна Сарр]]}}
{{Fs player|no=21|pos=DF|nat=FRA|name=[[Лукас Эрнандес]]}}
{{Fs player|no=22|pos=MF|nat=POR|name=[[Жуан Канселу]]}}
{{Fs player|no=23|pos=MF|nat=FRA|name=[[Дейли Блинд]]}}
{{Fs player|no=25|pos=FW|nat=GER|name=[[Томас Мюллер]]}}
{{Fs player|no=26|pos=GK|nat=GER|name=[[Свен Ульрайх]]}}
{{Fs player|no=27|pos=GK|nat=SUI|name=[[Янн Зоммер]]}}
{{Fs player|no=35|pos=GK|nat=GER|name=[[Йоханнес Шенк]]}}
{{Fs player|no=39|pos=GK|nat=FRA|name=[[Матис Тель]]}}
{{Fs player|no=40|pos=GK|nat=MAR|name=[[Нуссаир Мазрауи]]}}
{{Fs player|no=42|pos=GK|nat=GER|name=[[Жамал Мусиала]]}}
{{Fs player|no=42|pos=GK|nat=GER|name=[[Йосип Станишич]]}}
{{Fs player|no=46|pos=GK|nat=GER|name=[[Арийон Ибрагимвоич|Арийон Ибрахимович]]}}
{{Fs end}}&lt;br /&gt;

== Жетістіктері ==
=== Ұлттық ===
* '''Бундеслига'''
**'''Чемпион (35):''' 1931/32, 1968/69, 1971/72, 1972/73, 1973/74, 1979/80, 1980/81, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1989/90, 1993/94, 1996/97, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/2018, 2018/2019, 2019/20, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2024/25, 2025/26
** '''Вице-чемпион (11):''' 1969/70, 1970/71, 1987/88, 1990/91, 1992/93, 1995/96, 1997/98, 2003/04, 2008/09, 2011/12, 2023/24
* '''Кубок'''
** '''Жеңімпаз (20):''' 1956/57, 1965/66, 1966/67, 1968/69, 1970/71, 1981/82, 1983/84, 1985/86, 1997/98, 1999/00, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2015/16, 2018/19, 2019/20
** '''Финалист (4):''' 1984/85, 1998/99, 2011/12, 2017/18
* '''Германия лига кубогы'''
** '''Жеңімпаз (6):''' 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2003/04, 2006/07
** '''Финалист (2):''' 2005/06, 2009/10
* '''Суперкубок''' 
** '''Жеңімпаз (10):''' 1987, 1990, 2010, 2012, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021, 2022
** '''Финалист (6):''' 1989, 1994, 2013, 2014, 2015, 2019
* Telekom Cup '''(рекорд)'''
** '''Жеңімпаз''' '''(5):'''2013, 2014 ,2017 (қыс), 2017 (жаз)
** '''Финалист (1):'''2010

=== Құрлықтық ===
* '''УЕФА чемпиондар лигасы'''
**'''Жеңімпаз (6):''' 1973/1974, 1974/1975, 1975/1976, 2000/01, 2012/13, 2019/20
** '''Финалист (5):''' 1981/82, 1986/87, 1998/99, 2009/10, 2011/12
* '''Кубок иелері кубогы'''
** '''жеңімпаз:''' 1966/67
* '''УЕФА кубогы'''
** '''жеңімпаз:''' 1995/96
* УЕФА '''Суперкубогы'''
** '''жеңімпаз:''' 2013, 2020
** '''Финалист (3):''' 1975, 1976, 2001

=== Халықаралық ===
* '''Құрлықаралық кубок'''
** '''Жеңімпаз:''' 1976, 2001
* '''Клубтар әлем чемпионаты'''
** '''Жеңімпаз:''' 2013, 2020

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Бавария ФК құрамы}}

{{бастама}}

[[Санат:Германия футбол клубтары]]
[[Санат:Бавария ФК]]
[[Санат:1900 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>cm32anfhdp89i9tno442z572kfzkyni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119766</id>
    <revision>
      <id>3603909</id>
      <parentid>3599996</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 20 ғасыр */</comment>
      <origin>3603909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72341" sha1="kogzbdyd3cft2lj777xldnad12520rm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===

=== Кеңес оккупациясы ===

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>kogzbdyd3cft2lj777xldnad12520rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603910</id>
      <parentid>3603909</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Украина революциясы */</comment>
      <origin>3603910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74164" sha1="mkkq4vldgt28tsv67wne0tvsl88dew1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Кеңес оккупациясы ===

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>mkkq4vldgt28tsv67wne0tvsl88dew1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603912</id>
      <parentid>3603910</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3603912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74245" sha1="grxpl4i1kyvjx0uc1bk0xgkh41owala" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===

=== Кеңес оккупациясы ===

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>grxpl4i1kyvjx0uc1bk0xgkh41owala</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603916</id>
      <parentid>3603912</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында */</comment>
      <origin>3603916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74564" sha1="8ydgvbvi857rw7wx439ivzf7r6blljw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>8ydgvbvi857rw7wx439ivzf7r6blljw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603918</id>
      <parentid>3603916</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3603918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74652" sha1="pp5bvdjdu7y3oorndobl48p31mso9ud" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>pp5bvdjdu7y3oorndobl48p31mso9ud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603921</id>
      <parentid>3603918</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кеңес оккупациясы */</comment>
      <origin>3603921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75327" sha1="15r99vuk0fi9uoaarmvqwajfdjy1acn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>15r99vuk0fi9uoaarmvqwajfdjy1acn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603923</id>
      <parentid>3603921</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала */</comment>
      <origin>3603923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76270" sha1="09k1yxia4r4u5xw7muwdsisxqus1g2k" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>09k1yxia4r4u5xw7muwdsisxqus1g2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603924</id>
      <parentid>3603923</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76859" sha1="l6n7ine0so0lbtily5sfii07tj58xw3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
У 1991 року Київ став столицею незалежної України. Проте в місті важко впроваджувалися позитивні зрушення: давалася взнаки загальнодержавна соціально-економічна криза, що призвела до безробіття та скорочення виробництва. У цей час добудовано лінію метрополітену на Лук'янівку та Харківський масив, відкрито Співоче поле.

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>l6n7ine0so0lbtily5sfii07tj58xw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603925</id>
      <parentid>3603924</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76867" sha1="s4hmwqr0ys2bsdrc8b7il6z49v9e8eq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
1991 жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>s4hmwqr0ys2bsdrc8b7il6z49v9e8eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603926</id>
      <parentid>3603925</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78086" sha1="1fryu0iqoylypxw6hh4gk2er553n0ek" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
1991 жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>1fryu0iqoylypxw6hh4gk2er553n0ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603928</id>
      <parentid>3603926</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) */</comment>
      <origin>3603928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79107" sha1="m4a0lzdyijorqqqfr52h19g2sc1eme2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
1991 жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

2022 жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>m4a0lzdyijorqqqfr52h19g2sc1eme2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603932</id>
      <parentid>3603928</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79241" sha1="irkzdpu8pxwcxoo2x56rr77r39b1cwa" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
1991 жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

2022 жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
2025 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>irkzdpu8pxwcxoo2x56rr77r39b1cwa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603933</id>
      <parentid>3603932</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Халқы */</comment>
      <origin>3603933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79245" sha1="q33nv1iyp1ikkpasrpf2khabukr66h8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
1991 жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

2022 жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>q33nv1iyp1ikkpasrpf2khabukr66h8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603934</id>
      <parentid>3603933</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) */</comment>
      <origin>3603934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79249" sha1="rcmjhdz7mjmthu74c66v0skbhmj0xrq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
1991 жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>rcmjhdz7mjmthu74c66v0skbhmj0xrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603936</id>
      <parentid>3603934</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79253" sha1="ag9xwou427x50adizq53f3o0olokxb6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>ag9xwou427x50adizq53f3o0olokxb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603938</id>
      <parentid>3603936</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79257" sha1="lnldvfft3r16tecw0l9gi5382gfwv4b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен 2001 жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>lnldvfft3r16tecw0l9gi5382gfwv4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603939</id>
      <parentid>3603938</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79261" sha1="33jsyiarblltza8fd78e2fi56q5uoup" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен [[2001]] жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. 2004 жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>33jsyiarblltza8fd78e2fi56q5uoup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603940</id>
      <parentid>3603939</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79265" sha1="tjq77ijklwwp4kk9vgwjlz0wr7n4c1t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен [[2001]] жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. [[2004]] жылдың қарашасынан 2005 жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>tjq77ijklwwp4kk9vgwjlz0wr7n4c1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603941</id>
      <parentid>3603940</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79269" sha1="3o2k45m1k3all3uaxc6iwujqcfd3cy9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен [[2001]] жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. [[2004]] жылдың қарашасынан [[2005]] жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>3o2k45m1k3all3uaxc6iwujqcfd3cy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603942</id>
      <parentid>3603941</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тәуелсіз Украина */</comment>
      <origin>3603942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79273" sha1="4tq04fn5dychkrhheq7o3294wfi7mzp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Киев
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Київ}}
 |сурет                   = {{Photomontage
 | photo1a = Kiev Cabinet of Ministers.jpg
 | photo2a = P1130119-1.JPG{{!}}
 | photo2b = Ku02.JPG{{!}}
 | photo3a = Будинок із химерами, в якому жив архітектор Городецький.jpg{{!}}
 | photo3b = Дзвіниця собору Святої Софії в Києві, Україна.jpg
 | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 320
 | foot_montage =
 }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
 |ту                      = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 00 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = type:city(2661299)_region:UA
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 аудан
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]
 |құрылған уақыты         = [[V ғасыр|V]]&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kiev Kiev] at [[Encyclopedia of Britannica]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tolochko, P., Ivakin, G., Vermenych, Ya. ''[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Kiev]''. Encyclopedia of History of Ukraine.&lt;/ref&gt;—[[X ғасыр]]&lt;ref name=&quot;Толочко&quot;&gt;''Толочко П. П.'' Новые археологические исследования Киева (1963—1978) // Новое в археологии Киева. — Киев, 1981.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm К. Цукерман. Два этапа формирования древнерусского государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= А. В. Комар|бөлімі= Киев и Правобережное Поднепровье|тақырыбы= Русь в IX–XI веках: археологическая панорама / Rus' in 9th - 10th centuries: archaeological panorama|сілтеме= http://www.academia.edu/5028113|жауапты= Н. А. Макаров|орны= Москва; Вологда|баспасы= Древности Севера|жыл= 2012|беттері= 496|isbn= 978-5-93061-068-0}}&lt;/ref&gt;
 |алғашқы дерек           = V ғасырдың басы — VI ғасырдың  басы
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 826,35&lt;ref name=&quot;Ауданның үлкею&quot;&gt;[https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya Межі Києва можуть змінитися] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216051856/https://kmr.gov.ua/uk/content/mezhi-kyyeva-mozhut-zminytysya |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt; немесе 847,66&lt;ref name=&quot;гк&quot;&gt;{{cite web |url = http://atu.gki.com.ua/atu/26 |title = Геодезия, картография және кадастрлар жайында Украина мемлекеттік қызметі |lang = uk  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150918152231/http://atu.gki.com.ua/atu/26 |archivedate = 2015-09-18 }}&lt;/ref&gt;
 |биiктiктiң түрi         = Ең биік жері
 |орталығының биiктігі    = 100—200
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 967 360&lt;ref name=&quot;1 қаңтар 2020 халық&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році]&lt;/ref&gt; немесе&lt;br&gt; 3 703 100
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 4481
  |шоғырлануы             = Киев агломерациясы — 4 071 000
  |ұлттық құрамы          = (2001 ж. санақ бойынша)&lt;br&gt; [[украиндар]] — 82,2 %,&lt;br&gt;[[орыстар]] — 13,1 %,&lt;br&gt;[[еврейлер]] — 0,7 %,&lt;br&gt;[[беларустар]] — 0,6 %,&lt;br&gt;[[поляктар]] — 0,3 %
  |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, протестанттар, мұсылмандар, иудейлер
  |этнохороним            = киевтік, киевтіктер
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +380 44
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 01000 — 06999
 |автомобиль коды         = AA, КА / 11, 28
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Kiev
 |сайты                   = http://kmv.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
 | add1n                    = Марапаттары
 | add1                     = {{Алтын Жұлдыз медалі|тип=қала|1965 жыл}} {{Ленин ордені|түрі=қала|1965 жыл}} {{Халықтар Достығы ордені|түрі=қала|1982 жыл}}
}}
'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} {{IPA|[ˈkɪjiu̯]}}) — [[Украина]]ның [[елорда|астанасы]] және ең ірі қаласы, батыр-қала. [[Днепр]] өзенінің бойында орналасқан. [[Киев агломерациясы]]ның орталығы болып табылады. Киев – Украинаның жеке әкімдік-аймақтық бірлігі, елдің мәдени-басқару орталығы, сол сияқты [[Киев облысы]]ның әкімшілік орталығы. Украинаның орталық бөлігінің солтүстігіне қарай орналасқан. Тұрғындары жыл сайын орта есеппен алғанда 20 мың адамға тұрақты түрде өсіп келеді.&lt;ref&gt;[http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 Населення Київа на 1.01.20ХХ років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt; Киев – халқының есебі бойынша европадағы [[Мәскеу]], [[Лондон]], [[Санкт-Петербург]], [[Берлин]] және [[Мадрид]]тен кейін алтыншы орынды иемденген.

Киев [[поляндық]]тар, [[Киев Русі]]нің, және [[Киев князьдігі]]нің астанасы болған. [[1917 жыл]]ғы қарашаның 7 мен [[1918 жыл]]дың 29 сәуірі аралығында және [[1918 жыл]]дың 14 желтоқсаны мен [[1919 жыл]]дың 5 ақпаны аралығында - [[Украина Халық Республикасы]]ның астанасы, [[1918 жыл]]дың [[29 сәуір]]і мен [[14 желтоқсан]]ы аралығында – [[Украина Державасы]]ның (Ірі мемлекетінің) астанасы, [[1919 жыл]]дың [[7 қыркүйек|7 қыркүйегі]] мен [[29 желтоқсан]]ы аралығында - [[ОРҚК Киев әскери облысы]]ның орталығы, [[1934 жыл]]дың маусымынан [[1991 жыл]]дың [[24 тамыз]]ына дейінгі уақыт аралығында [[УССР]], [[1991 жыл]]дан бері – [[Украина]] астанасы.

Киев – елдің алдаңғы қатарлы саяси, әлеуметтік-экономикалық, көліктік және ғылыми орталығы. Киевте үкіметтің жалпымемлекеттік органы және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, шет мемлекеттер елшілігі, жалпымемлекеттік коммерциялық ұйымдардың және қоғамдық бірлестіктердің, сол сияқты шетел серіктестерінің Украинада жұмыс істейтін өкілдігінің көпшілігінің штаб-пәтерлері бар.

Қаланың өзінің елтаңбасы мен туы бар. ІХ ғасырдан ХІІ ғасыр аралығында Киев Русінің орталығы ретіндегі тарихи өзіндік мәнінің күшімен де қаланы қазіргі уақытта да «Орыс қалаларының анасы» деп атайды.

== Физико-географиялық сипаттамасы ==
Киев Украинаның солтүстік бөлігінде, орманды дала аймағы мен аралас орман аймағының шекарасында, [[Днепр]]дің орта ағысында (Десна сағасынан төмен), оның екі жағалауында орналасқан.&lt;br /&gt;
Киев рельефі жазық пішінге ие: сол жағалауда – Днепр ойпаты, оң жағалауда солтүстік бөлігінде – Полесье ойпаты, оңтүстік бөлігінде – Днепр тауы.

Днепрдің жоғары оң жағалауы Днепр тауының сілемдерін алып жатыр. Бұл биіктік Киев үстірті деп аталады. Жер бедері кейде көтеріліп, жекелеген биіктіктер тізбегін құраса, кейде Днепр аңғарының деңгейіне дейін төмендейді. Днепрден жоғары ең биік нүктелер (106 метр) қаланың шығыс бөлігінде, Печерск ауданында орналасқан. Бұл жерден жер бедері бірте-бірте батысқа қарай, Либид өзенінің кең аңғарларына және Крещатик және Скоморох өзектеріне түседі. Содан кейін қайтадан Бату тауына көтеріледі.
Рельефтің ең төменгі нүктелері Подолда орналасқан (өзен деңгейінен небәрі 4-8 м биіктікте). Днепр және оның салалары (Десна, Припять, Березина, Почайна, Глубочица, Киянка, Либед) Орта Днепр аймағы халқының экономикалық және саяси өмірінде ұзақ уақыт бойы үлкен рөл атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tvoyaukraina.wordpress.com/%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2/|title=Киев географиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Климат ===
Киевтің климаты қалыпты континенттік болып саналады, жазы жылы, қысы өте жұмсақ. Климаттың өзгеруіне байланысты ол теңіз климатына көбірек ұқсайды. Ең жоғары температура шілдеде, ең суық қаңтарда, орташа жылдық көрсеткіш +8,4°С.

Қыста суық ауа аңғарларға түсіп, өзендердегі температураны төмендетеді. Киевте ылғалдылық айтарлықтай жоғары (жылдық көрсеткіш 75% құрайды). Қыс 90-нан 120 күнге дейін созылады (қарашаның ортасы – наурыздың аяғы). Бірақ мұнда да климаттың өзгеру тенденциясы байқалады: қаңтарға дейін айтарлықтай жылы болуы мүмкін, ал суық ауа райы наурыздың басына дейін созылуы мүмкін.

Көктем – ең қысқа кезең, ол орта есеппен наурыздың ортасында басталып, мамырда аяқталады. Бұл кезеңде аяздар болуы мүмкін, олар әдетте айдың басында аяқталады - кейде олар ұзаққа созылуы мүмкін.

Жаз көбінесе мамырдың ортасында/соңында басталып, қыркүйектің ортасында аяқталады. Климаттың өзгеруіне байланысты жаз біртіндеп сәуірге қарай ауысады. Орташа алғанда, жазда температура +18 градустан төмен түспейді, көлеңкеде максималды көтерілу +40 дейін мүмкін.
Жазда ылғалдылық жеткілікті (65% дейін). Күз мезгілі ауа температурасының 10 °С-тан төмен түсетін кезеңі болып саналады. Қыркүйектің аяғынан қазанның ортасына дейін ауа-райы айтарлықтай жылы және құрғақ, ал айдың екінші жартысы мен қараша-желтоқсанға қарай ылғалды, жаңбырлы, бұлтты және суық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tut1.ru/goroda-ukrainy/55-kiev-stolica-ukrainy.html|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
=== Атаудың шығу тарихы ===
Ескіден қалған бір сөздерде қаланың атауы [[Кия]] деген есімнен шығады дейді - аңызда айтылғандай, Киев негізін қалаған ағайынды үш жігіттің ең үлкені. Бұл аңыз бізге дейін [[ХІІ ғасыр]]дың [[«Повесть временных лет»]] шежіресімен жеткен болатын. 
&lt;blockquote&gt;
 ''«Была три братья,— сообщает летописец,— единому имя Кий, а другому Щек, а третьему Хорив и сестра их Лыбедь. Седяше Кий на горе, идеже ныне оувоз Бо́ричев, а Щек седяше на горе, идеже ныне зовётся Щекови́ца, а Хорив на третьей горе, от него же прозвася Хореви́ца, и створиша град, во имя брата своего старейшего и нарекоша имя ему Киев. И бяше около града лес и бор велик, и бяху ловяща зверь, бяху мужи мудры и смыслени, и нарицахуся Поляне, от них же суть Поляне в Киеве и до сего дня».
Қаланың шығу тарихы турасында және тағы бір болжам бар. Днепр өзенінің өткелінде қызмет еткен жұмыскерлер (кияндықтар) оның алғашқы тұрғындары есімімен аталған. Өткел өзеннің түбіне қағып енгізген тіреулерге төселген ағаш төсеулер түрінде көрінді. «Повести временных лет» жылнамасында:
«Ини же несведуще, реша, яко Кий есть перевозник. У Киева бо бяше перевоз тъгда с оноя страны Днепра — темь глаголаху: „на перевоз на Киев“»'' 
&lt;/blockquote&gt;
дейді… 
Шежіреші... мұны былай негіздейді:
&lt;blockquote&gt;
''«Аще бы Кий перевозьник был, то не бы ходил Цесарюграду. Но се Кий княжаше в роде своём и приходившю ему к цесарю, которого не свемы, но тъкмо о сем вемы, якоже сказають, яко велику честь приял есть от цесаря, при котором ходив цесари. Идущю же ему вспять (вторично — В. Я.), приде к Дунаеви и взлюби место и сруби градък мал и хотяше сести с родъм своим и не даша ему ту близь живущии. Еже и доныне наречють дунайти „городище Киевець“. Киеви же пришедшю в свой град Киев, ту живот свой сконьча».''
&lt;/blockquote&gt;

Қала атауының шығу тарихы тұрғысындағы тағы бір қызықты нұсқасы [[Гельмольд]]ің [[«Славянская хроника»]] жазбасы береді.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Gelmold/framegel1.htm ГЕЛЬМОЛЬД, СЛАВЯНСКАЯ ХРОНИКА]&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
''«Да́ны называют Русь также Острогардом по той причине, что, будучи расположена на востоке, она изобилует всеми благами. Ее называют также Хунигардом, потому что на этих местах сначала жили гунны… …Главный город ее Хуэ»''

&lt;/blockquote&gt;

Украиналық этнограф М.В. Закревский Клавдий Птолемей айтқан «Азагариум» қазіргі Киевтің орнында орналасқан деп мәлімдеді. Ю. А. Кулаковский Птолемейлік «Метропольді» Киевпен, М. Ю. Брайчевский - «Сармен» байланыстырды.

=== Атауларды өзге тілге трансляциялау негіздері. ===
Славян тілдерінде бұл қаланың атауында кейбір жайттарда [[Кий (князь)|Кий]] есімінен сын есімнің туындауы негізінің шығуына орай, екінші жариясы едәуір түленділіп айтылады. Мысалы, қала орыс тілінде Киев деп аталады, Поляк тілінде ''Kijów'' ({{IPA|[ˈcijuf]}}), сербтер мен хорваттар тілінде — ''Kijev''т.с.с. Киев ұзақ уақыттар бойына Ресей империясының және КСРО-ның құрамында болғандықтан, қала атауы славян тілінен емес, орыс тілі: ағылшын Kiev, немісше Kiew, т.с.с. арқылы таралды. Украин үкіметі Украина тәуелсіздігін алғаннан кейін ресми құжаттарда украиндық атауы негізін орыс тілінен емес, ағылшын тілінен алатын болды.&lt;ref&gt;[http://ukrlit.org/transliteratsiia/ РІШЕННЯ УКРАЇНСЬКОЇ КОМІСІЇ З ПИТАНЬ ПРАВНИЧОЇ ТЕРМІНОЛОГІЇ N9 Протокол N2 від 19 квітня 1996 р.]&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар, Киевтің ағылшын нұсқасына негізделіп, нәтижесінже Kyiv сөзі пайда болды, алайда ағылшын тілдес азаматтар үшін &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/talking_point/4946456.stm Q&amp;A: Chernobyl 20 years on] [[BBC News]] 2006/04/26&lt;/ref&gt; үйреншікті болмағандықтан да олардың қолданысында Kiev &lt;ref&gt;[http://www.kiev-life.com/kyiv/kiev-or-kyiv Kiev or Kyiv] Kiev-Life.com&lt;/ref&gt; сөзінен гөрі сирек айтылады.

2018 жылдың 2 қазанында Украина Сыртқы істер министрлігі «StratCom Ukraine» стратегиялық коммуникациялар орталығымен бірлесіп, «#CorrectUA» онлайн науқанын бастады, оның аясында шетелдік БАҚ-қа Киев қаласының (#KyivNotKiev) емлесін түзетуді сұрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title=#CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02|archive-date=2020-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200907211839/https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Киев қаласы үшін емле түзетулері туралы алғашқы хабарламалар пайда болды: олар мәтіндерінде Киев BBC орнына Киев деп жазады&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ Клімкін похвалився результатами кампанії МЗС: BBC пише Kyiv, не Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050914/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/10/6/7087849/ |date=15 лютого 2019 }} // Європейська правда, 6 жовтня 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 Kyiv not Kiev: ВВС змінює написання столиці України] {{Webarchive|url=https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939 |date=14 жовтня 2019 }} // BBC, 14 жовтня 2019. {{ArchivedURL|https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|14 жовтня 2019}} (таке правило написання столиці України в текстах, на картах та у графіках починає діяти на ВВС з 14 жовтня 2019 року)&lt;/ref&gt; және The Guardian.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Видання The Guardian писатиме у своїх текстах Kyiv замість Kiev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213201917/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Лондон Лутон әуежайы,&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лондонський аеропорт Лутон змінив назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213195854/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019.&lt;/ref&gt; Будапешт және Таллин әуежайлары&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аеропорти Будапешта і Таллінна виправили назву Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214220004/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ |date=14 лютого 2019 }} // Європейська правда, 14 лютого 2019&lt;/ref&gt; және Бельгия&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аеропорти Бельгії виправили Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420073550/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ |date=20 квітня 2019 }} // Українська правда, 20 квітня 2019&lt;/ref&gt; өз атауларын Киевтен Киевке өзгертті. Сонымен қатар, украиналық UIA әуе компаниясы бастапқыда Киев атауын Киевке өзгертуден бас тартты, себебі Киев Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының IATA ресми транслитерациясы болып табылады.&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ відмовилась змінити Kiev на Kyiv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213202512/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ |date=13 лютого 2019 }} // Європейська правда, 13 лютого 2019&lt;/ref&gt; Бірақ 2019 жылдан бастап IATA Киев деп жазуға көшті.

2020 жылдың 16 қыркүйегінде ағылшынша Уикипедия Киев туралы мақаланың атауын &quot;Kiev&quot;-ден &quot;Kyiv&quot;-ге өзгертті,&lt;ref&gt;[[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедії змінено написання столиці України]]&lt;/ref&gt; сонымен бірге, тиісті ойконимі бар жеке мақалалар, атап айтқанда Киев Русі туралы, өзгеріссіз қалады.

Ежелгі орыс ескерткіштерінде қала атауы Кивки деп жазылған, мұнда y прото-славян тіліндегі *y дыбысын, ал ј — иоттық [e] («ё») дыбысын білдірген. Мұндай емле шежірелерде ұзақ уақыт сақталған. Кейінірек, екінші палатализация заңы тоқтатылғаннан және [ɨ] дыбысы [i] дыбысымен біріктірілгеннен кейін алдыңғы-ортаңғы қатардағы [ɪ] жаңа дауысты дыбысына Киевки, Киевки емлелері пайда болды, ал «жаңа яты» — және «Kyyѣvy», «Kyѣvy», «Kyѣvy» қалыптасқаннан кейін. 19 ғасырда украин емлесінің жетілдірілуімен, и әрпі [ɪ] әрпіне, ал [ji] әрпі иоттық «жаңа яты» — ї әрпінен бекітілгенде, емле қазіргі заманғы түрін — Киевті алды.

== Тарихы ==
{{main|Киев тарихы}}
[[Сурет:Kiev downtown.jpg|thumb|right|Киев 19 ғ. аяғында]]
Археологиялық қазбалардың көрсетуі бойынша [[Киев облысы]]ның аймағындағы тұрғындар 15 000—20 000 жыл бұрын болған екен. [[Неолит]] және [[энеолит]] ([[мыс дәуірі]]) кезеңдері [[трипольдық мәдениет]]ін көрсетеді, ескерткіштер мен мезгілдерін зерттеушілер үш кезеңге бөледі: ерте(4500—3500), орта (3500—2750) және кешірек (2750—2000 б.з.д. жж.). Оңтүстік-батыс аймақтардағы қола дәуірінің кезеңіне [[белогрудтық мәдениет]] тиесілі екен. Б.з.д. І мың жылдық - б.з. І мың жылдығының алғашқы кезеңінде [[Зарубинец мәдениеті]] солтүстік-батыс Киевтіктерге тән болды.

Заманауи Киев және Киев облысының аймағындағы [[темір ғасыры]], сол сияқты, «киев мәдениеті» деп аталған және II—III ғғ., IV—V ғғ. тұсында дунайдың төменгі бөлігіндегі ормандар мен даладан [[Днепр]]дің сол жағалауына және шығыстағы Черниговтік [[черняхов археологиялық мәдениеті]]н көрсетеді. 
Киев аса ірі әкімшілік орталық ретінде антикалық географтардың айтуы бойынша Шығыс Еурпада (К.Птолемей және басқалары) б.з. ІІ ғасырдн бері ғұндар қожалығы кезеңінде өз қызметін бастап кеткен болатын. Әрі қарай ол бұлғар,печенег, хазарлар, қыпшақтар «сахаралық» империясы аясында динамикалық түрде дамыды. Әр түрлі зерттеулерде оның тұрғындарының арасында торктер (Ақ шіркеу - Торческ) колбягтар, бұлғарлар, печенегтер, далалықтар және басқалар бар екенін айтады.

=== Русь–Украина ===
VIII–IX ғасырлар тоғысында Киев оңтүстік Шығыс славян тайпаларының тайпааралық одағы Рус жерінің басты қаласына айналды, ал 882 жылдан бастап, [[Варягтар]] жаулап алғаннан кейін, «Русь қалаларының анасы» — Рус мемлекетінің астанасы болды.&lt;ref&gt;Толочко П. П., Івакін Г. Ю., Верменич Я. В. Київ // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 201—218. — ISBN 978-966-00-0692-8.&lt;/ref&gt;

=== Литва Ұлы Герцогтігі, Русь, Жемантия ===
Шамамен [[1362]] жылы Киев Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді. Владимир Ольгердович оның князі болды.

=== Гетманат ===
[[XV]] ғасырдың соңы Киевтің құлдырауының басталуын белгіледі, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жалпы дағдарысынан туындады - оның бақылауындағы жерлерді Қырым татарларының шабуылдарынан қорғауды ұйымдастыра алмауы, олардың ең ірісі [[1482]] жылы жасалған.

=== Ресей империясы ===
=== 17 ғасыр ====
Киев Мәскеу губернаторларының резиденциясына айналды. 1667 жылы казак мемлекетін Польша-Литва Достастығы мен Мәскеу патшалығы арасында бөлген Андрусив бейбітшілігіне қол қою нәтижесінде қала соңғысының құрамына кірді. Формальды түрде Киев Запорожье армиясының билігінде қалды, бірақ іс жүзінде қалада Мәскеу әкімшілігі жұмыс істеді, соған қарамастан, қала өзін-өзі басқарудан ләззат алып, өз өмірін жалғастырды. 1686 жылғы «мәңгілік бейбітшілікке» сәйкес, Киев ақыры Мәскеу мемлекетінің протекторатына өтті.

==== 18 ғасыр ====
Украинаның батыс аймақтарымен байланыстың үзілуі 18 ғасырда экономика мен сауданың тоқырауына әкелді. 1782 жылдан бастап Киев губернаторлықтың бас қаласына айналды, оның аумағы Гетманаттың айтарлықтай бөлігін қамтыды.

==== 19 ғасыр ====
1820 жылдары Киевте шамамен 40 000 адам болды, оның 18 000-ы әскери қызметкерлер болды.

==== 20 ғасыр ====
1911 жылы 6 тамызда Киев тұрғындары астананың үстінен ұшып өткен алғашқы украиналық 35 метрлік «Киев» дирижаблін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, ол 1912 жылдың тамызына дейін коммерциялық рейстерді жалғастырды. Дирижаблды украиндық жобалаушы инженер, киевтік Федор Андерс жасаған. Ол Дума алаңы (қазіргі Тәуелсіздік алаңы) мен Труханов аралы арасында қатынаған. Сол кездегі билет бағасы 50 тиын болды, ал студенттерге жеңілдік болды.

=== Украина революциясы ===
Украина революциясы және азаттық күрестері кезінде Киев Украина мемлекеттілігі үшін күрестің орталығы болды. 1917 жылы 3 наурызда, патшалық режим құлағаннан кейін, қалада Украина Орталық Радасы құрылды. 1917 жылы 20 қарашада ол Үшінші Универсалмен Украина Халық Республикасын, ал Киевті оның астанасы деп жариялады. 1918 жылы 8 ақпанда қаланы большевиктер басып алды, бірақ Брест бейбітшілігі аяқталғаннан кейін оны Орталық державалардың әскерлері азат етті. 1918 жылдың 29 сәуірінен 14 желтоқсанына дейін Киев гетман Павел Скоропадский бастаған Украина мемлекетінің астанасы болды. Гетманат құлатылғаннан кейін БҰҰ директориясы 1919 жылдың 14 ақпанына дейін Киевте болды. 1919 жылдың ақпанында қаланы большевиктер, тамызда Антон Деникиннің әскерлері, ал желтоқсанда қайтадан большевиктер басып алды. 1920 жылы 7 мамырда Киевті Кеңес-Польша соғысы кезінде БҰҰ армиясының одақтас күштері мен поляк армиясы қайтарып алды. Алайда, большевиктердің қарсы шабуылының нәтижесінде ол ақыры Кеңес билігіне оралды.

=== Киев дүниежүзілік соғыстар аралығында ===
1930 жылдары Киевте автобус және троллейбус қозғалысы енгізілді, Евгения Бош көпірі салынды, алғашқы автоматты телефон станциясы іске қосылды, орталық жылыту ұйымдастырылды.

=== Кеңес оккупациясы ===
1941 жылы 19 қыркүйекте, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 78 күндік қорғаныстан кейін Киев кеңестіктер тарапынан тастап кетіліп, неміс әскерлері басып алды. Қала екі жыл бойы Киев генералдық, қалалық және ауылдық округтерінің әкімшілік орталығына айналды. Осы уақыт ішінде, атап айтқанда, Бабын Яр трагедиясы болды. 1943 жылы 6 қарашада кеңес өкіметі қаланы қайтарып алды.

=== Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қала ===
Ұрыс кезінде Киев қатты зардап шекті, әсіресе коммунистік партизандардың диверсиялық жұмыстарынан. Қалпына келтіру жұмыстары 1950 жылдардың басына дейін жалғасты.

1948 жылы Дашава-Киев газ құбырының құрылысы аяқталды, ал 1949 жылы Дарница теміржол көпірі мен Патон көпірі салынды.

1950 жылы КСРО-дағы алғашқы компьютер MESM жасалды, ал 1951 жылы Украинадағы алғашқы теледидар орталығы хабар тарата бастады.

1960 жылы метрополитеннің бірінші бөлігі іске қосылды, ал Днепрдің сол жағалауында жаңа тұрғын үй аудандары салынды.

=== Тәуелсіз Украина ===
[[1991]] жылы Киев тәуелсіз Украинаның астанасы болды. Дегенмен, қалада оң өзгерістерді жүзеге асыру қиын болды: бүкіл ел бойынша әлеуметтік-экономикалық дағдарыс өз әсерін тигізіп, жұмыссыздыққа және өндірістің төмендеуіне әкелді. Осы кезде Лукьяновка мен Харьков массивіне баратын метро желісі аяқталып, Спивоче полюсі ашылды.

Киев бірнеше рет наразылық акцияларының орталығына айналды. [[2000]] жылдың аяғы мен [[2001]] жылдың басында Киев «Кучмасыз Украина» саяси акциясының орталығына айналды. Бұл тәуелсіздік алғаннан бергі үкіметке қарсы ең ірі зорлық-зомбылық шеру болды. [[2004]] жылдың қарашасынан [[2005]] жылдың қаңтарына дейін қалада президент сайлауының бұрмалануына қарсы жаппай наразылық акциялары өтті, олар «Қызғылт сары революция» деп аталды. [[2013]] жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Киев Еуромайданның орталығына айналды, оның барысында қала орталығында «Беркут» арнайы жасақтарымен қақтығыстарда жүзден астам наразылық білдіруші қаза тауып, бірнеше жүздеген адам ауыр жарақат алды.

[[Сурет:Житловий_будинок_на_вул._Лобановського%2C_6-А_після_обстрілу.jpg|200px]]

==== Украинаға толық көлемді Ресей басып кіруі (2022 жылдан бастап) ====
Ресей Федерациясының Украинаға толық ауқымды басып кіруінің бөлігі ретіндегі әскери агрессиясы 2022 жылдың 24 ақпанынан 2 сәуіріне дейін қаланың шетінде және өзінде жалғасты. Оған жаппай зымырандық, әуе және артиллериялық шабуылдар қосылды.

Астана аймағына қарсы агрессия 1 ай, 1 апта және 1 күнге созылды, бұл осы кезеңде оккупацияланған аумақтарда (Буча және т.б.) ауыр соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға әкелді.

[[2022]] жылдың 24 ақпанынан кейінгі барлық жылдары Киев үнемі бомбалаудан және ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарынан зардап шекті.

== Халқы ==
[[2025]] жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша Киев халқының саны 2 888 470 адамды құрайды, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар - 288 486 адам, 
*7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 341 201 адам, 
*18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 56, 200 адам 2 403 адам, 
*60 және одан жоғары жастағы қарттар – 629 686 адам, 
*80 жастан асқан ұзақ өмір сүрген тұрғындары – 40 439 адам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kyiv/?ysclid=m7j97bewsi985062858|title=Киев халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Киев қаласындағы халық саны 2011 жылдан 2022 жылға дейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://index.minfin.com.ua/reference/people/kiev/|title=Киев қаласындағы халық саны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-12|lang=}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !!2020 !! 2021 !! 2022
|-
| 2 799,2|| 2 814,3 || 2 845,0 || 2 868,7 || 2 888,0 || 2 906,6	 || 2 925,8	 || 2 934,5|| 2 950,8|| 2 967,4 || 2 962,2	||2 962,2	
|}

[[Сурет:Panorama of Podil.jpg|нобай|орта|1200px|Киевтің орталық аудандарының бірінің панорамасы]]

== Өнеркәсібі ==
Киев Украинаның ірі [[өнеркәсіп]] орталығы болып табылады. Қалада [[халық шаруашылығы]]ның көптеген салалары бар. Олар: жеңіл және тағам өнеркәсібі, полиграфия, машинажасау, металлургия, авиақұрылыс.
[[Сурет:Obolon-2008.jpg|нобай|оңға|200px|&quot;Оболонь&quot; сыра зауыты]]   [[Сурет:Завод Я. Гретера та О. Криваненка.JPG|нобай|оңға|200px|&quot;Большевик&quot; зауыты]]  [[Сурет:11 big.jpg|нобай|оңға|200px|«Арсенал» зауыты]]  [[Сурет:First Ukrainian serial production An-148.jpg|нобай|оңға|200px|Антонов атындағы ӘҒТК]] [[Сурет:Plant 410 Civil Aviation.jpg|нобай|оңға|200px|410 азаматтық авиация зауыты]]              
Негізгі өнеркәсіп орындары:
* &quot;Оболонь&quot; сыра зауыты
* Киев кеме жөндеу-құрылысы зауыты
* Киев зергерлік зауыты
* Киев дәрумендік зауыты
* «Дарница» фармацевтикалық өнеркәсібі
* Антонов атындағы ӘҒТК
* Киев механикалық зауыты
* Киев «Столичный» шампан сырасы зауыты
* Киев автоматика зауыты
* Киев &quot;Большевик&quot; зауыты
* Киев «Ленинская кузня» зауыты
* «Киевхимволокно» ААҚ
* «АТЭК» (бұрынғы «Красный экскаватор») зауыты
* Киев арнайы механика зауыты
* «Росток» ЖАҚ
* Киев құрылыс материалдары зауыты
* ГП «Буревестник»
* ООО ПТК «Агромат»
* «Отис» (Киевтік лифт зауыты) ЖАҚ
* 410 азаматтық авиация зауыты
* Киев қазыналық механикалық зауыты
* Киев жөндеу-механикалық зауыты
* Киев мотоцикл зауыты
* Киев «АВИАНТ» авиациялық зауыты

=== Экономикалық көрсеткіштер ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! көрсеткіштер
! бірліктер
! [[2006 жыл|2006]] жылғы мәні
|-
| 1
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 4398,3
|-
| 2
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 11,5
|-
| 3
| Тауарлар экспорты
| млн [[АҚШ доллары|$]]
| 17573,0
|-
| 4
| Уд. вес в общеукраинском
| %
| 39,0
|-
| 5
| [[Сальдо]] [[экспорт]]-[[импорт]]
| млн [[доллар США|$]]
| −13174,7
|-
| 6
| Капитальные инвестиции
| млн [[гривна|₴]]
| 29946,5
|-
| 7
| Орташа айлық
| [[гривна|₴]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 3250
|-
| 8
| Орташа айлық
| [[доллар США|$]] ( [[сентябрь|01.09.]][[2009|09]])
| 406
|}
Украина статистикасы мәліметтері бойынша алынды.&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Державний комітет статистики України&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Киев қаласы - ірі транспорттық торап (темір және тас жолдар,кемежай, әуежайлар). 1960 жылдан бері метрополитен жұмыс істейді. Автобус, троллейбус, трамвай жүйесі дамыған, фуникулер (тауға көтеретін жол) жұмыс істейді.

=== Әуе жолы ===    
Киевте үш әуежай қызмет етеді: халықаралық [[Борисполь (аэропорт)|аэропорт Борисполь]] ( Киев шетіне қарай, Киевской облысы Борисполь қаласында), [[Жуляны (әуежай)|Киев ( Жуляны ескі атауы]] және жүк тасу [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]].[[Сурет:Kiev airport international terminal.jpg|нобай|оңға|200px|Киев әуежайы (Жулияны)]] 
* [[Борисполь (аэропорт)|Борисполь әуежайы]]
* [[Международный аэропорт «Киев»|Жуляны әуежайы]]
* [[Гостомель (аэропорт)|Гостомель әуежайы]] (Антонов әуежайы)

Сол сияқты, қаланың шетінде Святоши әуежайы орналасқан (Авиант әуежайы бәрінен бұрын &quot;Авиант&quot; Киев әуезауытына қызмет көрсетуге қолданылады). Сонымен бірге қаланың маңында Васильков, Узин, Белая Церковь қалаларында әскери әуежайлар орналасқан. Бірнеше рет Васильков пен Белая Церковь әуежайларын жолаушылар әуежайы ретінде жоспары талқыға салынды. Қаланың қатарында кішігірім мынадай әуежайлар орын алған: Чайка (бұрынғы ДОСААФ, парашюттік база, спорттық авиация), Бузовтық (планерлік база), Долина (спорттық авиация), Бышев, Бородянка (парашюттік база), Киев-Южный (Гребинки, сельхоз, авиация, тікұшақтар) және басқалары.

=== Өзен жолы ===
1823 жылы Киевте бірінші пароход пайда болды, ал 1858 жылы «Днепр және оның салалары бойынша кеме қатынасы қоғамы» құрылды. Келесі жылы Днепрде 17 пароход, ал 25 жылдан кейін олардың саны 74 болды.
[[Сурет:Київський річковий вокзал.jpg|нобай|оңға|200px|Өзен вокзалы]]     
1961 жылы өзен вокзалы ашылды, оның сыртқы түрі кемеге ұқсайды. Вокзал сыйымдылығы бір мезетте 550 адамды құрады. Кеңестік кезеңде өзен порты флоты жылына 4 миллионға дейін жолаушы тасымалдады. Черкассы, Запорожье және Днепропетровскіге қалаларына ракеталар мен метеорлар қатынады. 1975 жылдан бастап Днепр су электр станцияларының каскады салынғаннан кейін Киев порты транзиттік портқа айналды. Үлкен сыйымдылықтағы кемелерден жүк Днепр мен Деснаның таяз бөлігіне қызмет көрсететін флотқа берілді.

Бүгінгі таңда Днепр көлік артериясы ретінде жарты ғасыр бұрынғыдай көлік артериясы емес. Жыл бойы тасымалмен айналысатын басқа компаниялар үшін өзен көлігі ыңғайсыз болды.
Дегенмен, 2014 жылдан бері портқа 40 миллион гривеннен астам инвестиция салынды: кедендік кешен салынды, шеберханалар мен қоймалар қайта қалпына келтірілді, теміржол желісі қалпына келтірілді. Олар жүк тиеу алаңы мен кеңселері бар логистикалық кешен, цемент базасы терминалын салып, жүктерді өңдеуді ғана емес, контейнерлік тасымалдауды да дамытуды жоспарлап отыр. Өзен вокзалы қазір туристік бағытта дамып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigkyiv.com.ua/proshloe-i-budushhee-kievskogo-rechnogo-flota/|title=Киев өзен портының өткені мен болашағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Метро ===
[[Сурет:Kiev metro route map ru.svg|thumb|200px|Киев метрополитенінің жүйелік кестесі 2011 жыл]]
1960 жылы ашылған Киев метросы Мәскеу мен Ленинградта метро ашылғаннан кейін Кеңес Одағында үшінші метро болды. Қазіргі уақытта метро Киевтегі ең жылдам көлік түрі болып табылады. 

Киев метросының он ауданды кесіп өтетін үш желісі бар, метро желілерінің жалпы ұзындығы шамамен 65 шақырымды құрайды, 52 станция және үш жерасты трансфер торабы бар. Киев метросының алты станциясы жер үстінде, жиырма станциясы үлкен тереңдікте, ал жиырма төрт станциясы таязырақ тереңдікте орналасқан.

2014 жылдан бастап метроның навигациялық жүйесінің дизайны әзірленді. Одан метро карталарының дизайнын, метро схемаларын, көліктердегі мониторларға арналған анимацияларды және ақпараттық баннерлерді көруге болады. 2019 жылы қолданыстағы 822 метро вагонының 500-і жолаушылар вагондарда орналасқан теледидарда көшелер ғана емес, сонымен қатар қоғамдық көлік аялдамалары, метроға кіретін және шығатын жерлер, жақын маңдағы орындар көрсетілді.

Киев метросында 105,5 метр тереңдікте орналасқан және Еуропа мен бұрынғы КСРО елдеріндегі ең терең болып табылатын Лондон метрополитенінің типіне сәйкес салынған 
вестибюльі жоқ Арсеналная стансасы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourister.ru/world/europe/ukraine/city/kiev/publications/487?ysclid=m7jakfo5lx513476508|title=Киев көлігі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Трамвай ===     
Тарихтағы ең көне көлік түрі – трамвай, Киев қаласында алғаш рет 1892 жылы іске қосылды. 1913 жылға қарай 20-дан астам маршрут желісі болды.
[[Сурет:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|нобай|оңға|200px|Трамвай Pesa Twist]]
1978 жылы Киевте КСРО-да алғашқы жүрдек трамвай желісі іске қосылды. Жүрдек трамвай құрылысының жобасын Мария Савченконың жетекшілігімен «Киевпроект» мемлекеттік мекемесінің мамандары әзірледі. Жобаның бірінші кезеңі жүзеге асырылып, айналма жолдан Жеңіс алаңына дейінгі маршрут 9 шақырымды құрап, 12 бекеттен тұрды. Маршрут бойымен 2 және 3 вагонды жүрдек пойыздар жүрді. Желідегі орташа жылдамдық 28,7 км/сағ құрады.

КСРО ыдырағаннан кейін жүрдек трамвай желісі нашар жағдайда болды: метро станциясы мен жол жөндеуді қажет етті. Қайта құру жұмыстары 2007 жылы басталды. Станциялар заманауи технологиялар арқылы қайта салынды.

Бүгінгі таңда Киев трамвай бағыттарына 473 трамвай вагоны қызмет көрсетеді. Киевте жүретін трамвай түрлері: Tatra T3SUCS, Tatra T3R.P, Tatra T6A5 7 0, K-1M6 1 0, T3UA-3 &quot;Kashtan&quot;, Богдан TR843 1, K-1M 8 6, Tatra K3R-N (KT3UA), Pesa Foklectron 73414 0 5. Қазіргі уақытта трамвай бұрынғы маңызын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://my-kiev.com/city/interesnye-fakty-iz-istorii-kievskogo-tramvaya.html|title=Киев трамвайының тарихынан қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Троллейбус ===
[[Сурет:MAZ-103T trolley - Kiev.jpg|нобай|оңға|200px|Троллейбус MAZ-103T]]     
Киевте троллейбус қозғалысын ұйымдастыру жұмыстары 1934 жылы басталды. Алғашқы троллейбус бағыты Красноармейская көшесі (Большая Васильковская) болды. 
1966 жылы 12 маусымда киевтік өнертапқыш Владимир Веклич әлемдегі алғашқы троллейбус пойызын жасады.
1983 жылға қарай Киев троллейбус паркінің жартысынан астамы Владимир Веклич жүйесін пайдаланатын 296 троллейбус пойыздарында жұмыс істеді.

Бүгінгі таңда жылжымалы құрам негізінен К12, ЮМЗ, ЛАЗ Е183 және 301, МАЗ-103Т және Богдан көліктерімен ұсынылған.

2000 жылы Киевте 35 троллейбус бағыты жұмыс істеді. Троллейбус желілерінің жалпы ұзындығы 324,9 шақырымды құрайды, автопарк 640 көліктен тұрады. 2006 жылдың мамыр айынан бастап троллейбус бағыттарының саны 44-ке жетті. 2010 жылғы желтоқсанда 37 бағыт жұмыс істейді. 4 троллейбус депосы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Автобус ===
[[Сурет:Laz A183 A24 Kyiv Khreshchatyk.jpg|нобай|оңға|200px|Автобус ЛАЗ-А183]]     
Киевте тұрақты автобус қатынасының алғашқы ашылуы 1913 жылы болды. Шын мәнінде, автобус толық ауқымды жұмысын 1925 жылы бастады. Ол кезде жалғыз бағыт бойынша 2 ғана автобус жүретін. Қазір Киевте 90-ға жуық муниципалды автобус бағыты жұмыс істейді. Автобустардың саны 700 бірліктен асады. 8 автобус базасы жұмыс істейді.

Киев бағыттарының көпшілігі үлкен класты автобустармен қызмет көрсетеді, олар негізінен ЛАЗ-A183 және MAЗ-203 автобустарымен ұсынылған. Бұл автобустар қаланың барлық дерлік маршруттарында кездеседі. Үлкен класты автобустар көптеген қалалық маршруттарда да кездеседі, бірақ әдетте әртүрлі бағыттар бойынша шашыраңқы болады. Мұндай автобустардың көп шоғырлануы Троещина немесе Виноградарь сияқты халық тығыз орналасқан аудандарға қызмет көрсететін №6 автобазаның бағыттарында кездеседі. 

Жолаушылар ағыны аз бағыттарда шағын класты автобустар пайдаланылады. Богдан А091 және Богдан А092 шағын класты автобустар, мысалы, № 2, 47, 59, 78 маршруттары.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Киев автобусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Маршрутты таксилер ===
Шағын автобустар Киевтегі қоғамдық көліктерден кем емес танымал болып саналады. Көптеген адамдар қозғалыс жылдамдығы мен қозғалыс жиілігіне байланысты көліктің осы түріне басымдылық береді. Киевтің шетінен немесе қоғамдық көлікті пайдалану ыңғайсыз қаланың шалғай аудандарынан жету қажет болғанда, жолаушыларға қажетсіз қиындықсыз тез арада діттеген жеріне жетуге микроавтобустар көмектеседі. Сондай-ақ, автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан айырмашылығы, Киевтің маршруттық таксилері көп мөлшерде ұсынылған, бұл көліктің осы түрімен қала бойынша жүруді өте ыңғайлы етеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tripmydream.com/ukraine/kiev/local-transport|title=Киевтегі қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фуникулёр ===
[[Сурет:2948279 Киевский фуникулер.jpg|нобай|оңға|200px|Киев фуникулері]]     
Көптеген жылдар бойы Киев тұрғындары мен Украина астанасының қонақтары фуникулерды белсенді түрде пайдаланып келеді. Ерекше және өзіндік бірегей көлік жүйесі Владимирская төбесінен тез көтерілуге ​​немесе төмен түсуге мүмкіндік береді.

Киев фуникулері 1905 жылы ашылды (Одессадан кейінгі Украинадағы екінші). Жолдың ұзындығы 222 м, еңісі 18-20°. Бір бағыттағы жол жүру уақыты шамамен 3 минутты алады. Жоғарғы және төменгі стансалар арасындағы биіктік айырмашылығы 75 м. Фуникулерлық трассаның жоғарғы бөлігі темірбетонды эстакадада орналасқан.

Киевтік фуникулер маятникті (ең кең тараған) жұмыс схемасын пайдаланады: екі моторсыз вагондар жоғарғы станцияда орналасқан шығырға сым арқан арқылы жалғанған. Вагондардың бірінің төмен қозғалуы екінші вагонның жоғарыға симметриялы қозғалысына әкеледі. Әрбір фуникулерлық вагонда рельсті тістеуік тәрізді ұстайтын сына тәрізді авариялық тежегіш бар. Әр вагонның сиымдылығы 100 адам, оның 30 - ы отыратын орын. 

Фуникулёр қалалық көлік құралы ретінде де, туристік тартымдылық ретінде де белсенді қолданылады. Тәуліктік жолаушылар ағыны 10-15 мың жолаушыны құрайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kak-eto-sdelano.livejournal.com/168790.html|title=Киев фуникулері қалай жұмыс істейді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
=== Театрлары ===
Киевте 50-ге жуық театр ұжымдары жұмыс істейді. 2009 жылдың ресми деректері бойынша 31 театр бар. Оның ішінде:  Т.Г.Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық академиялық опера және балет театры, Киев қалалық балалар мен жасөспірімдерге арналған академиялық опера және балет театры, Иван Франко атындағы Ұлттық академиялық драма театры, Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры, «ПоэТ» театры, Подольдегі театр, Киев академиялық жастар театры, Киев ұлттық академиялық оперетта театры, Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры, Киев қалалық академиялық қуыршақ театры, сол жағалаудағы Киев мемлекеттік академиялық драма және комедия театры, Киев эстрадалық театры, «Күміс арал» театры.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Kiev Opera House 2012 01.JPG|Опера және балет театры
Kiev Academic Puppet Theatre.jpg|Киев мемлекеттік академиялық театры
Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|Иван Франко атындағы драма театры
Богдана Хмельницкого 5 дробь 15 Киев 2012 01.JPG|Леся Украинка атындағы Ұлттық академиялық драма театры
Кукольный театр - panoramio (2).jpg|Киев мемлекеттік академиялық қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
'''Киев тарихы мұражайы''' — 1978 жылы құрылған. Мұражай қорында 250 мыңға жуық экспонат бар. Экспонаттардың көпшілігі - бұл қалада қазылған археологиялық материалдар. Киев тұрғындарының әр жылдардағы тұрмыстық заттар топтамалары назар аударуға тұрарлық.
[[Сурет:National Art Museum of Ukraine 20190505.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық өнер мұражайы]]   [[Сурет:National History Museum of Ukraine.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның ұлттық тарихи мұражайы]]  [[Сурет:Aerial view of memorial complex of museum of the history of Ukraine in World War II and monument to the Motherland.jpg|нобай|оңға|200px|Екінші дүниежүзілік соғыстағы Украина тарихының мұражайы]]  [[Сурет:Kiev Pyrogiv Podillya 070628.jpg|нобай|оңға|200px|Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы]]             
'''Украинаның Ұлттық өнер мұражайы''' — Украинадағы ең үлкен өнер галереясы. Мұнда 40 мыңға жуық экспонат қойылған. Мұнда украиндық және шетелдік үздік суретшілердің картиналары, мүсіндер мен гравюралар жинағы бар. Экспонаттардың жасы Киев Русынан қазіргі заманға дейін. Мұнда ежелгі икондардың әдемі жинағы бар. Мұражайда тұрақты түрде қазіргі украин суретшілерінің жұмыстарының көрмелері өткізіліп тұрады.

'''Украина Қарулы Күштерінің Орталық мұражайы''' — Украинадағы ең маңызды әскери мұражай. Мұражай 1996 жылы құрылған. Мұнда 1991 жылдан бері Украина армиясы мен флотын құрудың бүкіл тарихы сипатталған.

'''Киев бекінісі''' — ХІХ ғасырда салынған қорғаныс ғимараты. Кейбір үй-жайларды Украина Қорғаныс министрлігі әлі күнге дейін әскери қоймалар ретінде пайдалануда. Патша заманында мұнда казарма, қарауыл, азық-түлік қоймалары болған, бұл ғимарат 1927 жылы мұражайға айналды. Бекіністің өзі Киевтің орталық және сәнді аудандарының бірі – Печерскде орналасқан.

'''Ұлы Отан соғысы мұражайы''' — 1981 жылы ашылды. Мұнда Ұлы Отан соғысы кезіндегі әскери киімдер, майдан хаттары, мұрағаттық фотосуреттер, әскери карталар және басқа да қызықты жәдігерлер жинақталған.

'''Украинаның тарихи қазыналар мұражайы''' — 1969 жылы 4 қаңтарда ашылды. Киев-Печерск лаврасының аумағында орналасқан. Онда Украинадағы алтын зергерлік бұйымдардың ең үлкен топтамаларының бірі бар. Алтын бұйымдармен қатар асыл тастардан жасалған бұйымдар да бар.

'''Леся Украинка мұражайы''' — өткен ғасырдың 60-жылдарында құрылған. 1991 жылы оның мемориалдық пәтері ашылды. Мұнда ақынға тиесілі заттар, картиналар, сирек кітаптар жинақталған. Бөлек бөлмеде ақынның бүкіл өмірінен сыр шертетін жәдігерлер орналасқан.

'''Николай Лысенконың үйі''' - ұлы украин композиторы өмір сүріп, қызмет еткен жер. Мұнда композитордың көзі тірісінде болған үй ортасы сақталған.

'''Украинаның сәулет және тұрмыс мұражайы''' — Киев қаласының оңтүстік шетінде Пирогово ауданында орналасқан. Бұл 1969 жылы құрылған ашық аспан астындағы мұражай.  Мұнда XVI—XX ғасырлардағы халық сәулет өнерінің 275 ғимараты – ауыл үйлері, сарайлар, шіркеулер жинақталған, мұнда украин шаруаларының 70 мыңнан астам тұрмыстық заттары сақталған, мұражай экспозициясы көптеген мұрағаттық фотосуреттермен толықтырылған.

'''Украин сәндік өнерінің мемлекеттік мұражайы''' — Киев-Печерск лаврасында орналасқан. Экспонаттар 1899 жылы жинала бастады. Мұнда украиндық ұлттық кілемдер, маталар, украин кестелері, керамика және иконалар қойылған.

'''«Чернобыль» ұлттық мұражайы''' — 1992 жылы ашылды. Мұнда 7000 экспонат – құпиядан шығарылған кеңестік құжаттар, Чернобыль атом электр станциясының апатқа дейінгі және одан кейінгі карталары мен фотосуреттері бар.

'''Украина тарихының ұлттық мұражайы''' - Украина тарихын зерттейтін ең үлкен украин мұражайы. Старокиев тауында орналасқан. Мұнда картиналар, ұлттық украиндық киімдер, көне монеталар коллекциялары, ескі кітаптар сақталған. Мұражай қорында 800 мың экспонат бар. Бұл жерде казак хаттары мен гетмандардың хаттары да сақталған.

'''Кітап және баспа мұражайы''' — Киев-Печерск Лаврасында орналасқан. Мұнда 56 мың экспонат бар. Баспа машиналары, клишелер, алғашқы баспа кітаптарының көшірмелері жинақталған.

'''Киев-Печерск лавры''' — Украинадағы ең қасиетті орын. Мұнда терең зынданда әулиелердің жәдігерлері жатыр, монастырь және бірнеше белсенді шіркеулер бар. Мұнда жәдігерлер ауыр аурулардан арылуға немесе қалпына келтіруді тездетуге қабілетті.

'''Мемлекеттік авиация мұражайы''' — Киевтің оңтүстік-батыс шетіндегі Жуляны әуежайының жанында орналасқан. Мұнда 70-ке жуық ұшақ пен тікұшақ бар. Мұнда жолаушылар және әскери ұшақтар жинақталған.

'''Украинаның ұлттық медицина мұражайы''' — мұнда ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі украин медицинасының даму тарихы ұсынылған. Әйгілі украин дәрігерлерінің портреттері бар галерея бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kiev/#more-3331|title=Киев|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
ІХ ғасырдан бастап Киев Шығыс Еуропаның интеллектуалды дамуының орталығы болды. XVII ғасырдың аяғынан бастап Киев-Могилян академиясы көптеген танымал ғалымдарды даярлап шығарды. Алайда бірінші еуропалық үлгідегі заманауи университет Николай І патшаның жарлығымен Әулие Владимир атындағы Киев Императорлық университеті ретінде құрылды.
[[Сурет:Universität Kiew.jpg|thumb|200px|Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық университеті.]]
[[Сурет:KPI-1st building-left.jpg|thumb|200px|Украина Ұлттық техникалық университеті «КПИ»]]
[[Сурет:NaUKMA plats.JPG|thumb|200px|«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті]]
Бүгінде Киев – Украинадағы ірі ғылым мен білім орталықтарының бірі. Киевте халықаралық дәрежедегі университеттерді қосып алғанда, көптеген жоғары және орта білім мекемелері, соның ішінде Украинаның үш ең беделді университетттері: Тарас Шевченко атындағы Киев Ұлттық Университеті, Украинаның «КПИ» Ұлттық техникалық Университеті және «Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті орналасқан &lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/events/844116 Корреспондент опубликовал рейтинг лучших украинских вузов &quot; Последние события в Украине — Корреспондент]&lt;/ref&gt;.
Киевте Киевте 350 мектеп, 100-ден астам гимназиялар мен лицейлер, 70-тер шамасында Жоғары оқу орындары&lt;ref&gt;[http://www.mon.gov.ua/nz/28/ Список высших и средних специальных учебных заведений Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014211033/http://www.mon.gov.ua/nz/28/ |date=2006-10-14 }}&lt;/ref&gt; бар, олар:
*«КПИ» Ұлттық техникалық Университеті,
*Киев ұлттық экономикалық университеті,
*Ұлттық көлік университеті,
*Ұлттық әуе университеті,
*Киев құрылыс және сәулет өнері ұлттық университеті (КИСИ),
*М.П.Драгоманов атындағы Ұлттық педагоикалық университеті,
*Ақпараттық-Коммуникациялық Технологиялар мемлекеттік университеті,
*«Киев-Могилян академиясы» Ұлттық университеті,
*Киев консерваториясы,
*Жарнама институты,
*Киев Ұлттық лингвистика университеті (ИНЯЗ),
*Украина ғылыми Ұлттық университеті (НАНУ),
*Украина биоресурстары мен табиғатты пайдалану Ұлттық университеті,
*Киев ішкі істер Ұлттық университеті,
*Киев көркем академиясы,
*О.О.Богомолец атындағы Ұлттық медициналық университет,
*Халықаралық Соломонов университеті,
*Украина дене тәрбиесі және спорт Ұлттық Университеті (ИНФИЗ),
*И.К.Карпенко-Каро атындағы театр, кино және теледидар Киев Ұлттық университеті,
*Мәдениет және өнер Киевтік Ұлттық университеті,
*Киевтік Ұлттық технология және дизайн университеті,
*Киев Ұлттық тағам технологиясы университеті,
*Киевтік нарық қатынасы университеті,
*Киевтік Ұлттық сауда-экономикалық университет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Украина әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Киев]]
[[Санат:Украинаның миллионер қалалары]]
[[Санат:Украина қалалары]]</text>
      <sha1>4tq04fn5dychkrhheq7o3294wfi7mzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2004 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128151</id>
    <revision>
      <id>3603960</id>
      <parentid>3603432</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T16:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3603960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7389" sha1="3nfqxiz2m2v3wqyxstz3xxer9xrx2ak" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===
* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Facade of Serb House Destroyed in 2004 Pogrom - Prizren - Kosovo - 02.jpg|нобай|Косоволық сербтердің Призрендегі үйінің қирандылары, бүлікшілер қиратқан.]]
[[Сурет:2 1 in Fallujah.jpg|нобай|Фаллужадағы бірінші шайқас кезінде 1-ші теңіз полкінің АҚШ теңіз жаяу әскерлері 1-ші танк батальонының M1A1 Abrams танкі көтерілісшілер снайперлер орналасқан ғимаратқа оқ жаудырған кезде жасырынып тұр.]]
* [[12 наурыз]] – Ресей [[Киберспорт|киберспортты]] ресми спорт түрі ретінде мойындаған әлемдегі бірінші ел болды.
* [[14 наурыз]] – [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 71,2 пайыз дауыс жинап, Ресей президенті болып қайта сайланды.
* [[17 наурыз]] – [[Косово|Косовода]] албандар мен сербтер арасында этникалық зорлық-зомбылық басталды.
* [[29 наурыз]] – [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] және [[Словения]] [[НАТО]]-ға қабылданды, бұл ұйымның ең үлкен кеңеюі болды.
* [[31 наурыз]] - Фаллужадағы бірінші шайқаста [[Ирак|Ирактың]] Фаллужа қаласында төрт американдық қауіпсіздік қызметкері қаза тапты.

=== Сәуір ===

* [[1 сәуір]] – [[Google]] [[Gmail]]-ді іске қосты.
* [[14 сәуір]] – Польша хлорфторкөміртекті пайдалануға тыйым салды.
* [[18 сәуір]] - [[Испания|Испанияның]] жаңадан сайланған премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро Ирактан барлық 1300 испан әскерінің шығарылғанын жариялады.
* [[19 сәуір]] – Ресей «Союз ТМА-4» миссиясын ұшырды.
* [[24 сәуір]] - Украиналық боксшы Виталий Кличко қарсыласы Корри Сандерсті жеңіп, [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша ауыр салмақтағы чемпион атанды.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]

{{Year-stub}}</text>
      <sha1>3nfqxiz2m2v3wqyxstz3xxer9xrx2ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604212</id>
      <parentid>3603960</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мамыр */</comment>
      <origin>3604212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7706" sha1="l9px2ybb2h6hut1yglzudrndp60r5m2" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===
* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Facade of Serb House Destroyed in 2004 Pogrom - Prizren - Kosovo - 02.jpg|нобай|Косоволық сербтердің Призрендегі үйінің қирандылары, бүлікшілер қиратқан.]]
[[Сурет:2 1 in Fallujah.jpg|нобай|Фаллужадағы бірінші шайқас кезінде 1-ші теңіз полкінің АҚШ теңіз жаяу әскерлері 1-ші танк батальонының M1A1 Abrams танкі көтерілісшілер снайперлер орналасқан ғимаратқа оқ жаудырған кезде жасырынып тұр.]]
* [[12 наурыз]] – Ресей [[Киберспорт|киберспортты]] ресми спорт түрі ретінде мойындаған әлемдегі бірінші ел болды.
* [[14 наурыз]] – [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 71,2 пайыз дауыс жинап, Ресей президенті болып қайта сайланды.
* [[17 наурыз]] – [[Косово|Косовода]] албандар мен сербтер арасында этникалық зорлық-зомбылық басталды.
* [[29 наурыз]] – [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] және [[Словения]] [[НАТО]]-ға қабылданды, бұл ұйымның ең үлкен кеңеюі болды.
* [[31 наурыз]] - Фаллужадағы бірінші шайқаста [[Ирак|Ирактың]] Фаллужа қаласында төрт американдық қауіпсіздік қызметкері қаза тапты.

=== Сәуір ===

* [[1 сәуір]] – [[Google]] [[Gmail]]-ді іске қосты.
* [[14 сәуір]] – Польша хлорфторкөміртекті пайдалануға тыйым салды.
* [[18 сәуір]] - [[Испания|Испанияның]] жаңадан сайланған премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро Ирактан барлық 1300 испан әскерінің шығарылғанын жариялады.
* [[19 сәуір]] – Ресей «Союз ТМА-4» миссиясын ұшырды.
* [[24 сәуір]] - Украиналық боксшы Виталий Кличко қарсыласы Корри Сандерсті жеңіп, [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша ауыр салмақтағы чемпион атанды.

=== Мамыр ===

* [[7 мамыр]] - Владимир Путин [[Ресей президенті]] ретінде екінші мерзімге ант берді.
* [[17 мамыр]] – Тұрақты органикалық [[ластағыштар]] туралы Стокгольм конвенциясы күшіне енді.

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]

{{Year-stub}}</text>
      <sha1>l9px2ybb2h6hut1yglzudrndp60r5m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604214</id>
      <parentid>3604212</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусым */</comment>
      <origin>3604214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9006" sha1="jkzrsvph0v0wwfgfyd6vzy68g1tlgm0" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===
* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Facade of Serb House Destroyed in 2004 Pogrom - Prizren - Kosovo - 02.jpg|нобай|Косоволық сербтердің Призрендегі үйінің қирандылары, бүлікшілер қиратқан.]]
[[Сурет:2 1 in Fallujah.jpg|нобай|Фаллужадағы бірінші шайқас кезінде 1-ші теңіз полкінің АҚШ теңіз жаяу әскерлері 1-ші танк батальонының M1A1 Abrams танкі көтерілісшілер снайперлер орналасқан ғимаратқа оқ жаудырған кезде жасырынып тұр.]]
* [[12 наурыз]] – Ресей [[Киберспорт|киберспортты]] ресми спорт түрі ретінде мойындаған әлемдегі бірінші ел болды.
* [[14 наурыз]] – [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 71,2 пайыз дауыс жинап, Ресей президенті болып қайта сайланды.
* [[17 наурыз]] – [[Косово|Косовода]] албандар мен сербтер арасында этникалық зорлық-зомбылық басталды.
* [[29 наурыз]] – [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] және [[Словения]] [[НАТО]]-ға қабылданды, бұл ұйымның ең үлкен кеңеюі болды.
* [[31 наурыз]] - Фаллужадағы бірінші шайқаста [[Ирак|Ирактың]] Фаллужа қаласында төрт американдық қауіпсіздік қызметкері қаза тапты.

=== Сәуір ===

* [[1 сәуір]] – [[Google]] [[Gmail]]-ді іске қосты.
* [[14 сәуір]] – Польша хлорфторкөміртекті пайдалануға тыйым салды.
* [[18 сәуір]] - [[Испания|Испанияның]] жаңадан сайланған премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро Ирактан барлық 1300 испан әскерінің шығарылғанын жариялады.
* [[19 сәуір]] – Ресей «Союз ТМА-4» миссиясын ұшырды.
* [[24 сәуір]] - Украиналық боксшы Виталий Кличко қарсыласы Корри Сандерсті жеңіп, [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша ауыр салмақтағы чемпион атанды.

=== Мамыр ===

* [[7 мамыр]] - Владимир Путин [[Ресей президенті]] ретінде екінші мерзімге ант берді.
* [[17 мамыр]] – Тұрақты органикалық [[ластағыштар]] туралы Стокгольм конвенциясы күшіне енді.

=== Маусым ===
[[Сурет:Casco azul con una niña.jpg|нобай|Бразилиялық MINUSTAH сарбазы Гаити қызымен.]]

* [[1 маусым]] - [[Гаити|Гаитиде]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның Гаитиді тұрақтандыру жөніндегі бітімгершілік миссиясы (MINUSTAH) басталды.

* [[8 маусым]] - [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]] Күн дискісі арқылы өтті.
* [[23 маусым]] - [[Халықаралық қылмыстық сот]] Екінші [[Конго Демократиялық Республикасы|Конго]] соғысы кезіндегі адамзатқа қарсы қылмыстарды тергеуді бастады.
* [[28 маусым]] - Иракты басып алған АҚШ бастаған коалиция, Коалицияның Уақытша Өкімшілігі (CPA) [[Егемендік|егемендікті]] Ирактың уақытша үкіметіне береді.
* [[29 маусым]] – Азық-түлік және ауыл шаруашылығына арналған өсімдіктердің генетикалық ресурстары туралы халықаралық шарт күшіне енді.

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]

{{Year-stub}}</text>
      <sha1>jkzrsvph0v0wwfgfyd6vzy68g1tlgm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604215</id>
      <parentid>3604214</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шілде */</comment>
      <origin>3604215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10109" sha1="6st11vshfsunchyh1101f9gtzj4m5uv" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===
* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Facade of Serb House Destroyed in 2004 Pogrom - Prizren - Kosovo - 02.jpg|нобай|Косоволық сербтердің Призрендегі үйінің қирандылары, бүлікшілер қиратқан.]]
[[Сурет:2 1 in Fallujah.jpg|нобай|Фаллужадағы бірінші шайқас кезінде 1-ші теңіз полкінің АҚШ теңіз жаяу әскерлері 1-ші танк батальонының M1A1 Abrams танкі көтерілісшілер снайперлер орналасқан ғимаратқа оқ жаудырған кезде жасырынып тұр.]]
* [[12 наурыз]] – Ресей [[Киберспорт|киберспортты]] ресми спорт түрі ретінде мойындаған әлемдегі бірінші ел болды.
* [[14 наурыз]] – [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 71,2 пайыз дауыс жинап, Ресей президенті болып қайта сайланды.
* [[17 наурыз]] – [[Косово|Косовода]] албандар мен сербтер арасында этникалық зорлық-зомбылық басталды.
* [[29 наурыз]] – [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] және [[Словения]] [[НАТО]]-ға қабылданды, бұл ұйымның ең үлкен кеңеюі болды.
* [[31 наурыз]] - Фаллужадағы бірінші шайқаста [[Ирак|Ирактың]] Фаллужа қаласында төрт американдық қауіпсіздік қызметкері қаза тапты.

=== Сәуір ===

* [[1 сәуір]] – [[Google]] [[Gmail]]-ді іске қосты.
* [[14 сәуір]] – Польша хлорфторкөміртекті пайдалануға тыйым салды.
* [[18 сәуір]] - [[Испания|Испанияның]] жаңадан сайланған премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро Ирактан барлық 1300 испан әскерінің шығарылғанын жариялады.
* [[19 сәуір]] – Ресей «Союз ТМА-4» миссиясын ұшырды.
* [[24 сәуір]] - Украиналық боксшы Виталий Кличко қарсыласы Корри Сандерсті жеңіп, [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша ауыр салмақтағы чемпион атанды.

=== Мамыр ===

* [[7 мамыр]] - Владимир Путин [[Ресей президенті]] ретінде екінші мерзімге ант берді.
* [[17 мамыр]] – Тұрақты органикалық [[ластағыштар]] туралы Стокгольм конвенциясы күшіне енді.

=== Маусым ===
[[Сурет:Casco azul con una niña.jpg|нобай|Бразилиялық MINUSTAH сарбазы Гаити қызымен.]]

* [[1 маусым]] - [[Гаити|Гаитиде]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның Гаитиді тұрақтандыру жөніндегі бітімгершілік миссиясы (MINUSTAH) басталды.

* [[8 маусым]] - [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]] Күн дискісі арқылы өтті.
* [[23 маусым]] - [[Халықаралық қылмыстық сот]] Екінші [[Конго Демократиялық Республикасы|Конго]] соғысы кезіндегі адамзатқа қарсы қылмыстарды тергеуді бастады.
* [[28 маусым]] - Иракты басып алған АҚШ бастаған коалиция, Коалицияның Уақытша Өкімшілігі (CPA) [[Егемендік|егемендікті]] Ирактың уақытша үкіметіне береді.
* [[29 маусым]] – Азық-түлік және ауыл шаруашылығына арналған өсімдіктердің генетикалық ресурстары туралы халықаралық шарт күшіне енді.

=== Шілде ===
[[Сурет:Construction du mur à Jérusalem.jpg|нобай|Батыс жағалау мен Шығыс Иерусалимде Израильді бөлу қабырғасының құрылысы.]]

* [[1 шілде]] - [[Саддам Хусейн]] өзіне тағылған айыптарды тыңдау үшін сотқа келді.
* [[4 шілде]] - Халықаралық сот Батыс жағалаудағы бөлу қабырғасының құрылысы [[Палестиналық арабтар|Палестина халқының]] өзін-өзі анықтау құқығын бұзады деген кеңестік шешім шығарады.
* [[5 шілде]] - [[Аустралия]] мен [[Тайланд|Таиланд]] еркін сауда туралы келісімге қол қойды.
* [[15 шілде]] – [[Магниттік-резонанстық томография|Магниттік-резонансты бейнелеу]] бір электронның спинін зерттеу үшін қолданылады деп хабарланды.

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]

{{Year-stub}}</text>
      <sha1>6st11vshfsunchyh1101f9gtzj4m5uv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604217</id>
      <parentid>3604215</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тамыз */</comment>
      <origin>3604217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11513" sha1="ggj2ujyzujiiwqxiin503ckjg73mbfq" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===
* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Facade of Serb House Destroyed in 2004 Pogrom - Prizren - Kosovo - 02.jpg|нобай|Косоволық сербтердің Призрендегі үйінің қирандылары, бүлікшілер қиратқан.]]
[[Сурет:2 1 in Fallujah.jpg|нобай|Фаллужадағы бірінші шайқас кезінде 1-ші теңіз полкінің АҚШ теңіз жаяу әскерлері 1-ші танк батальонының M1A1 Abrams танкі көтерілісшілер снайперлер орналасқан ғимаратқа оқ жаудырған кезде жасырынып тұр.]]
* [[12 наурыз]] – Ресей [[Киберспорт|киберспортты]] ресми спорт түрі ретінде мойындаған әлемдегі бірінші ел болды.
* [[14 наурыз]] – [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 71,2 пайыз дауыс жинап, Ресей президенті болып қайта сайланды.
* [[17 наурыз]] – [[Косово|Косовода]] албандар мен сербтер арасында этникалық зорлық-зомбылық басталды.
* [[29 наурыз]] – [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] және [[Словения]] [[НАТО]]-ға қабылданды, бұл ұйымның ең үлкен кеңеюі болды.
* [[31 наурыз]] - Фаллужадағы бірінші шайқаста [[Ирак|Ирактың]] Фаллужа қаласында төрт американдық қауіпсіздік қызметкері қаза тапты.

=== Сәуір ===

* [[1 сәуір]] – [[Google]] [[Gmail]]-ді іске қосты.
* [[14 сәуір]] – Польша хлорфторкөміртекті пайдалануға тыйым салды.
* [[18 сәуір]] - [[Испания|Испанияның]] жаңадан сайланған премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро Ирактан барлық 1300 испан әскерінің шығарылғанын жариялады.
* [[19 сәуір]] – Ресей «Союз ТМА-4» миссиясын ұшырды.
* [[24 сәуір]] - Украиналық боксшы Виталий Кличко қарсыласы Корри Сандерсті жеңіп, [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша ауыр салмақтағы чемпион атанды.

=== Мамыр ===

* [[7 мамыр]] - Владимир Путин [[Ресей президенті]] ретінде екінші мерзімге ант берді.
* [[17 мамыр]] – Тұрақты органикалық [[ластағыштар]] туралы Стокгольм конвенциясы күшіне енді.

=== Маусым ===
[[Сурет:Casco azul con una niña.jpg|нобай|Бразилиялық MINUSTAH сарбазы Гаити қызымен.]]

* [[1 маусым]] - [[Гаити|Гаитиде]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның Гаитиді тұрақтандыру жөніндегі бітімгершілік миссиясы (MINUSTAH) басталды.

* [[8 маусым]] - [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]] Күн дискісі арқылы өтті.
* [[23 маусым]] - [[Халықаралық қылмыстық сот]] Екінші [[Конго Демократиялық Республикасы|Конго]] соғысы кезіндегі адамзатқа қарсы қылмыстарды тергеуді бастады.
* [[28 маусым]] - Иракты басып алған АҚШ бастаған коалиция, Коалицияның Уақытша Өкімшілігі (CPA) [[Егемендік|егемендікті]] Ирактың уақытша үкіметіне береді.
* [[29 маусым]] – Азық-түлік және ауыл шаруашылығына арналған өсімдіктердің генетикалық ресурстары туралы халықаралық шарт күшіне енді.

=== Шілде ===
[[Сурет:Construction du mur à Jérusalem.jpg|нобай|Батыс жағалау мен Шығыс Иерусалимде Израильді бөлу қабырғасының құрылысы.]]

* [[1 шілде]] - [[Саддам Хусейн]] өзіне тағылған айыптарды тыңдау үшін сотқа келді.
* [[4 шілде]] - Халықаралық сот Батыс жағалаудағы бөлу қабырғасының құрылысы [[Палестиналық арабтар|Палестина халқының]] өзін-өзі анықтау құқығын бұзады деген кеңестік шешім шығарады.
* [[5 шілде]] - [[Аустралия]] мен [[Тайланд|Таиланд]] еркін сауда туралы келісімге қол қойды.
* [[15 шілде]] – [[Магниттік-резонанстық томография|Магниттік-резонансты бейнелеу]] бір электронның спинін зерттеу үшін қолданылады деп хабарланды.

=== Тамыз ===

* [[3 тамыз]] – [[НАСА]]-ның MESSENGER ғарыш зонды ұшырылды, оның негізгі міндеті [[Меркурий (ғаламшар)|Меркурийді]] зерттеу болып табылады.
* [[11 тамыз]] – Британдық HFEA ұйымы британдық ғалымдарға медициналық зерттеулер үшін адам [[Эмбрион|эмбриондарын]] клондауға рұқсат берді. [[Ньюкасл университеті|Ньюкасл университетінің]] мамандары елде бірінші болып клондауды бастады.
* [[13 тамыз|13]]–[[29 тамыз]] – [[Афина|Афинадағы]] ([[Грекия]]) [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындары]].
* [[26 тамыз]] - [[Чили|Чилидің]] бұрынғы диктаторы Аугусто Пиночеттің иммунитеті адамзатқа қарсы қылмыс жасады деп айыпталуы мүмкін болу үшін жойылды.
* [[31 тамыз]] - [[Югославия|Югославияның]] бұрынғы президенті Слободан Милошевич адамзатқа қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотқа тартылды.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]

{{Year-stub}}</text>
      <sha1>ggj2ujyzujiiwqxiin503ckjg73mbfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2009 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128156</id>
    <revision>
      <id>3604178</id>
      <parentid>3537870</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28807-62</username>
        <id>181135</id>
      </contributor>
      <origin>3604178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36668" sha1="9nhrzehtkbrdlh80mg4h4plyjlaxdgk" xml:space="preserve">{{alsonumber|2009}}
{{Жыл үшін навигация|2009}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2009}}
{{Жыл туралы|2009}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

=== Ақпан ===

=== Наурыз ===

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[13 қаңтар]] - [[Қазақстан]] [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]на мүше мемлекеттердің үкіметтері арасындағы Кеден істеріндегі ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісімдерді ратификациялады. Келісімнің мақсатын атап айтқанда, тауарлардың, капиталдың, қызметтер мен технологиялардың еркін қозғалысын біртіндеп жүзеге асыру болып табылады.
* [[15 қаңтар]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot;  өңірлердегі шағын және орта бизнес жобаларын қаржыландыру үшін екінші деңгейдегі банктерге 22 млрд теңге аударуды бастады.
* [[20 қаңтар]] - [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартты ұйымдастыру]] шеңберінде бітімгершілік күштер құру туралы келісім күшіне енді.
* [[21 қаңтар]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚР Ұлттық Банкінің]] төрағасы болып [[Григорий Александрович Марченко|Григорий Марченко]] тағайындалды. Бұған дейін ҚР Ұлттық Банкінің басшысы қызметін [[Анвар Сайденов|Ануар Сайденов]] атқарған.
* [[23 қаңтар]] - Қазақстандық қор биржасында ([[KASE]]) таңертеңгі сессия шеңберінде АҚШ долларымен сауда-саттық көлемі  1 153,6 млн-ға жетті. Көрсетілген мән шетел валютасы бойынша таңертеңгі (негізгі) сессияда жасалған мәмілелер көлемі тұрғысынан KASE үшін тарихи рекорд болып табылады.
* [[27 қаңтар]] - ҚР Үкіметінің 2008 жылғы 26 желтоқсандағы №1253 қаулысына сәйкес, ауыр дистиллятты сұйық отынды қоспағанда, шикі мұнайдың, жеңіл және орташа дистилляттардың, газойльдердің және сұйық отынның кейбір түрлерінің экспортына баждың нөлдік ставкасы белгіленді.
* [[2 ақпан]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] ҚР Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігінің &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ұлттық әл-ауқат қоры &quot;[[БТА Банкі]]нің&quot; 78,14% акциясын сатып алу туралы ұсынысын мақұлдады.
* [[2 қаңтар]] - Үкімет &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ директорлар кеңесінің төрағасы [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязовты]] және осы банктің басқарма төрағасының бірінші орынбасары [[Жақсылық Жарымбетов]]ті атқаратын лауазымдарынан шеттетті.
* [[4 ақпан]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚР Ұлттық Банкі]] девальвация жүргізді. Осы күннен бастап ҚР Ұлттық Банкі бұрынғы жасырын дәлізде [[Қазақстан теңгесі|теңгені]] бір доллар үшін 120 теңгеге ұстаудан бас тартады. Теңгенің айырбас бағамының дәлізі плюс-минус үш пайыз немесе 5 теңге ауытқуларымен бір доллар үшін 150 теңге деңгейіне жақын болады деп болжады.
* [[4 ақпан]] - [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|ЕурАзЭҚ]] елдерінің көшбасшыларыриз 10 млрд көлемінде дағдарысқа қарсы бірлескен қор құру туралы уағдаласты.
* [[16 ақпан]] - [[Әнуар Ғалимоллаұлы Сәйденов|Әнуар Сайденов]] &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды.
* [[17 ақпан]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Үкіметі]] әлеуметтік және бюджеттік сала қызметкерлері үшін ипотекалық кредиттерді жылдық тоғыз пайызға дейін теңгемен, басқа қарыз алушылар үшін он бір пайыз теңгемен қайта қаржыландыру туралы қаулы қабылдады.
* [[17 ақпан]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ұлттық әл-ауқат қорының жалға берілетін тұрғын үй нарығын құру үшін салынып жатқан объектілерді сатып алуы туралы шешім қабылданды. Сатып алынған пәтерлерді 20 жыл ішінде сатып алу құқығымен халыққа жалға беру жоспарланды.
* [[18 ақпан]] - &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязовтың]] өкілеттігі тоқтатылғаны және банк директорлар кеңесінің құрамынан шығарылғаны туралы, сондай-ақ басқарма төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Жақсылық Жарымбетов]]тің өкілеттігі тоқтатылғаны және банк басқармасының құрамынан шығарылғаны туралы хабарлады.
* [[25 ақпан]] - Қазақстанда жалпыұлттық халық санағы басталды, оның барысында 16 млн 402 мың 861 адам жазылды.
* [[3 наурыз]] - ҚР Ұлттық қорынан &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; АҚ-ның арнайы шотына үкіметтің, ұлттық банктің және қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттіктің экономика мен қаржы жүйесін тұрақтандыру жөніндегі 2009-2010 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл жоспары шеңберінде 1 087,5 млрд теңге бөлінді.
* [[6 наурыз]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; Ұлттық компаниясы &quot; АҚ  &quot;ҚМГ-[[Транскаспий]]&quot; жаңа еншілес компаниясын құрды, ол &quot;Қазақстандық Каспий тасымалдау жүйесі&quot; қазақстандық мұнайды тасымалдау жөніндегі жобаны іске асырумен айналысатын болды.
* [[11 наурыз]] - &quot;[[Еуразиялық банк]]&quot; АҚ директорлар кеңесінің шешімдеріне сәйкес өзінің жалғыз акционеріне - &quot;[[Еуразиялық қаржы-өнеркәсіп компаниясы]]&quot; АҚ - өзінің үш еншілес компаниясын: &quot;[[Еуразиялық капитал]]&quot; АҚ, &quot;Еуразиялық жинақтаушы зейнетақы қоры&quot; АҚ  және &quot;Еуразия сақтандыру компаниясы&quot; АҚ -. сатты.
* [[20 наурыз]] - [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] [[Арыс|Арыс қаласының]] маңындағы әскери қоймаларда өрт болып, нәтижесінде бес адам қаза тауып, бірнеше ондаған адам зардап шекті.
* [[26 наурыз]] - [[Қазақстан]] [[Киото хаттамасы]]н ратификациялады.
* [[26 наурыз]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] экономиканы &quot;қолмен басқаруға&quot; көшті.
* [[30 наурыз]] - [[Алматы]]да [[БНАЖ]] тауар биржасында алғашқы сауда-саттық өтті.
* [[1 сәуір]] - [[Қазақстан]]да мемлекеттік қызметте бос лауазымдарға орналасуға мораторий енгізілді, ол 30-ншы шілдеге дейін созылды.
* [[3 сәуір]] - [[Қазақстан]] тауарлардың экспорты мен импорты, жұмыстарды орындау, кеден одағында қызметтер көрсету кезінде жанама салықтар алу қағидаттары туралы келісімді ратификациялады.
* [[6 сәуір]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; жылжымайтын мүлік қоры &quot; АҚ бағдарламасы бойынша құрылыс салушыларды қаржыландыру басталады.
* [[10 сәуір]] - Алты Қазақстандық авиакомпанияларға қойылатын талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты [[Еуропа]]ға ұшуға тыйым салынды.
* [[13 сәуір]] - &quot;[[Альянс Банк]]&quot; АҚ берешекті қайта құрылымдау туралы ұсыныс жасады.
* [[24 сәуір]] - &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ кредиторлармен келісілген берешекті басқару бағдарламасы қабылданғанға дейін өз міндеттемелері бойынша негізгі борышты төлеуді тоқтатқаны туралы хабарлады. &quot;БТА Банкі&quot; АҚ бірнеше кредиторлардан сыртқы берешекті мерзімінен бұрын өтеу туралы талаптарды алды.
* [[28 сәуір]] - ҚМГ ҰК автожанармай құю станцияларының желісін басқаратын және &quot;[[ҚазМұнайГаз сауда үйі|Қазмұнайгаз сауда үйі]]&quot; АҚ - &quot;[[ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау|ҚМГ-Жайық]]&quot; ЖШС, &quot;[[ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау|ҚМГ-Астана]]&quot; ЖШС және &quot;[[ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау|ҚМГ-Алатау]]&quot; ЖШС еншілес ұйымдарының құрылымын оңтайландыру шеңберінде құрылған &quot;[[ҚазМұнайГаз-өнімдері]]&quot; компаниясы өз қызметін бастады.
* [[30 сәуір]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; ұлттық компаниясы &quot; АҚ үлестік қатысуы 1,75% мөлшерінде Каспий құбыр консорциумының акционері болып табылатын [[Kazakhstan Pipeline Ventures]] бірлескен кәсіпорнында BP үлесін сатып алу бойынша мәмілені аяқтады. Мәміле нәтижесінде ҚМГ KPV-нің жүз пайыз иесі болды және КҚК мұнай құбырының өткізу қабілеттілігін едәуір арттырды&quot;.
* [[15 мамыр]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ұлттық әл-ауқат қоры&quot; АҚ-ның &quot;[[Қазкоммерцбанк]]&quot; АҚ-ның капиталына кіру процесі аяқталды. &quot;Қазкоммерцбанк&quot; АҚ Банктің 204 338 177 жай акциясын орналастыру процесін аяқтады. Акцияларды орналастыру нәтижесінде Банктің жарғылық капиталы 44,47 млрд теңгеге ұлғайды. Акциялар бір акция үшін 1 1,45 және ГДР үшін 2 2,9 бағасымен орналастырылды
* [[21 мамыр]] - &quot;[[Қазатомөнеркәсіп]]&quot;  Ұлттық атом компаниясының президенті  Мұхтар Жәкішев компанияның Астанадағы кеңсесінде ұсталды.
* [[26 мамыр]] - Еншілес ұйым &quot;[[Банк ВТБ]]&quot; акционерлік қоғамы &quot;Банк ВТБ&quot; АҚ-ға дейін  мемлекет аумағында банк қызметін жүзеге асыруға лицензия алды.
* [[5 маусым]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ҰӘҚ-ның &quot;[[Халық банк]]інің&quot; капиталына кіруі бойынша мәміле аяқталды. &quot;Самұрық-Қазына &quot;[[ұлттық әл-ауқат қоры]]&quot; АҚ және &quot;[[Қазақстан Халық банкі]]&quot; АҚ қорға жалпы сомасы 33 млрд теңгеге банктің артықшылықты акцияларының 196 232 499 данасын орналастыру жөніндегі мәмілені сәтті аяқтады.
* [[10 маусым]] - &quot;Шығыс - Батыс&quot; халықаралық институтының директорлар кеңесі  Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] бейбітшілік сыйлығын беру туралы бірауыздан шешім қабылдады.
* [[11 маусым]] - [[Астана]]да [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] Үкіметі арасында Қазақстанда [[ислам банкі]]н ашу туралы келісімге қол қойылды.
* [[26 маусым]] - [[ҚазМұнайГаз|ҚМГ ҰК]] румыниялық [[Rompetrol Holding|Rompetrol Holding SA]] компаниясынан компанияның 25% акциясын сатып алуды аяқтап, Rompetrol Group N. V. компаниясының жүз пайыз иесі болды.
* [[1 шілде]] - Қазақстанда айлық есептік көрсеткіш мөлшері 1273 теңгеден 1296 теңгеге дейін ұлғайтылды.
* [[1 шілде]] - [[Қазақстан]]да 1,5 жылға созылған шағын және орта бизнес субъектілерін тексеруге мораторий аяқталды.
* [[3 шілде]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; мен [[Қашаған кен орны|Қашаған]] консорциумына қатысушы компаниялардың бастамасының арқасында Қашағанның тәжірибелік әзірлемелерінің бюджеті 1 млрд - қа түсіп, $31 млрд-қа дейін қысқарды.
* [[11 шілде]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысы]] &quot;ҚР кейбір заңнамалық актілеріне ақпараттық-коммуникациялық желілер мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы&quot; ҚР Заңына қол қойды.
* [[15 шілде]] - Жүргізуші куәлігінің талондары жойылды.
* [[15 шілде]] - [[Қазақстан]]да &quot;[[Еуро-2]]&quot; стандарты енгізілді.
* [[23 шілде]] - Қазақстанда [[Шошқа тұмауы|А тұмауы вирусын]] (H1N1) жұқтырудың алғашқы жағдайлары расталды. 2009 жылы [[Қазақстан|ҚР]]-да А тұмауының (Н1N1) 19 жағдайы тіркелді.
* [[1 тамыз]] - Алматыда [[Әл-Фараби көшесі]]нде 38 қабатты &quot;[[Есентай Тауэр]]с&quot; әкімшілік кешенінде жұмыс жүргізу кезінде 7-нші қабаттың биіктігінен құлап, жедел медициналық жәрдем келгенге дейін төрт өнеркәсіптік альпинист қайтыс болды.
* [[4 тамыз]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]] &quot;мүліктік кешеннің меншік иесі және &quot;[[Павлодар мұнай-химия зауыты]] &quot;АҚ акцияларының 58% иесі болып табылатын&quot; [[Refinery Company|Refinery Company RT]]&quot; ЖШС жарғылық капиталына қатысудың 100 пайыздық үлесін сатып алу-сату шартына қол қойды.
* [[16 тамыз]] - [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы]]нда жүк көлігінің жүргізушісі [[Алма-Арасан (шипажай)|Алмаарасан]] шатқалының жабық аумағынан кейін &quot;Тойота&quot; автокөлігімен соқтығысуға жол берді, содан кейін жүк көлігі экологиялық бекет пен азық-түлік дүңгіршегіне соқтығысқан. Нәтижесінде 10 адам сол жерде қайтыс болды, 6 адам жарақат алып, ауруханаға жатқызылды, олардың бірі ауруханада қайтыс болды.
* [[24 тамыз]] - Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы төрағасы [[Әлінұр Мұсаев]] мемлекеттік төңкерісті дайындауға, сондай-ақ &quot;[[Нұрбанк|Нұрбанктің]]&quot; топ-менеджерлері Жолдас Тимралиев пен Айбар Хасеновты ұрлауға қатысы жоқ екенін мәлімдеді. &quot;Мен мемлекеттік төңкерістің идеологы болған жоқпын&quot;, - деп мәлімдеді [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|ҰҚК]]-нің бұрынғы төрағасы.
* [[25 тамыз]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] [[АҚШ доллары]]на байланысты мемлекеттік облигациялар шығару туралы қаулы қабылдады. Қаржы министрі [[Болат Жәмішев]]тің айтуынша, [[МАОКАМ]] (Жеке тұлғаларға арналған арнайы мемлекеттік бағалы қағаздар) шығару көлемі алдын ала есептеулер бойынша шамамен 15 млрд теңгені құрады.
* [[қыркүйек]] - [[BG Group]] компаниясы экспорттық кедендік баж түрінде компания төлеген шамамен 1 1 млрд талап етіп, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметіне]] талап арыз берді. Қазан айында BG осы соманы қайтару туралы талап қою бойынша Қазақстанға қатысты заңды әрекеттерді тоқтатты. Үкімет Қазақстанның бұл мәселені соттан тыс тәртіппен реттеу ниеті туралы бірнеше рет мәлімдеді.
* [[3 қыркүйек]] - [[Алматы облысы]]ның [[Балқаш ауданы|Балқаш аудандық]] соты [[Қазақстан адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросы]]ның директоры [[Евгений Жовтис]]ке төрт жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Ағымдағы жылдың 26-ншы шілдесінде Алматы облысындағы [[Алматы]] - [[Қараой (Балқаш ауданы)|Қараой]] автожолында белгілі құқық қорғаушы Е.Жовтис адамды өлтірді.
* [[4 қыркүйек]] - &quot;[[Самұрық-Энерго]]&quot; АҚ [[Балқаш ЖЭС]] акцияларының 75% -. [[Samsung]] және [[KEPCO]] консорциумына сату туралы шартқа қол қойды.
* [[10 қыркүйек]] - &quot;[[Альянс банк|Альянс Банк]]&quot; АҚ басқарма төрағасының бұрынғы орынбасары [[Әбілқасым Мамырбеков]] қамауға алынды.
* [[10 қыркүйек]] - [[Батыс Еуропа]] - [[Батыс Қытай]] халықаралық көлік дәлізінің қазақстандық учаскесінің құрылысы басталды.
* [[11 қыркүйек]] - [[Атырау]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы салынып жатқан көпір құлады, нәтижесінде сегіз жұмысшы қаза тапты.
* [[12 қыркүйек]] - Қазақстанда жеңіл мұнай өнімдеріне экспорттық баж - тоннасына 5 59,87 - ден тон 67,29-ға дейін, сондай-ақ ауыр дистилляттарға: сұйық отынға, [[Газойль|газойлиге]] және мұнай битумына - тоннасына $39,91-ден тон 44,86-ға дейін көтерілді.
* [[15 қыркүйек]] - Жаңа [[NURGROUP]] қаржы тобы құрылды. Nurgroup құрамына [[Нұрбанк]]тің барлық еншілес ұйымдарының кіргендері: &quot;[[Атамекен]]&quot; ЖЗҚ АҚ, &quot;[[Нұрполис]]&quot; СК&quot; АҚ, &quot;[[Money Experts]]&quot; АҚ, &quot;[[HYP-Траст]]&quot; АҚ, &quot;[[Hyp-Лизинг]] &quot;лизингтік компаниясы&quot; ЖШС.
* [[20 қыркүйек]] - Қазақстандағы ең үлкен сауда орталығы Mall Aport-тың ашылуы.
* [[29 қыркүйек]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] &quot;[[Қазақстанның Даму Банкі]]&quot; АҚ капиталдандыруды жалпы сомасы 167,7 млрд теңгеге ($1,1 млрд) ұлғайту туралы шешім қабылдады.
* [[30 қыркүйек]] - [[China Investment Corporation]] өзінің еншілес компаниясы [[Fullbloom Investment Corporation]] арқылы $939 млн сомасына &quot;[[ҚазМұнайГаз]] &quot;[[Барлау Өндіру]]&quot; АҚ (ҚМГ БӨ) жаһандық депозитарлық қолхаттарының шамамен 11% -. сатып алды.
* [[қазан]] - ҚР-да бункерлік салмақта жалпы астық жинау 22 млн тоннаға жетті. [[Қазақстан Статистика агенттігі|ҚР Статистика агенттігінің]] соңғы деректеріне сәйкес, [[Дәнді дақылдар|дәнді]] және [[бұршақты дақылдар]]дың таза салмақтағы өнімі пысықталғаннан кейін өткен жылмен салыстырғанда үштен бірінен астамға артып, 20,8 млн тоннаны құрады, жиналған дақылдардың жалпы көлемінің 81,9% -ени бидай алады.
* [[1 қазан]] - [[Қазақстан]]да екінші деңгейдегі банктер үшін меншікті капиталдың ең аз мөлшері туралы жаңа талаптар күшіне енді.
* [[2 қазан]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; және [[Әзірбайжан мемлекеттік мұнай компаниясы]] [[Баку]]де бірқатар құжаттарға, атап айтқанда, [[Транскаспий]] жобасының техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу жөніндегі бірлескен қызмет туралы келісімге, сондай-ақ қазақстандық көмірсутек кен орындарын игеру кезінде [[ГНКАР мұнай-газ]] инфрақұрылымы объектілерін бірлесіп пайдалану туралы меморандумға қол қойды.
* [[8 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ядролық қауіпсіздік, ядролық энергетика, мұнай-газ және электр энергетикасы саласындағы бірлескен іс-қимыл жоспарына қол қойды.
* [[9 қазан]] - &quot;СНПС - [[Ақтөбемұнайгаз]]&quot; АҚ мұнайды тасымалдау жүзеге асырылатын [[Кеңқияқ]]-[[Құмкөл мұнай-газ кен орны|Құмкөл]] мұнай құбыры пайдалануға берілді, ал болашақта мұнайды [[Батыс Қазақстан]] мен [[Каспий теңізі]]нің қазақстандық секторының кен орындарынан тасымалдау көзделді.
* [[14 қазан]] - &quot;[[Альянс банк|Альянс Банк]]&quot; АҚ акционерлері [[Марғұлан Сейсембаев]]қа, оның ағасы [[Ерлан Сейсембаев]]қа және банктің кредиттік комитетінің төрағасы [[Арсен Сапаров]]қа ҚР экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі сырттай 16 млрд 919 млн теңге сомасында банк қаражатын ұрлады деген айып тағылды.
* [[16 қазан]] - [[Жамбыл облысы]]нда [[Гвардейский кенті]]нің &quot;[[Матыбұлақ]]&quot; полигонында [[Ұжымдық қауіпсіздік келісімшарт ұйымы|ҰҚШҰ]]-ның &quot;өзара іс-қимыл-2009&quot; жедел ден қою ұжымдық күштерін тарта отырып, бірлескен стратегиялық командалық-штабтық оқу-жаттығулардың қорытынды кезеңі өтті.
* [[16 қазан]] - [[Астана]] қаласының аудандық [[Есіл соты]]нда Қазақстанның бұрынғы қоршаған ортаны қорғау министрі [[Нұрлан Ысқақов]]қа қатысты үкім жарияланды. Қоршаған орта министрдың бұрынғы басшысы төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Қоршағанортаминінің бұрынғы вице-министрлері [[Зейнолла Сәрсембаев]] пен [[Әлжан Бралиев]] тиісінше үш жылға шартты түрде және екі жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды.
* [[21 қазан]] - [[Кедендік одақ|Кеден одағы]] комиссиясының отырысында [[Қазақстан]], [[Ресей]] және [[Беларусь]] Кеден одағының барлық құрылтай құжаттарын келісті.
* [[27 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Ресей]] [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] зымыран тасығыштарды және құрлықаралық баллистикалық зымырандарды ұшыруды экологиялық сүйемелдеу жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру тәртібін келістірді.
* [[29 қазан]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; және қытайлық [[Sinopec Engineering]] [[Атырау мұнай өңдеу зауыты]]нда хош иісті көмірсутектер өндіру кешенін салуға келісімшарт жасасты, бұл тауарлық бензин мен дизель отынының сапасын &quot;[[Еуро-4]]&quot; стандарты деңгейіне дейін жеткізуге мүмкіндік берді.
* [[30 қазан]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясының]] бірінші комитеті 29 тамызды Халықаралық ядролық қарудан бас тарту күні деп жариялау туралы Қазақстан ұсынған қарарды консенсуспен мақұлдады.
* [[қараша]] - [[ENRC]] компаниялар тобы африкалық өндіруші [[camec]] компаниясының 91,7% акциясын сатып алу туралы келісімді аяқтады.
* [[6 қараша]] -Итальяндық [[Eni]] мұнай-газ концерні мен [[ҚазМұнайГаз|ҚМГ]] ҰК ынтымақтастық туралы келісім жасасты, оның шеңберінде компаниялар Каспий қайраңындағы [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] мен [[Шағала кені|Шағала]] кен орындарына бірлескен барлау жүргізеді, бірқатар кәсіпорындар салады және [[Павлодар мұнай өңдеу зауыты|Павлодар МӨЗ]]-ін қайта жаңартуды жүргізеді.
* [[9 қараша]] - [[Қазақстан]] [[Вьетнам]]дағы III Азия ойындарында жалпы командалық үшінші орынды иеленді.
* [[9 қараша]] - [[KASE]]-де негізгі сауда алаңы мен [[Алматы]] қаласының өңірлік қаржы орталығының арнайы сауда алаңы кіретін біріккен сауда алаңы жұмыс істей бастады.
* [[10 қараша]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру]]&quot; АҚ (ҚМГ БӨ) акционерлері [[ПетроҚазақстан]] компаниясы акцияларының 33 пайыздық пакетін сатып алу бойынша мәмілені мақұлдады.
* [[21 қараша]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Үкіметі]] мемлекеттік органдарға өздері алып жатқан балабақша ғимараттарын босатуды ұсынды.
* [[23 қараша]] - &quot;[[Темірбанк]]&quot; АҚ Қазақстан Республикасы қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігінің  келісімін және &quot;Темірбанк&quot; АҚ қайта құрылымдау жоспарына қатысты Алматының мамандандырылған қаржы сотының мақұлдауын алды.
* [[25 қараша]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]] &quot;және қытайлық [[CNPC Exploration and Development Company Ltd]]&quot;  &quot;[[Маңғыстаумұнайгаз]]&quot; АҚ-ның қарапайым акцияларының 100% -. [[Central Asia Petroleum Ltd]] компаниясынан сатып алуды аяқтады.
* [[27 қараша]] - [[Қазақстан]], [[Ресей]] және [[Беларусь]] Президенттері [[Минск]]іде 2010 жылдың 1 қаңтарында заңды күшіне енетін [[Кедендік одақ|Кеден одағын]] құру туралы құжаттарға қол қойды.
* [[30 қараша]] - [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореяда]] өткен әлем чемпионатында ауыр атлетикадан [[Қазақстан]] құрамасы төрт алтын және бір қола медаль жеңіп алды.
* [[1 желтоқсан]] - Бүкіл ел бойынша жоғары октанды с [[бензин]]інің бөлшек бағасы 82 теңге деңгейінде белгіленді.
* [[5 желтоқсан]] - [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР Денсаулық сақтау министрлігі]] қазақстандық ғалымдардың &quot;шошқа&quot; ([[Шошқа тұмауы|А/H1N1]]) және  &quot;құс&quot; ([[Құс тұмауы|A/H5N1]]) тұмауына қарсы [[refluvac]], [[kfzfluvac]] вакциналарының екі түрін жасағанын жариялады.
* [[8 желтоқсан]] - Қазақстан жер сілкінісін болжаудың жаһандық желісіне ([[GNFE]]) енгізілді.
* [[9 желтоқсан]] - [[Лейкоз|Лейкемиямен]] ауыратын балалардың аналары [[Алматы]]да баспасөз мәслихатын өткізіп, ауруханаларда қан құю кезінде олардың балалары [[Гепатит|С гепатитін]] жұқтырды деп мәлімдеді.
* [[12 желтоқсан]] - [[Бангкок]] әуежайында ([[Тайланд]]) [[Қазақстан]] мен [[Беларусь]] азаматтары басқарған бортында қаруы бар [[Ил-76]] ұшағы ұсталды.
* [[12 желтоқсан]] - Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Астана]]да өткен салтанатты рәсімде [[Қазақстан]] - [[Қытай]] газ құбырының бірінші желісінің жұмысын бастады.
* [[17 желтоқсан]] - Каспий құбыр консорциумының акционерлері құбыр жүйесінің өткізу қабілетін жылына 67 млн тоннаға дейін арттыру жобасының жоспарын бекітті.
* [[23 желтоқсан]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру]] &quot; АҚ [[ПетроҚазақстан]] Inc компаниясында 33 пайыздық үлесті сатып алу бойынша мәмілені аяқтады.
* [[30 желтоқсан]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚР Ұлттық Банкі]] жаңа валюта дәлізін орнатты, ол +15 теңгеге немесе 10% - ға және -22,5 теңгеге немесе 15% - ға дейін кеңейтілді.
* [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті|Халықаралық ақпараттық технологиялар университетінің құрылуы.]]

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2009 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2009 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2009}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|2009}}

[[Санат:2009 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>9nhrzehtkbrdlh80mg4h4plyjlaxdgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604180</id>
      <parentid>3604178</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-28807-62|~2026-28807-62]] ([[User talk:~2026-28807-62|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3537870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36597" sha1="a533tlmh61dnajb9werpx8u0oluwjjy" xml:space="preserve">{{alsonumber|2009}}
{{Жыл үшін навигация|2009}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2009}}
{{Жыл туралы|2009}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

=== Ақпан ===

=== Наурыз ===

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[13 қаңтар]] - [[Қазақстан]] [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]на мүше мемлекеттердің үкіметтері арасындағы Кеден істеріндегі ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісімдерді ратификациялады. Келісімнің мақсаты, атап айтқанда, тауарлардың, капиталдың, қызметтер мен технологиялардың еркін қозғалысын біртіндеп жүзеге асыру болып табылады.
* [[15 қаңтар]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot;  өңірлердегі шағын және орта бизнес жобаларын қаржыландыру үшін екінші деңгейдегі банктерге 22 млрд теңге аударуды бастады.
* [[20 қаңтар]] - [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартты ұйымдастыру]] шеңберінде бітімгершілік күштер құру туралы келісім күшіне енді.
* [[21 қаңтар]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚР Ұлттық Банкінің]] төрағасы болып [[Григорий Александрович Марченко|Григорий Марченко]] тағайындалды. Бұған дейін ҚР Ұлттық Банкінің басшысы қызметін [[Анвар Сайденов|Ануар Сайденов]] атқарған.
* [[23 қаңтар]] - Қазақстандық қор биржасында ([[KASE]]) таңертеңгі сессия шеңберінде АҚШ долларымен сауда-саттық көлемі  1,153,6 млн-ға жетті. Көрсетілген мән шетел валютасы бойынша таңертеңгі (негізгі) сессияда жасалған мәмілелер көлемі тұрғысынан KASE үшін тарихи рекорд болып табылады.
* [[27 қаңтар]] - ҚР Үкіметінің 2008 жылғы 26 желтоқсандағы №1253 қаулысына сәйкес, ауыр дистиллятты сұйық отынды қоспағанда, шикі мұнайдың, жеңіл және орташа дистилляттардың, газойльдердің және сұйық отынның кейбір түрлерінің экспортына баждың нөлдік ставкасы белгіленді.
* [[2 ақпан]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] ҚР Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігінің &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ұлттық әл-ауқат қоры &quot;[[БТА Банкі]]нің&quot; 78,14% акциясын сатып алу туралы ұсынысын мақұлдады.
* [[2 қаңтар]] - Үкімет &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ директорлар кеңесінің төрағасы [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязовты]] және осы банктің басқарма төрағасының бірінші орынбасары [[Жақсылық Жарымбетов]]ті атқаратын лауазымдарынан шеттеті
* [[4 ақпан]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚР Ұлттық Банкі]] девальвация жүргізді. Осы күннен бастап ҚР Ұлттық Банкі бұрынғы жасырын дәлізде [[Қазақстан теңгесі|теңгені]] бір доллар үшін 120 теңгеге ұстаудан бас тартады. Теңгенің айырбас бағамының дәлізі плюс-минус 3% немесе 5 теңге ауытқуларымен бір доллар үшін 150 теңге деңгейіне жақын болады деп болжады.
* [[4 ақпан]] - [[Еуразиялық Экономикалық Одақ|ЕурАзЭҚ]] елдерінің көшбасшыларыриз 10 млрд көлемінде дағдарысқа қарсы бірлескен қор құру туралы уағдаласты.
* [[16 ақпан]] - [[Әнуар Ғалимоллаұлы Сәйденов|Әнуар Сайденов]] &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды.
* [[17 ақпан]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Үкіметі]] әлеуметтік және бюджеттік сала қызметкерлері үшін ипотекалық кредиттерді жылдық 9% - ға дейін теңгемен, басқа қарыз алушылар үшін 11% теңгемен қайта қаржыландыру туралы қаулы қабылдады.
* [[17 ақпан]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ұлттық әл-ауқат қорының жалға берілетін тұрғын үй нарығын құру үшін салынып жатқан объектілерді сатып алуы туралы шешім қабылданды. Сатып алынған пәтерлерді 20 жыл ішінде сатып алу құқығымен халыққа жалға беру жоспарланды.
* [[18 ақпан]] - &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарған [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязовтың]] өкілеттігі тоқтатылғаны және банк директорлар кеңесінің құрамынан шығарылғаны туралы, сондай-ақ басқарма төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Жақсылық Жарымбетов]]тің өкілеттігі тоқтатылғаны және банк басқармасының құрамынан шығарылғаны туралы хабарлады.
* [[25 ақпан]] - Қазақстанда жалпыұлттық халық санағы басталды, оның барысында 16 млн 402 мың 861 адам жазылды.
* [[3 наурыз]] - ҚР Ұлттық қорынан &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; АҚ - ның арнайы шотына үкіметтің, ұлттық банктің және қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттіктің экономика мен қаржы жүйесін тұрақтандыру жөніндегі 2009-2010 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл жоспары шеңберінде 1 087,5 млрд теңге бөлінді.
* [[6 наурыз]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; Ұлттық компаниясы &quot; АҚ  &quot;ҚМГ-[[Транскаспий]]&quot; жаңа еншілес компаниясын құрды, ол &quot;Қазақстандық Каспий тасымалдау жүйесі&quot; қазақстандық мұнайды тасымалдау жөніндегі жобаны іске асырумен айналысатын болды.
* [[11 наурыз]] - &quot;[[Еуразиялық банк]]&quot; АҚ директорлар кеңесінің шешімдеріне сәйкес өзінің жалғыз акционеріне - &quot;[[Еуразиялық қаржы-өнеркәсіп компаниясы]]&quot; АҚ - өзінің үш еншілес компаниясын: &quot;[[Еуразиялық капитал]]&quot; АҚ, &quot;Еуразиялық жинақтаушы зейнетақы қоры&quot; АҚ  және &quot;Еуразия сақтандыру компаниясы&quot; АҚ -. сатты.
* [[20 наурыз]] - [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] [[Арыс|Арыс қаласының]] маңындағы әскери қоймаларда өрт болып, нәтижесінде бес адам қаза тауып, бірнеше ондаған адам зардап шекті.
* [[26 наурыз]] - [[Қазақстан]] [[Киото хаттамасы]]н ратификациялады.
* [[26 наурыз]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] экономиканы &quot;қолмен басқаруға&quot; көшті.
* [[30 наурыз]] - [[Алматы]]да [[БНАЖ]] тауар биржасында алғашқы сауда-саттық өтті.
* [[1 сәуір]] - [[Қазақстан]]да мемлекеттік қызметте бос лауазымдарға орналасуға мораторий енгізілді, ол 30 шілдеге дейін созылды.
* [[3 сәуір]] - [[Қазақстан]] тауарлардың экспорты мен импорты, жұмыстарды орындау, кеден одағында қызметтер көрсету кезінде жанама салықтар алу қағидаттары туралы келісімді ратификациялады.
* [[6 сәуір]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; жылжымайтын мүлік қоры &quot; АҚ бағдарламасы бойынша құрылыс салушыларды қаржыландыру басталады.
* [[10 сәуір]] - Алты қазақстандық авиакомпанияларға қойылатын талаптарға сәйкес келмеуіне байланысты [[Еуропа]]ға ұшуға тыйым салынды.
* [[13 сәуір]] - &quot;[[Альянс Банк]]&quot; АҚ берешекті қайта құрылымдау туралы ұсыныс жасады.
* [[24 сәуір]] - &quot;[[БТА Банкі]]&quot; АҚ кредиторлармен келісілген берешекті басқару бағдарламасы қабылданғанға дейін өз міндеттемелері бойынша негізгі борышты төлеуді тоқтатқаны туралы хабарлады. &quot;БТА Банкі&quot; АҚ бірнеше кредиторлардан сыртқы берешекті мерзімінен бұрын өтеу туралы талаптарды алды.
* [[28 сәуір]] - ҚМГ ҰК автожанармай құю станцияларының желісін басқаратын және &quot;[[ҚазМұнайГаз сауда үйі|Қазмұнайгаз сауда үйі]]&quot; АҚ - &quot;[[ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау|ҚМГ-Жайық]]&quot; ЖШС, &quot;[[ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау|ҚМГ-Астана]]&quot; ЖШС және &quot;[[ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау|ҚМГ-Алатау]]&quot; ЖШС еншілес ұйымдарының құрылымын оңтайландыру шеңберінде құрылған &quot;[[ҚазМұнайГаз-өнімдері]]&quot; компаниясы өз қызметін бастады.
* [[30 сәуір]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; ұлттық компаниясы &quot; АҚ үлестік қатысуы 1,75% мөлшерінде Каспий құбыр консорциумының акционері болып табылатын [[Kazakhstan Pipeline Ventures]] бірлескен кәсіпорнында BP үлесін сатып алу бойынша мәмілені аяқтады. Мәміле нәтижесінде ҚМГ KPV-нің жүз пайыз иесі болды және КҚК мұнай құбырының өткізу қабілеттілігін едәуір арттырды&quot;.
* [[15 мамыр]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ұлттық әл-ауқат қоры&quot; АҚ-ның &quot;[[Қазкоммерцбанк]]&quot; АҚ-ның капиталына кіру процесі аяқталды. &quot;Қазкоммерцбанк&quot; АҚ Банктің 204,338,177 жай акциясын орналастыру процесін аяқтады. Акцияларды орналастыру нәтижесінде Банктің жарғылық капиталы 44,47 млрд теңгеге ұлғайды. Акциялар бір акция үшін 1 1,45 және ГДР үшін 2 2,9 бағасымен орналастырылды
* [[21 мамыр]] - &quot;[[Қазатомөнеркәсіп]]&quot;  Ұлттық атом компаниясының президенті  Мұхтар Жәкішев компанияның Астанадағы кеңсесінде ұсталды.
* [[26 мамыр]] - Еншілес ұйым &quot;[[Банк ВТБ]]&quot; акционерлік қоғамы &quot;Банк ВТБ&quot; АҚ-ға дейін  мемлекет аумағында банк қызметін жүзеге асыруға лицензия алды.
* [[5 маусым]] - &quot;[[Самұрық-Қазына]]&quot; ҰӘҚ-ның &quot;[[Халық банк]]інің&quot; капиталына кіруі бойынша мәміле аяқталды. &quot;Самұрық-Қазына &quot;[[ұлттық әл-ауқат қоры]]&quot; АҚ және &quot;[[Қазақстан Халық банкі]]&quot; АҚ қорға жалпы сомасы 33 млрд теңгеге банктің артықшылықты акцияларының 196 232 499 данасын орналастыру жөніндегі мәмілені сәтті аяқтады.
* [[10 маусым]] - &quot;Шығыс - Батыс&quot; халықаралық институтының директорлар кеңесі  Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] бейбітшілік сыйлығын беру туралы бірауыздан шешім қабылдады.
* [[11 маусым]] - [[Астана]]да [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] Үкіметі арасында Қазақстанда [[ислам банкі]]н ашу туралы келісімге қол қойылды.
* [[26 маусым]] - [[ҚазМұнайГаз|ҚМГ ҰК]] румыниялық [[Rompetrol Holding|Rompetrol Holding SA]] компаниясынан компанияның 25% акциясын сатып алуды аяқтап, Rompetrol Group N. V. компаниясының жүз пайыз иесі болды.
* [[1 шілде]] - Қазақстанда айлық есептік көрсеткіш мөлшері 1273 теңгеден 1296 теңгеге дейін ұлғайтылды.
* [[1 шілде]] - [[Қазақстан]]да 1,5 жылға созылған шағын және орта бизнес субъектілерін тексеруге мораторий аяқталды.
* [[3 шілде]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; мен [[Қашаған кен орны|Қашаған]] консорциумына қатысушы компаниялардың бастамасының арқасында Қашағанның тәжірибелік әзірлемелерінің бюджеті 1 млрд - қа түсіп, $31 млрд-қа дейін қысқарды.
* [[11 шілде]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысы]] &quot;ҚР кейбір заңнамалық актілеріне ақпараттық-коммуникациялық желілер мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы&quot; ҚР Заңына қол қойды.
* [[15 шілде]] - Жүргізуші куәлігінің талондары жойылды.
* [[15 шілде]] - [[Қазақстан]]да &quot;[[Еуро-2]]&quot; стандарты енгізілді.
* [[23 шілде]] - Қазақстанда [[Шошқа тұмауы|А тұмауы вирусын]] (H1N1) жұқтырудың алғашқы жағдайлары расталды. 2009 жылы [[Қазақстан|ҚР]]-да А тұмауының (Н1N1) 19 жағдайы тіркелді.
* [[1 тамыз]] - Алматыда [[Әл-Фараби көшесі]]нде 38 қабатты &quot;[[Есентай Тауэр]]с&quot; әкімшілік кешенінде жұмыс жүргізу кезінде 7-қабаттың биіктігінен құлап, жедел медициналық жәрдем келгенге дейін төрт өнеркәсіптік альпинист қайтыс болды.
* [[4 тамыз]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]] &quot;мүліктік кешеннің меншік иесі және &quot;[[Павлодар мұнай-химия зауыты]] &quot;АҚ акцияларының 58% иесі болып табылатын&quot; [[Refinery Company|Refinery Company RT]]&quot; ЖШС жарғылық капиталына қатысудың 100 пайыздық үлесін сатып алу-сату шартына қол қойды.
* [[16 тамыз]] - [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы]]нда жүк көлігінің жүргізушісі [[Алма-Арасан (шипажай)|Алмаарасан]] шатқалының жабық аумағынан кейін &quot;Тойота&quot; автокөлігімен соқтығысуға жол берді, содан кейін жүк көлігі экологиялық бекет пен азық-түлік дүңгіршегіне соқтығысқан. Нәтижесінде 10 адам сол жерде қайтыс болды, 6 адам жарақат алып, ауруханаға жатқызылды, олардың бірі ауруханада қайтыс болды.
* [[24 тамыз]] - Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы төрағасы [[Әлінұр Мұсаев]] мемлекеттік төңкерісті дайындауға, сондай-ақ &quot;[[Нұрбанк|Нұрбанктің]]&quot; топ-менеджерлері Жолдас Тимралиев пен Айбар Хасеновты ұрлауға қатысы жоқ екенін мәлімдеді. &quot;Мен мемлекеттік төңкерістің идеологы болған жоқпын&quot;, - деп мәлімдеді [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|ҰҚК]]-нің бұрынғы төрағасы.
* [[25 тамыз]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметі]] [[АҚШ доллары]]на байланысты мемлекеттік облигациялар шығару туралы қаулы қабылдады. Қаржы министрі [[Болат Жәмішев]]тің айтуынша, [[МАОКАМ]] (Жеке тұлғаларға арналған арнайы мемлекеттік бағалы қағаздар) шығару көлемі алдын ала есептеулер бойынша шамамен 15 млрд теңгені құрады.
* [[қыркүйек]] - [[BG Group]] компаниясы экспорттық кедендік баж түрінде компания төлеген шамамен 1 1 млрд талап етіп, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметіне]] талап арыз берді. Қазан айында BG осы соманы қайтару туралы талап қою бойынша Қазақстанға қатысты заңды әрекеттерді тоқтатты. Үкімет Қазақстанның бұл мәселені соттан тыс тәртіппен реттеу ниеті туралы бірнеше рет мәлімдеді.
* [[3 қыркүйек]] - [[Алматы облысы]]ның [[Балқаш ауданы|Балқаш аудандық]] соты [[Қазақстан адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросы]]ның директоры [[Евгений Жовтис]]ке төрт жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Ағымдағы жылдың 26 шілдесінде Алматы облысындағы [[Алматы]] - [[Қараой (Балқаш ауданы)|Қараой]] автожолында белгілі құқық қорғаушы Е.Жовтис адамды өлтірді.
* [[4 қыркүйек]] - &quot;[[Самұрық-Энерго]]&quot; АҚ [[Балқаш ЖЭС]] акцияларының 75% -. [[Samsung]] және [[KEPCO]] консорциумына сату туралы шартқа қол қойды.
* [[10 қыркүйек]] - &quot;[[Альянс банк|Альянс Банк]]&quot; АҚ басқарма төрағасының бұрынғы орынбасары [[Әбілқасым Мамырбеков]] қамауға алынды.
* [[10 қыркүйек]] - [[Батыс Еуропа]] - [[Батыс Қытай]] халықаралық көлік дәлізінің қазақстандық учаскесінің құрылысы басталды.
* [[11 қыркүйек]] - [[Атырау]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы салынып жатқан көпір құлады, нәтижесінде сегіз жұмысшы қаза тапты.
* [[12 қыркүйек]] - Қазақстанда жеңіл мұнай өнімдеріне экспорттық баж - тоннасына 5 59,87 - ден тон 67,29-ға дейін, сондай-ақ ауыр дистилляттарға: сұйық отынға, [[Газойль|газойлиге]] және мұнай битумына - тоннасына $39,91-ден тон 44,86-ға дейін көтерілді.
* [[15 қыркүйек]] - Жаңа [[NURGROUP]] қаржы тобы құрылды. Nurgroup құрамына [[Нұрбанк]]тің барлық еншілес ұйымдарының кіргендері: &quot;[[Атамекен]]&quot; ЖЗҚ АҚ, &quot;[[Нұрполис]]&quot; СК&quot; АҚ, &quot;[[Money Experts]]&quot; АҚ, &quot;[[HYP-Траст]]&quot; АҚ, &quot;[[Hyp-Лизинг]] &quot;лизингтік компаниясы&quot; ЖШС.
* [[20 қыркүйек]] - Қазақстандағы ең үлкен сауда орталығы Mall Aport-тың ашылуы.
* [[29 қыркүйек]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] &quot;[[Қазақстанның Даму Банкі]]&quot; АҚ капиталдандыруды жалпы сомасы 167,7 млрд теңгеге ($1,1 млрд) ұлғайту туралы шешім қабылдады.
* [[30 қыркүйек]] - [[China Investment Corporation]] өзінің еншілес компаниясы [[Fullbloom Investment Corporation]] арқылы $939 млн сомасына &quot;[[ҚазМұнайГаз]] &quot;[[Барлау Өндіру]]&quot; АҚ (ҚМГ БӨ) жаһандық депозитарлық қолхаттарының шамамен 11% -. сатып алды.
* [[қазан]] - ҚР-да бункерлік салмақта жалпы астық жинау 22 млн тоннаға жетті. [[Қазақстан Статистика агенттігі|ҚР Статистика агенттігінің]] соңғы деректеріне сәйкес, [[Дәнді дақылдар|дәнді]] және [[бұршақты дақылдар]]дың таза салмақтағы өнімі пысықталғаннан кейін өткен жылмен салыстырғанда үштен бірінен астамға артып, 20,8 млн тоннаны құрады, жиналған дақылдардың жалпы көлемінің 81,9% -ени бидай алады.
* [[1 қазан]] - [[Қазақстан]]да екінші деңгейдегі банктер үшін меншікті капиталдың ең аз мөлшері туралы жаңа талаптар күшіне енді.
* [[2 қазан]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; және [[Әзірбайжан мемлекеттік мұнай компаниясы]] [[Баку]]де бірқатар құжаттарға, атап айтқанда, [[Транскаспий]] жобасының техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу жөніндегі бірлескен қызмет туралы келісімге, сондай-ақ қазақстандық көмірсутек кен орындарын игеру кезінде [[ГНКАР мұнай-газ]] инфрақұрылымы объектілерін бірлесіп пайдалану туралы меморандумға қол қойды.
* [[8 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ядролық қауіпсіздік, ядролық энергетика, мұнай-газ және электр энергетикасы саласындағы бірлескен іс-қимыл жоспарына қол қойды.
* [[9 қазан]] - &quot;СНПС - [[Ақтөбемұнайгаз]]&quot; АҚ мұнайды тасымалдау жүзеге асырылатын [[Кеңқияқ]]-[[Құмкөл мұнай-газ кен орны|Құмкөл]] мұнай құбыры пайдалануға берілді, ал болашақта мұнайды [[Батыс Қазақстан]] мен [[Каспий теңізі]]нің қазақстандық секторының кен орындарынан тасымалдау көзделді.
* [[14 қазан]] - &quot;[[Альянс банк|Альянс Банк]]&quot; АҚ акционерлері [[Марғұлан Сейсембаев]]қа, оның ағасы [[Ерлан Сейсембаев]]қа және банктің кредиттік комитетінің төрағасы [[Арсен Сапаров]]қа ҚР экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі сырттай 16 млрд 919 млн теңге сомасында банк қаражатын ұрлады деген айып тағылды.
* [[16 қазан]] - [[Жамбыл облысы]]нда [[Гвардейский кенті]]нің &quot;[[Матыбұлақ]]&quot; полигонында [[Ұжымдық қауіпсіздік келісімшарт ұйымы|ҰҚШҰ]]-ның &quot;өзара іс-қимыл-2009&quot; жедел ден қою ұжымдық күштерін тарта отырып, бірлескен стратегиялық командалық-штабтық оқу-жаттығулардың қорытынды кезеңі өтті.
* [[16 қазан]] - [[Астана]] қаласының аудандық [[Есіл соты]]нда Қазақстанның бұрынғы қоршаған ортаны қорғау министрі [[Нұрлан Ысқақов]]қа қатысты үкім жарияланды. Қоршаған орта министрдың бұрынғы басшысы төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Қоршағанортаминінің бұрынғы вице-министрлері [[Зейнолла Сәрсембаев]] пен [[Әлжан Бралиев]] тиісінше үш жылға шартты түрде және екі жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды.
* [[21 қазан]] - [[Кедендік одақ|Кеден одағы]] комиссиясының отырысында [[Қазақстан]], [[Ресей]] және [[Беларусь]] Кеден одағының барлық құрылтай құжаттарын келісті.
* [[27 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Ресей]] [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] зымыран тасығыштарды және құрлықаралық баллистикалық зымырандарды ұшыруды экологиялық сүйемелдеу жөніндегі жұмыстарды ұйымдастыру тәртібін келістірді.
* [[29 қазан]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]]&quot; және қытайлық [[Sinopec Engineering]] [[Атырау мұнай өңдеу зауыты]]нда хош иісті көмірсутектер өндіру кешенін салуға келісімшарт жасасты, бұл тауарлық бензин мен дизель отынының сапасын &quot;[[Еуро-4]]&quot; стандарты деңгейіне дейін жеткізуге мүмкіндік берді.
* [[30 қазан]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясының]] бірінші комитеті 29 тамызды Халықаралық ядролық қарудан бас тарту күні деп жариялау туралы Қазақстан ұсынған қарарды консенсуспен мақұлдады.
* [[қараша]] - [[ENRC]] компаниялар тобы африкалық өндіруші [[camec]] компаниясының 91,7% акциясын сатып алу туралы келісімді аяқтады.
* [[6 қараша]] -Итальяндық [[Eni]] мұнай-газ концерні мен [[ҚазМұнайГаз|ҚМГ]] ҰК ынтымақтастық туралы келісім жасасты, оның шеңберінде компаниялар Каспий қайраңындағы [[Исатай (Атырау облысы)|Исатай]] мен [[Шағала кені|Шағала]] кен орындарына бірлескен барлау жүргізеді, бірқатар кәсіпорындар салады және [[Павлодар мұнай өңдеу зауыты|Павлодар МӨЗ]]-ін қайта жаңартуды жүргізеді.
* [[9 қараша]] - [[Қазақстан]] [[Вьетнам]]дағы III Азия ойындарында жалпы командалық үшінші орынды иеленді.
* [[9 қараша]] - [[KASE]]-де негізгі сауда алаңы мен [[Алматы]] қаласының өңірлік қаржы орталығының арнайы сауда алаңы кіретін біріккен сауда алаңы жұмыс істей бастады.
* [[10 қараша]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру]]&quot; АҚ (ҚМГ БӨ) акционерлері [[ПетроҚазақстан]] компаниясы акцияларының 33 пайыздық пакетін сатып алу бойынша мәмілені мақұлдады.
* [[21 қараша]] - [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан Үкіметі]] мемлекеттік органдарға өздері алып жатқан балабақша ғимараттарын босатуды ұсынды.
* [[23 қараша]] - &quot;[[Темірбанк]]&quot; АҚ Қазақстан Республикасы қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігінің  келісімін және &quot;Темірбанк&quot; АҚ қайта құрылымдау жоспарына қатысты Алматының мамандандырылған қаржы сотының мақұлдауын алды.
* [[25 қараша]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз]] &quot;және қытайлық [[CNPC Exploration and Development Company Ltd]]&quot;  &quot;[[Маңғыстаумұнайгаз]]&quot; АҚ-ның қарапайым акцияларының 100% -. [[Central Asia Petroleum Ltd]] компаниясынан сатып алуды аяқтады.
* [[27 қараша]] - [[Қазақстан]], [[Ресей]] және [[Беларусь]] Президенттері [[Минск]]іде 2010 жылдың 1 қаңтарында заңды күшіне енетін [[Кедендік одақ|Кеден одағын]] құру туралы құжаттарға қол қойды.
* [[30 қараша]] - [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореяда]] өткен әлем чемпионатында ауыр атлетикадан [[Қазақстан]] құрамасы төрт алтын және бір қола медаль жеңіп алды.
* [[1 желтоқсан]] - Бүкіл ел бойынша жоғары октанды с [[бензин]]інің бөлшек бағасы 82 теңге деңгейінде белгіленді.
* [[5 желтоқсан]] - [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР Денсаулық сақтау министрлігі]] қазақстандық ғалымдардың &quot;шошқа&quot; ([[Шошқа тұмауы|А/H1N1]]) және  &quot;құс&quot; ([[Құс тұмауы|A/H5N1]]) тұмауына қарсы [[refluvac]], [[kfzfluvac]] вакциналарының екі түрін жасағанын жариялады.
* [[8 желтоқсан]] - Қазақстан жер сілкінісін болжаудың жаһандық желісіне ([[GNFE]]) енгізілді.
* [[9 желтоқсан]] - [[Лейкоз|Лейкемиямен]] ауыратын балалардың аналары [[Алматы]]да баспасөз мәслихатын өткізіп, ауруханаларда қан құю кезінде олардың балалары [[Гепатит|С гепатитін]] жұқтырды деп мәлімдеді.
* [[12 желтоқсан]] - [[Бангкок]] әуежайында ([[Тайланд]]) [[Қазақстан]] мен [[Беларусь]] азаматтары басқарған бортында қаруы бар [[Ил-76]] ұшағы ұсталды.
* [[12 желтоқсан]] - Қазақстан Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Астана]]да өткен салтанатты рәсімде [[Қазақстан]] - [[Қытай]] газ құбырының бірінші желісінің жұмысын бастады.
* [[17 желтоқсан]] - Каспий құбыр консорциумының акционерлері құбыр жүйесінің өткізу қабілетін жылына 67 млн тоннаға дейін арттыру жобасының жоспарын бекітті.
* [[23 желтоқсан]] - &quot;[[ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру]] &quot; АҚ [[ПетроҚазақстан]] Inc компаниясында 33 пайыздық үлесті сатып алу бойынша мәмілені аяқтады.
* [[30 желтоқсан]] - [[Қазақстан Ұлттық банкі|ҚР Ұлттық Банкі]] жаңа валюта дәлізін орнатты, ол +15 теңгеге немесе 10% - ға және -22,5 теңгеге немесе 15% - ға дейін кеңейтілді.
* [[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті|Халықаралық ақпараттық технологиялар университетінің құрылуы.]]

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2009 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2009 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2009}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|2009}}

[[Санат:2009 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>a533tlmh61dnajb9werpx8u0oluwjjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бен Аффлек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134956</id>
    <revision>
      <id>3604179</id>
      <parentid>3592770</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13717" sha1="11ztnqipztel6mx6cw6s3mmvrnpt40x" xml:space="preserve">{{Кинематограф
 |есімі                    = Бен Аффлек
 |шынайы есімі             = Ben Affleck
 |сурет                    = Ben Affleck on the Red Carpet, SXSW 2023 (cropped).jpg
 |сурет ені                = 250px
 |сурет атауы              = Аффлек, 2014 жыл
 |туған кездегі есімі      = Бенджамин Геза Аффлек-Болдт
 |туған күні               = 15.8.1972
 |туған жері               = {{туғанжері|Беркли|Берклиде}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |қайтыс болған күні       = 
 |қайтыс болған жері       = 
 |мамандығы                = {{актер|АҚШ|АҚШ телевизия}}, {{Сценарийші|АҚШ}}, {{кинорежиссёр|АҚШ}}
 |азаматтығы               = {{USA}}
 |белсенді жылдары         = 1981 жылдан бері
 |бағыты                   = 
 |киностудия               = 
 |марапаттары              = {{Ublist
  |[[Оскар сыйлығы]] (1998, 2013)
  |[[Алтын глобус]] (1998, 2013 — екі рет)
  |[[BAFTA]] (2013 — екі рет)
  |Вольпи кубогы (2006)
}}
 |imdb_id                 = 0000255
 |сайты                   = 
}}
'''Бенджамин Геза «Бен» Аффлек-Болдт''' ({{lang-en|Benjamin Geza «Ben» Affleck-Boldt}};&lt;ref&gt;Аламеда округінің дерегінде Бенджамин Г. Аффлекболдт ({{lang-en|Benjamin G. Affleckbold}}) делінеді. ''California Birth Index, 1905–1995''. [http://www.familytreelegends.com/records/39461] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427102456/http://www.familytreelegends.com/records/39461 |date=2011-04-27 }}&lt;/ref&gt; [[15 тамыз]] [[1972]], [[Беркли]], [[Калифорния]]) — америкалық актёр, сценарийші мен кинорежиссёр. Өзінің жақын досы [[Мэтт Деймон]]мен бірге «Ақылды Уилл Хантиг» картинасының сценарийін жазды. Осы фильм арқылы өздеріне кино әлеміне жол ашады. 2005 жылы [[Дженнифер Гарнер]]ге үйленді. Екі қызы бар.&lt;ref&gt;[http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/ben_affleck_biog.html A thorough Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060706193410/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/ben_affleck_biog.html |date=2006-07-06 }}&lt;/ref&gt;

==Фильмографиясы ==

=== Актёр ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Фильмі
!Фильмі (ағылшынша)
!Рөлі
!Ескертпе
|-
|1981
|Көшенің қараңғы шеті
|''The Dark End of the Street''
|Көшедегі нәресте
|Бен Аффлектін қатысуымен бірінші фильм
|-
|1984
|Мимидің Вояжы
|''The Voyage of the Mimi''
|''Си То Грэнвил''
|телехикая
|-
|1986
|Мінсіз жігіт іздеуде
|''Wanted: The Perfect Guy''
|''Денни Колеман''
|ТВ
|-
|1987
|Бөтен қол
|''Hands of a Stranger''
|''Билли Хёрн''
|ТВ
|-
|1988
|Мимидің екінші вояжы
|''The Second Voyage of the Mimi''
|''Си Ти Грэнвил''
|телехикая
|-
|1991
|Әкешім
|''Daddy''
|''Бен Уотсон''
|ТВ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1992
|Мектептегі таныстар
|''School Ties''
|''Чести Смит''
|ТВ
|-
|Баффи — Вампирлер Сілеуіш
|''Buffy the Vampire Slayer''
|''баскетболист № 10''
|
|-
|1993
|Қатқан Таң қалған
|''Dazed and Confused''
|''Фрэд О'Бэннион''
|
|-
|1995
|Сатубастар
|''Mallrats''
|''Шэннон Хэмилтон''
|
|-
|1996
|Танымалдық
|''Glory Daze''
|''Джек Фримен''
|1995 жылы шектеулі көрсетілім болды, 1996 жылы фильмнің толық ауқымды шығарылымы болды.
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1997
|Жақсы Уилл Хантинг
|''Good Will Hunting''
|''Чаки Салливан''
|Ұсынылған – Көркем фильмдегі үздік актер номинациясы бойынша Экран актерлер гильдиясы сыйлығы
|-
|Эмиді қуған
|''Chasing Amy''
|''Холден Макнил''
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1998
|Ғашық Шекспир
|''Shakespeare in Love''
|''Эдуард Аллен''
|Көркем фильмдегі үздік актер үшін Экран актерлер гильдиясы сыйлығы&lt;br&gt;Номинация — American Comedy Award for Funniest Supporting Actor in a Motion Picture
|-
|Армагеддон
|''Armageddon''
|''Эй Джей Фрост''
|Үздік ер адам рөлі үшін MTV Movie Award номинациясына ұсынылды&lt;br&gt;Номинация - үздік актер үшін MTV Movie Award (Лив Тайлермен бөлісті)&lt;br&gt;Номинация - Екінші пландағы үздік актер үшін Сатурн сыйлығы
|-
|Фантомдар
|''Phantoms''
|''шериф Брайс Хэммонд''
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1999
|Догма
|''Dogma''
|''Бартлби''
|
|-
|Табиғат күші
|''Forces of Nature''
|''Бен Холмс''
|
|-
|200 Темекі
|''200 Cigarettes''
|''бармен''
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2000
|
|''Bounce''
|''Бадди Амарал''
|номинация - MTV Movie Award үздік сүйіспеншілік үшін
|-
|Құмар ойын
|''Reindeer Games''
|''Руди Данкан''
|
|-
|
|''Boiler Room''
|''Джим Янг''
|
|-
|Түс патшасы
|''Joseph: King of Dreams''
|''Джозеф''
|дыбыс
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2001
|
|''Jay and Silent Bob Strike Back''
|''Холден Макнил / Бен Аффлек''
|
|-
|Пёрл-Харбор
|''Pearl Harbor''
|''капитан Рэйф Маккоули''
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2002
|
|''The Sum of All Fears''
|''Джек Райан''
|
|-
|
|''Changing Lanes''
|''Гэвин Банек''
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2003
|
|''Daredevil''
|''Мэтт Мэрдок / Сорвиголова''
|номинация - MTV Movie Award үздік сүйіспеншілік үшін
|-
|Джильи
|''Gigli''
|''Ларри Джильи''
|
|-
|
|''Paycheck''
|''Майкл Дженнингс''
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2004
|
|''Surviving Christmas''
|''Дрю Лэтэм''
|
|-
|
|''Jersey Girl''
|''Олли Тринк''
|
|-
|2005
|Электра
|''Elektra''
|''Мэтт Мэрдок / Сорвиголова''
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|
|''Clerks II''
|''покупатель''
|
|-
|Супермен ажалы
|''Hollywoodland''
|''Джордж Ривз''
|
|-
|
|''Man About Town''
|''Джек Джиаморо''
|
|-
|2007
|
|''Smokin' Aces''
|''Джек Дюпри''
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2009
|
|''He’s Just Not That into You''
|''Нейл''
|
|-
|Үлкен ойын
|''State of Play''
|''Стефан Коллинз''
|
|-
|Экстракт
|''Extract''
|''Дин''
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2010
|
|''The Company Men''
|''Бобби Уолкер''
|
|-
|Ұрылар қаласы
|''The Town''
|''Даг МакРэй''
|Премия Национального совета кинокритиков США за лучший актёрский ансамбль
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|«Арго» операциясы
|''Argo''
|''Тони Мендес''
|
|-
|
|''To the Wonder''
|''Нил''
|
|-
|2013
|
|''Runner, Runner''
|''Айвен Блок''
|
|-
|2014
|
|''Gone Girl''
|''Ник Данн''
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2016
|[[Бэтмен Суперменге қарсы: Әділет таңы]]
|''Batman v Superman: Dawn of Justice''
|''[[Бэтмен|Брюс Уэйн / Бэтмен]]''
|
|-
|[[Жанкештілер жасағы (фильм, 2016)|Жанкештілер жасағы]]
|''Suicide Squad''
|''[[Бэтмен|Брюс Уэйн / Бэтмен]]'' (камео)
|
|-
|
|''The Accountant''
|''Кристиан Вульфф''
|
|-
|
|''Live by Night''
|''Джо Коглин''
|
|-
|2017
|[[Әділет Лигасы]]
|''Justice League''
|''[[Бэтмен|Брюс Уэйн / Бэтмен]]''
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|Үш шекара
|''Triple Frontier''
|''Том «Чоппер» Дэвис''
|
|-
|
|''Jay and Silent Bob Reboot''
|''Холден МакНейл''
|
|-
|2020
|
|''The Way Back''
|''Джек Каннингем''
|
|-
|2021
|Әділдік Лигасы:  Зак Снайдердің нұсқасы
|''Justice League: The Snyder Cut''
|''[[Бэтмен|Брюс Уэйн / Бэтмен]]''
|-
|2021
|Соңғы дуэль
|''The Last Duel''
|граф Пьер д’Аленсон
|-
|2021
|Сыпайы бар
|''Tender Bar''
|Чарли
|}

=== Режиссёр ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Фильмі
!Фильмі (ағылшынша)
!Ескертпе
|-
|2007
|Қош бол, сұлу, қош бол
|''Gone Baby Gone''
|АҚШ киносыншылар ұлттық кеңесінің марапаты бірінші режиссерлық туынды үшін
|-
|2010
|Ұрылар қаласы
|''The Town''
|-
|2012
|«Арго» Операциясы 
|''Argo''
|Премия «Золотой глобус» за лучшую режиссёрскую работу
Премия Национального совета кинокритиков США за специальное достижение в кинопроизводстве
Премия американской гильдии режиссёров
«Оскар» за лучший фильм
|-
|2016
|
|''Live by Night''
|
|}

=== Сценарийші ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Фильм
!Фильм (english)
!Ескертпе
|-
|1997
|Ақылды Уилл Хантинг
|''Good Will Hunting''
|
|-
|2002
|
|''Push, Nevada''
| -
|-
|2007
|Қош бол, сұлу, қош бол
|''Gone Baby Gone''
| -
|-
|2010
|Ұрылар қаласы
|''The Town''
| -
|-
|2016
|
|''Live by Night''
| -
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Ben Affleck}}
* {{IMDb name|0000255|Бен Аффлек}}
* [http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/benaffleck.htm Ben Affleck and Jennifer Garner Marriage Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902063831/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/benaffleck.htm |date=2006-09-02 }}{{ref-en}}
* [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/ben_affleck_biog.html A thorough Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060706193410/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/ben_affleck_biog.html |date=2006-07-06 }}{{ref-en}}
* [http://pokerdb.thehendonmob.com/player.php?a=r&amp;n=25357 Hendon Mob tournament results] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721083417/http://pokerdb.thehendonmob.com/player.php?a=r&amp;n=25357 |date=2012-07-21 }}{{ref-en}}
* [http://www.worldpokertour.com/players/?x=profile&amp;poker-player=62 World Poker Tour Profile]{{ref-en}}
'''Интервью:'''
* [http://www.darkhorizons.com/news04/surviving.php Интервью Dark Horizons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820060517/http://www.darkhorizons.com/news04/surviving.php |date=2006-08-20 }}{{ref-en}} ([[20 қазан]] [[2004]])
* [http://www.darkhorizons.com/news03/bena2.php Интервью Dark Horizons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526180416/http://darkhorizons.com/news03/bena2.php |date=2006-05-26 }}{{ref-en}} ([[11 желтоқсан]] [[2003]])
* [http://actionadventure.about.com/cs/weeklystories/a/aa121803.htm Интервью About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509093804/http://actionadventure.about.com/cs/weeklystories/a/aa121803.htm |date=2006-05-09 }}{{ref-en}} (желтоқсан [[2003]])
* [http://filmforce.ign.com/articles/434/434713p1.html Интервью IGN films] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203144844/http://filmforce.ign.com/articles/434/434713p1.html |date=2006-02-03 }}{{ref-en}} ([[21 тамыз]] [[2003]])
* [http://actionadventure.about.com/cs/weeklystories/a/aa082003.htm Интервью About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426190551/http://actionadventure.about.com/cs/weeklystories/a/aa082003.htm |date=2006-04-26 }}{{ref-en}} (тамыз [[2003]])
* [http://www.toppics4u.com/ben-affleck/i3.html Интервью Entertainment Tonight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619003843/http://www.toppics4u.com/ben-affleck/i3.html |date=2006-06-19 }}{{ref-en}} ([[21 маусым]] [[1998]])

{{Навигациялық блок
 |тақырып_стиль = background:#C6C9FF
 |state           = collapsed
 |тақырып       = Бен Аффлек марапаттары
 |Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы
 |Үздік сценарий үшін Алтын глобус сыйлығы
}}
{{DEFAULTSORT:Аффлек, Бен}}
[[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]]
[[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]]
[[Санат:Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>11ztnqipztel6mx6cw6s3mmvrnpt40x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пыркаг-Игай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141941</id>
    <revision>
      <id>3604005</id>
      <parentid>3006894</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3931" sha1="gzu49bfk4krycqyr5lamjp08eblacq3" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Пыркаг-Игай 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 15 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Васюган]] 
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Пеноровка]] өзенінің оң жағалауынан 73 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы 
 |commons                = 
}}

'''Пыркаг-Игай''' — [[Ресей]]дегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Пеноровка]] өзенінің оң жағалауынан 73 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Васюган]]. Өзен саласы - Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы - Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Пыркаг-Игай}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды - 13010800112115200031253
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 115203125
* Су алабының коды - 13.01.08.001
* ГЗ томының нөмірі - 15
* ГЗ бойынша шығарылуы - 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>gzu49bfk4krycqyr5lamjp08eblacq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604097</id>
      <parentid>3604005</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3006894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="08fyhvizsf5angmznsfi2cjad4tsr0r" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Пыркаг-Игай 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 15 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Васюган]] 
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Пеноровка]] өзенінің оң жағалауынан 73 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы 
 |commons                = 
}}

'''Пыркаг-Игай''' — [[Ресей]]дегі өзен. Томск облысы, Омбы облысы, Новосибирск облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Пеноровка]] өзенінің оң жағалауынан 73 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Васюган]]. Өзен саласы — Кеттен Васюганға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Пыркаг-Игай}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 13010800112115200031253
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115203125
* Су алабының коды — 13.01.08.001
* ГЗ томының нөмірі — 15
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>08fyhvizsf5angmznsfi2cjad4tsr0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ай-Сакальтяр-Игол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142017</id>
    <revision>
      <id>3604045</id>
      <parentid>3021203</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4029" sha1="cdc0dhnhuevzav4cy462rg5g4pymp82" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Ай-Сакальтяр-Игол 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 27 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Вах (өзен)|Вах өзені]] 
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Сакальтяр-Игол]] өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Ханты-Мансий АҚ  
 |commons                = 
}}

'''Ай-Сакальтяр-Игол''' - [[Ресей]]дегі өзен. Ханты-Мансий АҚ &lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Сакальтяр-Игол]] өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.

== Су тізілімінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Вах (өзен)|Вах өзені]]. Өзен саласы - Васюганнан Вахқа дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы - Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Ай-Сакальтяр-Игол}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды - 13011000112115200037715
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 115203771
* Су алабының коды - 13.01.10.001
* ГЗ томының нөмірі - 15
* ГЗ бойынша шығарылуы - 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{hydro-stub}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері]]
[[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]]</text>
      <sha1>cdc0dhnhuevzav4cy462rg5g4pymp82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604072</id>
      <parentid>3604045</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3021203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4047" sha1="haukkmxr71vi55sdf3ylsy3frtgpxfp" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Ай-Сакальтяр-Игол 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 27 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Вах (өзен)|Вах өзені]] 
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Сакальтяр-Игол]] өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Ханты-Мансий АҚ  
 |commons                = 
}}

'''Ай-Сакальтяр-Игол''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ханты-Мансий АҚ &lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Сакальтяр-Игол]] өзенінің оң жағалауынан 25 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 27 км-ді құрайды.

== Су тізілімінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Вах (өзен)|Вах өзені]]. Өзен саласы — Васюганнан Вахқа дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Ай-Сакальтяр-Игол}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13011000112115200037715
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115203771
* Су алабының коды — 13.01.10.001
* ГЗ томының нөмірі — 15
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{hydro-stub}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ханты-Мансий автономиялық округі өзендері]]
[[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]]</text>
      <sha1>haukkmxr71vi55sdf3ylsy3frtgpxfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ивкина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144618</id>
    <revision>
      <id>3604047</id>
      <parentid>3070831</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3788" sha1="o2fxzs5gtkgmx6wkpw6y3eg0ykz0eyd" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Ивкина (Ивка) 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 104 
 |су алабының ауданы     = 1120 
 |су алабы               = [[Вятка (өзен)|Вятка]] [[Вятка (өзен)|Вятка]] қаласынан [[Котельнич]] қаласына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Кама 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Быстрица өзенінің сол жағалауынан 76 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Киров облысы 
 |commons                = 
}}

'''Ивкина (Ивка)''' - [[Ресей]]дегі өзен. Киров облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Быстрица өзенінің сол жағалауынан 76 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 104 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Вятка (өзен)|Вятка]] [[Вятка (өзен)|Вятка]] қаласынан [[Котельнич]] қаласына дейін. Өзен саласы - Вятка, өзен алабы - Кама&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Ивкина (Ивка)}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды - 10010300312111100034655
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 111103465
* Су алабының коды - 10.01.03.003
* ГЗ томының нөмірі - 11
* ГЗ бойынша шығарылуы - 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>o2fxzs5gtkgmx6wkpw6y3eg0ykz0eyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604071</id>
      <parentid>3604047</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3070831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="91oetwsy3t4ipxtqi48mhw8e8yfx428" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Ивкина (Ивка) 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 104 
 |су алабының ауданы     = 1120 
 |су алабы               = [[Вятка (өзен)|Вятка]] [[Вятка (өзен)|Вятка]] қаласынан [[Котельнич]] қаласына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Кама 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Быстрица өзенінің сол жағалауынан 76 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Киров облысы 
 |commons                = 
}}

'''Ивкина (Ивка)''' — [[Ресей]]дегі өзен. Киров облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Быстрица өзенінің сол жағалауынан 76 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 104 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Вятка (өзен)|Вятка]] [[Вятка (өзен)|Вятка]] қаласынан [[Котельнич]] қаласына дейін. Өзен саласы — Вятка, өзен алабы — Кама&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Ивкина (Ивка)}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010300312111100034655
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111103465
* Су алабының коды — 10.01.03.003
* ГЗ томының нөмірі — 11
* ГЗ бойынша шығарылуы — 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}
{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>91oetwsy3t4ipxtqi48mhw8e8yfx428</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеченка (Нерская тармағы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149280</id>
    <revision>
      <id>3604043</id>
      <parentid>3033959</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4027" sha1="dh6p6hvzhelpfy1bifl3oz4713f7xy8" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Сеченка 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 16 
 |су алабының ауданы     = 113 
 |су алабы               = [[Мәскеу (өзен)|Мәскеу өзені]] [[Заозерье (Рамен ауданы)|Заозерье]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшейтін посттан]] [[Коломна]] қаласына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Ока 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Нерская өзенінің оң жағалауынан 26 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Мәскеу облысы 
 |commons                = 
}}

'''Сеченка''' - [[Ресей]]дегі өзен. Мәскеу облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нерская өзенінің оң жағалауынан 26 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Ока су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Мәскеу (өзен)|Мәскеу өзені]] [[Заозерье (Рамен ауданы)|Заозерье]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшейтін посттан]] [[Коломна]] қаласына дейін. Өзен саласы - Мокшыға қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы - Ока&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Сеченка}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды - 09010101812110000024331
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 110002433
* Су алабының коды - 09.01.01.018
* ГЗ томының нөмірі - 10
* ГЗ бойынша шығарылуы - 0

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>dh6p6hvzhelpfy1bifl3oz4713f7xy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604073</id>
      <parentid>3604043</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3033959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4045" sha1="64sz9gn2pe81ukom002vj1t06s7e5yz" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Сеченка 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 16 
 |су алабының ауданы     = 113 
 |су алабы               = [[Мәскеу (өзен)|Мәскеу өзені]] [[Заозерье (Рамен ауданы)|Заозерье]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшейтін посттан]] [[Коломна]] қаласына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Ока 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Нерская өзенінің оң жағалауынан 26 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Мәскеу облысы 
 |commons                = 
}}

'''Сеченка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Мәскеу облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Нерская өзенінің оң жағалауынан 26 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Ока су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Мәскеу (өзен)|Мәскеу өзені]] [[Заозерье (Рамен ауданы)|Заозерье]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су өлшейтін посттан]] [[Коломна]] қаласына дейін. Өзен саласы — Мокшыға қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Сеченка}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 09010101812110000024331
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 110002433
* Су алабының коды — 09.01.01.018
* ГЗ томының нөмірі — 10
* ГЗ бойынша шығарылуы — 0

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>64sz9gn2pe81ukom002vj1t06s7e5yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құрғақ Чемровка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151898</id>
    <revision>
      <id>3604027</id>
      <parentid>3019584</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4284" sha1="qvtf3o74erc387z60ryflnflc0l122w" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Чемровка (Сухая) 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 60 
 |су алабының ауданы     = 349 
 |су алабы               = [[Обь]] [[Бия]] және [[Катунь]] өзендерінің тоғысқан жерінен [[Алей (өзен)|Алей]] өзенін қоспағанда, [[Барнаул]] қаласына дейін  
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Чемровка]] өзенінің сол жағалауынан 63 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Алтай өлкесі, Алтай Республикасы 
 |commons                = 
}}

'''Чемровка (Сухая)''' - [[Ресей]]дегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Чемровка]] өзенінің сол жағалауынан 63 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 60 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Обь]] [[Бия]] және [[Катунь]] өзендерінің тоғысқан жерінен [[Алей (өзен)|Алей]] өзенін қоспағанда, [[Барнаул]] қаласына дейін . Өзен саласы - (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы - Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Чемровка (Сухая)}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды - 13010200312115100007729
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 115100772
* Су алабының коды - 13.01.02.003
* ГЗ томының нөмірі - 15
* ГЗ бойынша шығарылуы - 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>qvtf3o74erc387z60ryflnflc0l122w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604085</id>
      <parentid>3604027</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3019584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4302" sha1="d17uopyoyierg1yg7iwy98f2wjiivbh" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Чемровка (Сухая) 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 60 
 |су алабының ауданы     = 349 
 |су алабы               = [[Обь]] [[Бия]] және [[Катунь]] өзендерінің тоғысқан жерінен [[Алей (өзен)|Алей]] өзенін қоспағанда, [[Барнаул]] қаласына дейін  
 |өзендердің су алабы    = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Чемровка]] өзенінің сол жағалауынан 63 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Алтай өлкесі, Алтай Республикасы 
 |commons                = 
}}

'''Чемровка (Сухая)''' — [[Ресей]]дегі өзен. Алтай өлкесі, Алтай Республикасы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Чемровка]] өзенінің сол жағалауынан 63 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 60 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Обь]] [[Бия]] және [[Катунь]] өзендерінің тоғысқан жерінен [[Алей (өзен)|Алей]] өзенін қоспағанда, [[Барнаул]] қаласына дейін . Өзен саласы — (Жоғарғы) Обь тармағының Томаға қосылу құйылысына дейінгі су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

[[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Чемровка (Сухая)}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 13010200312115100007729
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115100772
* Су алабының коды — 13.01.02.003
* ГЗ томының нөмірі — 15
* ГЗ бойынша шығарылуы — 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>d17uopyoyierg1yg7iwy98f2wjiivbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yahoo!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155505</id>
    <revision>
      <id>3603949</id>
      <parentid>3463685</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14665" sha1="6wurzo0sdtyyfp3t8a3d24r88h6d72v" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Yahoo! Inc.
 |логотипі           = Yahoo! (2019).svg
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = {{Nasdaq|YHOO}}
 |қызметі            = 
 |ұраны              = Do you Yahoo!?
 |құрылды            = 1995
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = {{USA}} [[Саннивейл]], [[Калифорния]]
 |басты адамдары     = Скотт Томпсон
 |саласы             = [[Интернет]], компьютер бағдарламалармен қамтамасыз ету
 |өнімі              = 
 |айналым            = {{өсім}} $7,209 млрд ([[2008]], US GAAP)
 |операциялық кіріс  = 
 |таза табысы        = {{құлдырау}} $424,298 млн (2008)
 |қызметкерлер саны  =  16 500 (2011)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |сайты              = [http://www.yahoo.com/ www.yahoo.com]
}}
'''Yahoo!''' (айтылуы – яху!) – дүние жүзіне әйгілі ғалам тор бойынша іздеу жүйесі (5,88 %)&lt;ref&gt;[http://marketshare.hitslink.com/search-engine-market-share.aspx?qprid=4 Net Applications компанияның 2011 жылдағы тамыз айындағы мәліметі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703063427/http://marketshare.hitslink.com/search-engine-market-share.aspx?qprid=4 |date=2011-07-03 }}&lt;/ref&gt;  және [[Yahoo Directory]] интернет-порталымен бірігіп, интернет әлеміне әйгілі [[Yahoo Mail]] электронды пошта қызметін қамтамасыз ететін американ компаниясы.  Компания ұраны – Do you Yahoo?.

[[1994 жыл]]ы қаңтар айында [[Стэнфорд университеті]]нің аспиранттары [[Дэвид Файло]] мен [[Джерри Янг]] «Yahoo!» компаниясының негізін қалап, [[1995 жыл]]ы 2 наурызда үлкен корпорацияға айналдырды. Калифорния штатындағы (АҚШ) [[Саннивейл қаласы]]нда компанияның бас кеңсесі орналасқан.

[[Alexa Internet]] статистикасы бойынша интернет әлемінде қатысушылар саны бойынша төртінші орынды иеленеді.

==Компания атауының пайда болуы (1995-1996 жылдары)==
[[1994 жыл]]ы Стэнфорд университетінің аспиранттары Дэвид Файло мен Джерри Янг «Интернет әлеміндегі Джерридің жол сілтемесі» атты веб-сайт құрып, бұл сайтқа сайттар каталогының тізімін орналастырады.

[[1994 жыл]]ы ақпан айында сайттың атауы Yahoo! болып өзгертіледі. Осы атаудың пайда болуы жайлы үш нұсқа бар. Бірінші нұсқа – бұл сөз [[Джонатан Свифт]]тің «Гуливердің саяхаттары» (орыс тіліне аударғанда ''Йеху'', ''Еху'') кітабынан алынғаны болса,  ал екінші нұсқа бойынша Yahoo  атауы «Иерархиялық тағы бір ресми емес сәуегей» фразасынан қалыптасқан акроним (Another Hierarchical Officious Oracle) болуы мүмкін деген жорамал бар. Сайттың URL мынандай еді: http://akebono.stanford.edu/yahoo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011010202452/http://akebono.stanford.edu/yahoo |date=2001-10-10 }}. Үшінші нұсқа – Yahoo сөзі жапон тілінен аударғанда «Сәлем» (ресми емес нұсқасы) деген мағынаны білдіреді. Алайда, Yahoo! атауы барбекюға арналған тұздықтың тіркелген сауда маркасы болғандықтан, атаудың соңына леп белгісі қосылған.&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120712130315/http://docs.yahoo.com/info/misc/history.html The History of Yahoo! — How It All Started…]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://answers.google.com/answers/threadview/id/248619.html Speech by Jerry Yang]&lt;/ref&gt;

Янг пен Файло жобаның коммерциялық мүмкіндіктерін бағалап, [[1995 жыл]]ы [[2 наурыз]]да компанияны корпорация дәрежесіне дейін жеткізді. 
Қарқынды түрде даму шағы ([[1997-1999 жыл]]дар)

[[XX ғасыр]]дың 90 жылдары [[MSN]], [[Lycos]], [[Excite]] және Yahoo! сияқты ең ірі іздеу жүйелері қарқынды түрде дамып, әйгілі бола бастады. Қатысушылар осы порталдарда көп уақытын өткізу үшін көптеген қызықты, жаңа қызметтер енгізіледі.

[[1997 жыл]]ы [[8 наурыз]]да Yahoo! компаниясы {{RocketMail}} (ең бірінші тегін пошта қызметі) порталын иемденеді. Осылайша [[Yahoo Mail]] электрондық поштасы пайда болады. Сонымен қатар, Yahoo Games қызметінің қалыптасуына негіз болған ClassicGames.com порталын осы жылы өз иелігіне өткізеді. [[1999 жыл]]ы [[21 шілде]]де Yahoo Messenger тез хабарлармен алмасу қызметін енгізеді.

==Yahoo!  «дот-ком бумы» кезеңінде  (2000-2001 жылдары)==
[[2000 жыл]]ы [[7 ақпан]]да Yahoo.com DDos шабуылына ұшырап, бірнеше сағатқа өз жұмысын тоқтатады. Сонымен бірге осы кезеңде Yahoo! және [[eBay]] компанияларының бірігуі туралы ақпарат шыққан еді, бірақ келісім жасалмаса да, 2006 жылы компаниялар маркетингтік альянс туралы келісімге отырды.

==«Дот-ком бумы»кезеңінен кейінгі Yahoo! (2002-2006 жылдары)==
«Дот-комның» күйреуінен кейін  Yahoo! өз жұмысын жалғастырған  ірі компаниялардың бірі еді. Осы дағдарыстан шыққаннан кейін ([[2001 жыл]]ы [[26 қыркүйек]]те Yahoo! компаниясы акциясының бағасы – 8.11 доллар болды) Yahoo! телеқатынас нарығына бет бұрды. [[2002 жыл]]ы [[3 маусым]]да  Yahoo!  және [[SBC]] компаниялары американ нарығында ұлттық dialup қызметін, [[2005 жыл]]ы [[23 тамыз]]да [[Verizon]] компаниясымен бірігіп, жалпы ұлттық [[DSL]] қызметін шығарады. 
 
[[2002 жыл]]ы Yahoo! компаниясы Inktomi, [[2003 жыл]]ы Overture services,Inc., AltaVista және AllTheWeb іздеу жүйелерін иеленеді. [[2004 жыл]]ы [[18 ақпан]]да Yahoo! [[Google компаниясы]]ның іздеу жүйесін қолдануды тоқтатып, өз жүйесіндегі іздеу қызметімен қолдана бастайды.

[[2005-2006 жыл]]дары Yahoo! компаниясы [[Yahoo! Music]], [[Flickr]] және [[Yahoo! 360°]] атты жаңа қызметтер енгізіп, blo.gs, Upcoming.org, del.icio.us және webjay әлеуметтік қызметтерді иеленеді.

==Yahoo!-дың бүгіні мен болашағы ([[2007 жыл]] - )==
Қазіргі кезде жаңашылдық бағытта Yahoo! Next beta-нұсқалары жасалу үстінде. Бұл Yahoo!-дың жаңашыл болашаққа арналған технологиясының негізі.
 
* Қытай үкіметі Yahoo! Қызметтерінің көмегімен диссиденттердің тұрған жерлерін анықтайды&lt;ref&gt;{{cite web|date=11 қыркүйек 2007 ж.|url=http://www.inosmi.ru/translation/236555.html|title=Капитализм апатының дәуірі|publisher=ИноСМИ.ру|accessdate=2010-08-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DTnVJ0W|archivedate=2011-08-26}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2008 жылы 1 ақпанда Microsoft  компаниясы Yahoo! компаниясының акционерлеріне 44,6 миллиард долларды құрайтын ұсыныс жасайды&lt;ref&gt;[http://www.engadget.com/2008/02/01/microsoft-offers-44-6-billion-for-yahoo/ Microsoft offers $44.6 Billion for Yahoo — Engadget]&lt;/ref&gt;.
* 2010 жылы тамыз айында Yahoo Japan компаниясы [[Adlocal]] геоконтекстік жарнама жүйесінің құрушысы Cirius Technologies компаниясын сатып алады&lt;ref&gt;[http://www.btobonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100817/FREE/100819925/1001#seenit Cirius Technologies acquired by Yahoo Japan :: BtoB Magazine]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
 
==Қызметтерінің көрсеткіші==
[[2008 жыл]]ы компания түсімі (US GAAP) – 7,209 миллиард долларды ([[2007 жыл]]ы 6,97 миллиард доллар) құрады. Компания табысы – 424 298 мың доллар (2007 жылы 660 миллион доллар)&lt;ref&gt;[http://bit.prime-tass.ru/news/show.asp?topicid=17&amp;id=63023 Yahoo интернет-компанияның таза табысы 2008 ж. US GAAP көрсеткіші бойынша  35,1 пайыздан 424,3 млн долларға дейін төмендеді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305150313/http://bit.prime-tass.ru/news/show.asp?topicid=17&amp;id=63023 |date=2010-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

==Yahoo Messenger==
{{main|Yahoo! Messenger}}
'''Yahoo Messenger''' (қысқартылған түрі Y!M) – Yahoo! компаниясының жеке өз порталында қолданылатын хабарламалармен тез алмасу бағдарламасы.
 
[[Windows]], [[Mac]], [[Linux (Unix)]] платформалары үшін құрылған. Таратылуы тегін түрде жасалады. Қолдану үшін алдын ала Yahoo! порталында тіркелу қажет.

Интернет қолданушылар арасында қарым-қатынас орнатуға арналған бағдарлама. Мәтіндік қарым-қатынас, дауысты қарым-қатынас,  дауысты чат, видео конференциялар, ұялы және стационарлық телефондарға қоңыраулар жасау, онлайн ойындар, онлайн арқылы музыкаларды тыңдау сияқты мүмкіндіктерге ие. Жыл сайын қолданушыларының саны көбеюде.

Қазіргі кезде Yahoo! хабарламалармен тез алмасу бағдарламасының орыс тілді интерфейсі қолданыста жоқ болғанымен, компания мамандары бұл кемшілікті дұрыстау мақсатында жұмыстарын бастады.

==Yahoo! Music==
'''Yahoo! Music'' – Yahoo! порталында орналасқан, түрлі музыка қызметтерімен қамтамасыз ететін провайдер 
&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Yahoo!_Music]&lt;/ref&gt;.
 
Музыкамен бірге интернет-радио, видеолар, әйгілі музыканттардың өмірінен қызықты жаңалықтарды ұсынады. Yahoo! порталында тіркелгі жасаған қолданушылар үшін альбом, жанр және орындаушылар арқылы сұрыпталған, мыңдаған музыкаларды тыңдауға мүмкіндік берілген.  Кең көлемді қызметтерімен бірге видеолардың және музыкалардың керемет сапасымен ерекшеленеді.

==Yahoo! News==
Yahoo! News – Yahoo! порталында жаңалықтарды ұсынатын арнайы қызмет түрі. Олар – басты жаңалықтарды, АҚШ жаңалықтарын, дүние жүзі және бизнес жаңалықтарын, ғылым, денсаулық, ауа райы, фото жаңалықтарды сайт қатысушыларына ұсынады &lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Yahoo!_News]&lt;/ref&gt;.
 
Бұл жаңалықтар – [[Associated Press]] (AP), [[Reuters]], [[Agence France-Presse]] (AFP), [[Fox News]], [[Christian Science Monitor]], [[NPR]], [[USA Today]], [[CNN.com]], [[CBC News]], [[Seven News]], [[BBC News]] жаңалықтар қызметтері арқылы беріледі.

2009 жылы сәуір айындағы [[Nielsen/NetRatings]] мәлімдемесі бойынша Yahoo! News американ қатысушылардың арасында әлемдік жаңалықтарды жариялайтын сайттар арасында [[msnbc.com]]-нан кейін екінші орынды алған.

== Сондай-ақ қараңыз ==
* [[Dell]]
* [[Deloitte]]
* [[Microsoft]]
* [[Twinby]]
* [[Verizon Communications]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Әлеуметтік желілер}}
{{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}}

[[Санат:Технология компаниялары]]
[[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]
[[Санат:Ағылшын тілді сайттар]]
[[Санат:Yahoo!]]</text>
      <sha1>6wurzo0sdtyyfp3t8a3d24r88h6d72v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сорочка (Плава тармағы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167324</id>
    <revision>
      <id>3604025</id>
      <parentid>3008890</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3703" sha1="m0eunb57kqgky6cf6elw9rql0wtyn0o" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Сорочка 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 16 
 |су алабының ауданы     = 120 
 |су алабы               = [[Упа (өзен)|Упа өзені]] бастауынан сағасына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Ока 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Плава өзенінің оң жағалауынан 54 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Тула облысы 
 |commons                = 
}}

'''Сорочка''' - [[Ресей]]дегі өзен. Тула облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Плава өзенінің оң жағалауынан 54 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Ока су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Упа (өзен)|Упа өзені]] бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы - Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы - Ока&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

 [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=178074|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Сорочка}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды - 09010100312110000019373
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 110001937
* Су алабының коды - 09.01.01.003
* ГЗ томының нөмірі - 10
* ГЗ бойынша шығарылуы - 0

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Тула облысы өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>m0eunb57kqgky6cf6elw9rql0wtyn0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604087</id>
      <parentid>3604025</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3008890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3721" sha1="5m7nyz092od0v9mpml6q5hfzqs4azg8" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Сорочка 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 16 
 |су алабының ауданы     = 120 
 |су алабы               = [[Упа (өзен)|Упа өзені]] бастауынан сағасына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Ока 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = Плава өзенінің оң жағалауынан 54 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Тула облысы 
 |commons                = 
}}

'''Сорочка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Тула облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Плава өзенінің оң жағалауынан 54 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 16 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Ока су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Упа (өзен)|Упа өзені]] бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

 [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=178074|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Сорочка}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 09010100312110000019373
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 110001937
* Су алабының коды — 09.01.01.003
* ГЗ томының нөмірі — 10
* ГЗ бойынша шығарылуы — 0

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Тула облысы өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>5m7nyz092od0v9mpml6q5hfzqs4azg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казачий Шишим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171047</id>
    <revision>
      <id>3604011</id>
      <parentid>3592659</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="glvqi90ktcpjny4oz5h910klzpxfrwo" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Казачий Шишим 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 31 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Чусовая]] [[Ревда (Свердловск облысы)|Ревда]] қаласынан, қала типті [[Кын]] ауылындағы [[су өлшеу посты]]на дейін 
 |өзендердің су алабы    = Кама 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Үлкен Шишим]] өзенінің оң жағалауынан 27 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Пермь өлкесі, Свердлов облысы 
 |commons                = 
}}

'''Казачий Шишим''' - [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Үлкен Шишим]] өзенінің оң жағалауынан 27 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - [[Чусовая]] [[Ревда (Свердловск облысы)|Ревда]] қаласынан, қала типті [[Кын]] ауылындағы [[су өлшеу посты]]на дейін. Өзен саласы - Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы - Кама&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

 [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=180692|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Казачий Шишим}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды - 10010100612111100010355
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды - 111101035
* Су алабының коды - 10.01.01.006
* ГЗ томының нөмірі - 11
* ГЗ бойынша шығарылуы - 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Пермь өлкесі өзендері]]
[[Санат:Свердловск облысы өзендері]]
[[Санат:Кама су алабы өңірі өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>glvqi90ktcpjny4oz5h910klzpxfrwo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604096</id>
      <parentid>3604011</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3592659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="7ybpoik10lfj70ioxroaxhb2f14s3g5" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Казачий Шишим 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 31 
 |су алабының ауданы     = ? 
 |су алабы               = [[Чусовая]] [[Ревда (Свердловск облысы)|Ревда]] қаласынан, қала типті [[Кын]] ауылындағы [[су өлшеу посты]]на дейін 
 |өзендердің су алабы    = Кама 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = [[Үлкен Шишим]] өзенінің оң жағалауынан 27 км қашықтықта 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Пермь өлкесі, Свердлов облысы 
 |commons                = 
}}

'''Казачий Шишим''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Свердлов облысы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Үлкен Шишим]] өзенінің оң жағалауынан 27 км қашықтықта орналасқан.  Өзен ұзындығы 31 км-ді құрайды.

== Су реестрінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чусовая]] [[Ревда (Свердловск облысы)|Ревда]] қаласынан, қала типті [[Кын]] ауылындағы [[су өлшеу посты]]на дейін. Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары, өзен алабы — Кама&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

 [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=180692|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Казачий Шишим}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100612111100010355
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111101035
* Су алабының коды — 10.01.01.006
* ГЗ томының нөмірі — 11
* ГЗ бойынша шығарылуы — 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Пермь өлкесі өзендері]]
[[Санат:Свердловск облысы өзендері]]
[[Санат:Кама су алабы өңірі өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>7ybpoik10lfj70ioxroaxhb2f14s3g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бариста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171562</id>
    <revision>
      <id>3604148</id>
      <parentid>3044344</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T21:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11558" sha1="7iu38r22p73s6boi7eqi993rft51rjd" xml:space="preserve">[[File:Girl Making Espresso.jpg|thumb|right| Бариста жұмыс үстінде]]
'''Бариста''' - (итальянша barista - бар үлдірігінің ар жағында жұмыс істейтін адам, [[бармен]], [[буфетчик]]) - [[кофе]] қайнатушы, қофе дайындаудың (әсіресе [[эспрессо]]), кофені дұрыс қайната алатын ( [[латте-арт]] өнерін қолдана алатын) немесе оның негізінде жасалатын [[сусындар]]ды дайындайтын [[маман]] болып табылады. Басқа сөзбен айтқанда, барменнің функцияларын жүзеге асыра алатын, бірақ [[алкоголь]] мен [[коктейль]]дермен жұмыс істемейтін тек кофемен байланысты сусындарды жасайтын адам. Негізінен бариста - бұл кофелік [[сомелье]], кофе істерінің маманы.

==Тарихы==
[[File:Latte art cappuccino.jpg|thumb|Латте-арт өнері]]
[[File:Barista Fair Trade Coffee, Gotgatan 67, cappucino (4386813991).jpg|thumb|Латте-арт]]
Эспрессо машинасында кофе дайындайтын маман ретінде бариста кәсібі [[Италия]] елінде, эспрессоның отанында пайда болды, кейін өткен ғасырдың 80-ші жылдарында [[АҚШ]]-та 
[[Starbucks]] компаниясының басшысы Говард Шульцтің арқасында танымал болды. Өзінің Италияға сапар шеккен кезінде жергілікті баристалардың қызметіне қызығып, ұнатып қалған. Олардың істеген жұмысын видеоға түсіріп, үйіне қайтқан соң, өзінің кофейняларының желісіне бариста стилін енгізген болатын. Біртіндіп, баристаға деген қызығушылық  та арта бастаған. Мысалыға, [[Ресей]]де, [[Еуропа]] мен Италияға қарағанда, бариста тек кофе дайындаумен айналысады. Еуропа елдерінде бариста - бармен де, кофе қайнатушы да, сонымен қатар, кофейняның басшысы бола алады. Сонымен қатар, бариста (әсіресе Италияда) [[даяршы]], [[ыдыс жуушы]] және тазалаушы қызметтерін бірден атқара алады. Бариста тарихи түрде, әсіресе баристаның отаны Италияда негізінен бұл маман иесі ретінде ер азаматтар болған, өйткені ол жерде бұл мамандық иесі өте сыйлымды және де жалақысы да аз емес. Ресей мен өзге де жақын орналасқан елдерде бариста негізінен әйел адамдар да болады. Мұндай келісімділіктің болу себебі, дәстүрден басқа, адамдардың жасына да байланысты болады: Ресейдегі баристаның жасы 18-24 жас аралығында, ал Батыста бариста болып 30-35 жас аралығындағы адамдар болады. Яғни олар белгілі бір тәжірибе жинап, бұл істі тек ақша табудың уақытша түрі ретінде ғана емес, өздерінің өмірлік сүйіп таңдаған мамандығы ретінде көреді.

==Қызықты фактілер==

* Бариста кофенің 40 түрін және одан жасалатын сусындарды жасай алуы керек.
* Starbucks америкалық кофейнялардың желісі 1 күн ішінде өзінің 1700 мекемесін жапқан. Оның мақсаты ретінде өздерінің баристаларын мінсіз эспрессо дайындауды үйрету ғана болған. Соның барысында сусынның балдық қайнатылымдылығын сақтап, оның қайта қайнатылуы мен көпірігі арнайы сүтке арналған ыдыспен кофеге қасықпен емес құйылуы керек.

==Баристаның міндеттері==

- Нағыз баристадан кофе дайындаудың ережелерін білуі талап етіледі:

* кофелік бұқтырмалардың сан қилы түрлерін: кофе сорттаpын, жұпар иісін шығару тәсілдерін білуі керек;
* дәмнің сан қилы түрлерін бағалай білу;
* кофенің 40 түрін дайындай алуы керек (капучино, латте, ристретто және т.б.) ;
* жұмыс күнінің барысында кофені ұсақтатуды, судың температурасын, кофе-машинадағы қысымды, бір шыны кофе дайындауға қажет кофенің мөлшерін, судың қайнау уақытын, кофелік көпіршікке сурет сала алуды білуі керек (латте-арт өнері).

- Бариста қызметіне сонымен қатар, өзінің жеке қасиеттері де маңызды роль атқарады:

* '''шыдамдылық пен жан-жақтылық'''. Өйткені, кофе бойынша маманға әрқашанда адамдармен қарым-қатынас жасауы керек, ол әр қонақпен жеке түрде сөйлеседі. Баристаны көпшілік алдында өнер көрсететін әртіспен салыстыруға болады. Жақсы бариста өзінің қонақтарының талғамдарын алдын-ала біліп отырады, белгілі бір сұрақтар қою арқылы олардың талғамдарын оңай біле алады. Баристаның көпшілік пайдасының бөлігін шайпұл алады. Келген қонақпен тез тіл табыса алу, әрбір қонақтың талғамдары мен тілектерін қанағаттандыру, әрбір клиентке өзіндік жол табу тек мекеме үшін ғана емес, баристаның өзі үшін де пайдалы.
* '''мейірбандылық пен жайдарлық'''. Бариста әрқашанда кез-келген мекеменің жайлы атмосферасын тек жақсы көңіл-күй мен күлкі, жауапкершілік, яғни, профессионалыдық этиканы сақтау, дайындалатын сапасы екендігін ұмытпауы керек.
* '''эстетикалық мүмкіндіктері''', сусынды әдемі, сәнді безендіру мен ұсыну.

Ресей мен [[Қазақстан]], өзге де жақын жатқан елдерде, қазіргі таңда [[мейрамха]]налық ахуал болып жатыр. Секторда көбінесе, жай студенттер жұмыс істейді, ал олар үшін бұл жай ғана табыс көзі мен уақытты өткізушілік. Секторлардағы кадрлар жоқтың қасы. Ал профессионалды дайындауға кемінде 1 жыл кетеді. Баристаның орташа жалақысы үлкен емес (400-800$) шамасында, мансабтық сатымен көтерілу мүмкіншілігі жоқ&lt;ref&gt;http://www.rhr.ru&lt;/ref&gt;.

==Баристаның жарыстары==
{|align=&quot;right&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |
 |[[File:Gwilym Davies.jpg|thumb|upright| Gwilym Davies атты қатысушы 2009 ж. Атлантадағы бариста жарысында]]
 |}

Бариста жас кәсіп түрі, оған 50 жас шамасында болу керек. Қазіргі таңда баристаны оқытатын арнайы мектептер ашылып, тренингтер мен сертификациялар өткізілуде. жергілікті, халықаралық және дүниежүзілік бариста чемпионаттары бірнеше номинацияларда әрқашан өткізіліп тұрады:

*  World Barista Championship;
*  World Latte-Art Championship&lt;ref&gt;http://www.coffeepedia.ru{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

'''SCAE''' және '''SCAA (Specialty Coffee Association of Europe и Specialty Coffee Association of America)''' ұйымдарымен жыл сайын кофе шеберлігінен арнайы профессионалдық чемпионаттар өткізіледі. Бариста үшін негізгі чемпионат - '''World Barista Championship'''. Әр елде жергілікті және ұлттық чемпионаттар өткізіледі, олардың нәтижесінің барысында ең үздік бариста таңдалып, әлемдік деңгейдегі жарысқа өз мемлекетінің атынан шығу үшін барады. WBC-ті өткізу кезектілігі Америка мен Еуропа аралығында жүргізіледі. Жыл сайын өткізіледі. WBC-пен қатар, әдетте Кофе-Алкогольді, каптестинг, Кофе в турке (Ибрик) және Латте-арт бойынша әлемдік чемпионаттар эткізілуде. Бариста чемпионаттарындағы WBC турларына өту кезеңдерінде қатысушыға кофенің 3 түрін 4 нұсқада 15 мин. уақыт аралығында жасау керек: 12 сусын - 4 эспрессо, 4 капучино және 4 авторлық сусын ( ол эспрессо негізінде және алкогольсіз және де бұл десерт болмауы керек). Оларды бағалау әдетте екі параметрлер бойынша қойылады: қатысушыны техника төрағасы бағалайды ( техникалық орындалуын, эспрессо- машинада жұмыс істеуін, кофенің дұрыс мөлшерін, дұрыс салынуы мен дайындалуы бағалайды - 1-шы параметр) және дәм төрағасы ( дайындалған сусындардың дәмдік ерекшеліктерін, қатысушының айтқан сипаттауына сусынның сәйкес келуі - 2-ші параметр).

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{уики}}
{{Кофе}}
[[Санат:Мамандықтар]]</text>
      <sha1>7iu38r22p73s6boi7eqi993rft51rjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кисьмесь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171854</id>
    <revision>
      <id>3603990</id>
      <parentid>3000304</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4073" sha1="lu8ujssy9olffyn2dca6ztx4md051uv" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Кисьмесь 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 37 
 |су алабының ауданы     = 312 
 |су алабы               = Еділ аумағы [[Куйбышев суқоймасы]] [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласынан қала типті [[Камское Устье]] ауылына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = КАС/Еділ/1826/111 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Татарстан Республикасы 
 |commons                = 
}}

'''Кисьмесь''' — [[Ресей]]дегі өзен. Татарстан Республикасы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; территориясынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/Еділ/1826/111 орналасқан. Өзен ұзындығы 37 км-ді құрайды.

== Су тізілімінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Еділ су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ аумағы [[Куйбышев суқоймасы]] [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласынан қала типті [[Камское Устье]] ауылына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

 [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=184845|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: Кисьмесь}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 11010000112112100003212
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112100321
* Су алабының коды — 11.01.00.001
* ГЗ томының нөмірі — 12
* ГЗ бойынша шығарылуы — 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Татарстан өзендері]]
[[Санат:Төменгі Еділ су алабы өңірі өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>lu8ujssy9olffyn2dca6ztx4md051uv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604108</id>
      <parentid>3603990</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3000304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="pzvcfv7upagevagaffwq7iltckcsndg" xml:space="preserve">{{Өзен
 |атауы                   = Кисьмесь 
  |шынайы атауы           = 
 |сурет                  = 
  |сурет ені             = 
  |сурет атауы           = 
 |карта                  = 
  |карта ені             = 
  |карта атауы           = 
 |ұзындығы               = 37 
 |су алабының ауданы     = 312 
 |су алабы               = Еділ аумағы [[Куйбышев суқоймасы]] [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласынан қала типті [[Камское Устье]] ауылына дейін 
 |өзендердің су алабы    = Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ 
 |су шығыны              = 
  |өлшеу орны            = 
 |бастауы                = 
  |бастауының орны        = 
  |бастауының биіктігі    = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |сағасы                 = КАС/Еділ/1826/111 
  |сағасының орны        = 
  |сағасының биіктігі    = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |еңістігі               = 
 |ел                     = [[Ресей]] 
  |аймақ                  = Татарстан Республикасы 
 |commons                = 
}}

'''Кисьмесь''' — [[Ресей]]дегі өзен. Татарстан Республикасы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}&lt;/ref&gt; жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/Еділ/1826/111 орналасқан. Өзен ұзындығы 37 км-ді құрайды.

== Су тізілімінің мәліметтері ==
[[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Еділ су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Еділ аумағы [[Куйбышев суқоймасы]] [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласынан қала типті [[Камское Устье]] ауылына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Куйбышев суқоймасының бас жағынан Каспий құйылысына дейінгі Еділ&lt;ref name='Ресей МСР'/&gt;.

 [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша&lt;ref name='Ресей МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=184845|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: Кисьмесь}}&lt;/ref&gt;:
* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 11010000112112100003212
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112100321
* Су алабының коды — 11.01.00.001
* ГЗ томының нөмірі — 12
* ГЗ бойынша шығарылуы — 1

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тексерілмеген өзен}}

[[Санат:Татарстан өзендері]]
[[Санат:Төменгі Еділ су алабы өңірі өзендері]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>pzvcfv7upagevagaffwq7iltckcsndg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордан Валлэй (Орегон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179018</id>
    <revision>
      <id>3604026</id>
      <parentid>2505294</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3209" sha1="lfd98iqvtcqylk6cxt53dpkhqa7lc51" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Джордан Валлэй 
 |шынайы атауы            = {{lang-en|Jordan Valley}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = АҚШ 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =58 |lat_sec =35
  |lon_dir =W |lon_deg =117 |lon_min =3 |lon_sec =19
  |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Штат{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Орегон 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Округ{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Malheur 
 |кестедегі аудан         = Malheur (округ, Орегон){{!}}Malheur 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1911 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5.4 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 239 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -8 
 |DST                     = -7 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды 
 |сандық идентификаторы   = 41-37850 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Джордан Валлэй''' ({{lang-en|Jordan Valley}}) - [[Орегон]] штатының Malheur округіне жататын [[АҚШ]] қаласы.

Қала тұрғындарының саны 239 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.4 км² шамасында. FIPS коды - 41-37850.

== Сыртқы cілтемелер ==
* [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]
* [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]

{{US-geo-stub}}
{{Орегон штаты}}

[[Санат:Орегон қалалары]]</text>
      <sha1>lfd98iqvtcqylk6cxt53dpkhqa7lc51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604086</id>
      <parentid>3604026</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2505294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3213" sha1="motku7vq4fe9co4wlqpfimwuaasaaf1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Джордан Валлэй 
 |шынайы атауы            = {{lang-en|Jordan Valley}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = АҚШ 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =58 |lat_sec =35
  |lon_dir =W |lon_deg =117 |lon_min =3 |lon_sec =19
  |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Штат{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Орегон 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Округ{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Malheur 
 |кестедегі аудан         = Malheur (округ, Орегон){{!}}Malheur 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1911 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5.4 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 239 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -8 
 |DST                     = -7 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды 
 |сандық идентификаторы   = 41-37850 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Джордан Валлэй''' ({{lang-en|Jordan Valley}}) — [[Орегон]] штатының Malheur округіне жататын [[АҚШ]] қаласы.

Қала тұрғындарының саны 239 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.4 км² шамасында. FIPS коды — 41-37850.

== Сыртқы cілтемелер ==
* [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]
* [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]

{{US-geo-stub}}
{{Орегон штаты}}

[[Санат:Орегон қалалары]]</text>
      <sha1>motku7vq4fe9co4wlqpfimwuaasaaf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Музыкант</title>
    <ns>10</ns>
    <id>185878</id>
    <revision>
      <id>3604130</id>
      <parentid>3489601</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6012" sha1="jfo5dtjzhn5ayd36w5dahjmqz0efb82" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|дене_стиль        = width: 20em;
|тақырыпша_стиль   = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|үсті_стиль       = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|дене_класс       = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжымы|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}|vcard|noprint}}

|үсті            = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}&lt;/span&gt;{{#if: {{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}} | &lt;br /&gt;&lt;small style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;i class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}}&lt;/i&gt;&lt;/small&gt;}} 

|сурет           =  {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = {{#if:{{{Сурет|}}} | Негізгі ақпарат }}

|белгі2     = Туған кездегі есімі
|мәтін2     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс2     = nickname

|белгі3     = Толық аты
|мәтін3     = {{{Толық аты|}}}
|класс3     = nickname

|белгі4     = Туған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс4     = bday

|белгі5     = Туған жері
|мәтін5     = {{{Қайдан|{{{Туған жері|}}}}}}
|класс5     = adr

|белгі6     = Қайтыс болған күні
|мәтін6     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс6     = note

|белгі7     = Қайтыс болған жері
|мәтін7     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|класс7     = adr

|белгі8     = Белсенділік жылдары
|мәтін8     = {{{Белсенділік жылдары|}}}
|класс8     = note

|белгі9     = Мемлекет
|мәтін9     = {{#if:{{{ Мемлекет|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{ Мемлекет}}}&lt;/span&gt;}}
|класс9     = adr

|белгі10     = {{#if:{{{Мамандығы|}}}|Мамандығы|Мамандықтары}}
|мәтін10     = {{{Мамандығы|{{{Мамандықтары|}}}}}}
|класс10     = note

|белгі11     = Дауыс түрі
|мәтін11     = {{{Дауыс түрі|}}}
|класс11     = note

|белгі12     = {{#if:{{{Аспабы|}}}|Аспабы|Аспаптары}}
|мәтін12     = {{{Аспабы|{{{Аспаптары|}}}}}}
|класс12     = note

|белгі13     = {{#if:{{{Жанры|}}}|Жанры|Жанрлары}}
|мәтін13     = {{{Жанры|{{{Жанрлары|}}}}}}
|класс13     = note

|белгі14     = {{#if:{{{Лақап аты|}}}|Лақап аты|Лақап аттары}}
|мәтін14     = {{{Лақап аты|{{{Лақап аттары|}}}}}}
|класс14     = nickname

|белгі15     = {{#if:{{{Ұжымы|}}}|Ұжымы|Ұжымдары}}
|мәтін15     = {{{Ұжымы|{{{Ұжымдары|}}}}}}
|класс15     = note

|белгі16     = Қызметтес болған
|мәтін16     = {{{Қызметтес болған|}}}
|класс16     = note

|белгі17     = {{#if:{{{Лейбл мәтіні|}}}|{{{Лейбл мәтіні}}}|{{#if:{{{Лейблы|}}}|Лейблы|Лейблдері}}}}
|мәтін17     = {{{Лейблы|{{{Лейблдері|}}}}}}
|класс17     = label

|белгі18     = Марапаттары
|мәтін18     = {{{Марапаттары|}}}
|класс18     = note

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = {{wikidata|p109|size=150x100|from={{{from|}}}}}
|класс19     = note

|тақырыпша20 = {{{Сайты|}}}
|класс20     = url

|тақырыпша21 = {{#if: {{{Commons|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі}}}]]'''}}

|асты        = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжым|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jfo5dtjzhn5ayd36w5dahjmqz0efb82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604134</id>
      <parentid>3604130</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6014" sha1="2t9o0kaiwd5nb2dhhqo2wpndvcxyt3d" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|дене_стиль        = width: 20em;
|тақырыпша_стиль   = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|үсті_стиль       = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|дене_класс       = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжымы|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}|vcard|noprint}}

|үсті            = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}&lt;/span&gt;{{#if: {{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}} | &lt;br /&gt;&lt;small style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;i class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}}&lt;/i&gt;&lt;/small&gt;}} 

|сурет           =  {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = {{#if:{{{Сурет|}}} | Негізгі ақпарат }}

|белгі2     = Туған кездегі есімі
|мәтін2     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс2     = nickname

|белгі3     = Толық аты
|мәтін3     = {{{Толық аты|}}}
|класс3     = nickname

|белгі4     = Туған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс4     = bday

|белгі5     = Туған жері
|мәтін5     = {{{Қайдан|{{{Туған жері|}}}}}}
|класс5     = adr

|белгі6     = Қайтыс болған күні
|мәтін6     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс6     = note

|белгі7     = Қайтыс болған жері
|мәтін7     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|класс7     = adr

|белгі8     = Белсенділік жылдары
|мәтін8     = {{{Белсенділік жылдары|}}}
|класс8     = note

|белгі9     = Мемлекет
|мәтін9     = {{#if:{{{ Мемлекет|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{ Мемлекет}}}&lt;/span&gt;}}
|класс9     = adr

|белгі10     = {{#if:{{{Мамандығы|}}}|Мамандығы|Мамандықтары}}
|мәтін10     = {{{Мамандығы|{{{Мамандықтары|}}}}}}
|класс10     = note

|белгі11     = Дауыс түрі
|мәтін11     = {{{Дауыс түрі|}}}
|класс11     = note

|белгі12     = {{#if:{{{Аспабы|}}}|Аспабы|Аспаптары}}
|мәтін12     = {{{Аспабы|{{{Аспаптары|}}}}}}
|класс12     = note

|белгі13     = {{#if:{{{Жанры|}}}|Жанры|Жанрлары}}
|мәтін13     = {{{Жанры|{{{Жанрлары|}}}}}}
|класс13     = note

|белгі14     = {{#if:{{{Лақап аты|}}}|Лақап аты|Лақап аттары}}
|мәтін14     = {{{Лақап аты|{{{Лақап аттары|}}}}}}
|класс14     = nickname

|белгі15     = {{#if:{{{Ұжымы|}}}|Ұжымы|Ұжымдары}}
|мәтін15     = {{{Ұжымы|{{{Ұжымдары|}}}}}}
|класс15     = note

|белгі16     = Қызметтес болған
|мәтін16     = {{{Қызметтес болған|}}}
|класс16     = note

|белгі17     = {{#if:{{{Лейбл мәтіні|}}}|{{{Лейбл мәтіні}}}|{{#if:{{{Лейблы|}}}|Лейблы|Лейблдері}}}}
|мәтін17     = {{{Лейблы|{{{Лейблдері|}}}}}}
|класс17     = label

|белгі18     = Марапаттары
|мәтін18     = {{{Марапаттары|}}}
|класс18     = note

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = {{#invoke:Wikidata|getField|p109|size=150x100px}}
|класс19     = note

|тақырыпша20 = {{{Сайты|}}}
|класс20     = url

|тақырыпша21 = {{#if: {{{Commons|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі}}}]]'''}}

|асты        = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжым|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2t9o0kaiwd5nb2dhhqo2wpndvcxyt3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604137</id>
      <parentid>3604134</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6005" sha1="m6szjnvxm5s9pik4pr3q6t4bat1426n" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|дене_стиль        = width: 20em;
|тақырыпша_стиль   = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|үсті_стиль       = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|дене_класс       = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжымы|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}|vcard|noprint}}

|үсті            = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}&lt;/span&gt;{{#if: {{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}} | &lt;br /&gt;&lt;small style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;i class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}}&lt;/i&gt;&lt;/small&gt;}} 

|сурет           =  {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = {{#if:{{{Сурет|}}} | Негізгі ақпарат }}

|белгі2     = Туған кездегі есімі
|мәтін2     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс2     = nickname

|белгі3     = Толық аты
|мәтін3     = {{{Толық аты|}}}
|класс3     = nickname

|белгі4     = Туған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс4     = bday

|белгі5     = Туған жері
|мәтін5     = {{{Қайдан|{{{Туған жері|}}}}}}
|класс5     = adr

|белгі6     = Қайтыс болған күні
|мәтін6     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс6     = note

|белгі7     = Қайтыс болған жері
|мәтін7     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|класс7     = adr

|белгі8     = Белсенділік жылдары
|мәтін8     = {{{Белсенділік жылдары|}}}
|класс8     = note

|белгі9     = Мемлекет
|мәтін9     = {{#if:{{{ Мемлекет|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{ Мемлекет}}}&lt;/span&gt;}}
|класс9     = adr

|белгі10     = {{#if:{{{Мамандығы|}}}|Мамандығы|Мамандықтары}}
|мәтін10     = {{{Мамандығы|{{{Мамандықтары|}}}}}}
|класс10     = note

|белгі11     = Дауыс түрі
|мәтін11     = {{{Дауыс түрі|}}}
|класс11     = note

|белгі12     = {{#if:{{{Аспабы|}}}|Аспабы|Аспаптары}}
|мәтін12     = {{{Аспабы|{{{Аспаптары|}}}}}}
|класс12     = note

|белгі13     = {{#if:{{{Жанры|}}}|Жанры|Жанрлары}}
|мәтін13     = {{{Жанры|{{{Жанрлары|}}}}}}
|класс13     = note

|белгі14     = {{#if:{{{Лақап аты|}}}|Лақап аты|Лақап аттары}}
|мәтін14     = {{{Лақап аты|{{{Лақап аттары|}}}}}}
|класс14     = nickname

|белгі15     = {{#if:{{{Ұжымы|}}}|Ұжымы|Ұжымдары}}
|мәтін15     = {{{Ұжымы|{{{Ұжымдары|}}}}}}
|класс15     = note

|белгі16     = Қызметтес болған
|мәтін16     = {{{Қызметтес болған|}}}
|класс16     = note

|белгі17     = {{#if:{{{Лейбл мәтіні|}}}|{{{Лейбл мәтіні}}}|{{#if:{{{Лейблы|}}}|Лейблы|Лейблдері}}}}
|мәтін17     = {{{Лейблы|{{{Лейблдері|}}}}}}
|класс17     = label

|белгі18     = Марапаттары
|мәтін18     = {{{Марапаттары|}}}
|класс18     = note

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = {{#invoke:Wikidata|formatProperty|p109}}
|класс19     = note

|тақырыпша20 = {{{Сайты|}}}
|класс20     = url

|тақырыпша21 = {{#if: {{{Commons|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі}}}]]'''}}

|асты        = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжым|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m6szjnvxm5s9pik4pr3q6t4bat1426n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604138</id>
      <parentid>3604137</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6035" sha1="jqq2qrsnolz68p3pxc4lg4skk5itvfk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|дене_стиль        = width: 20em;
|тақырыпша_стиль   = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|үсті_стиль       = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|дене_класс       = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжымы|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}|vcard|noprint}}

|үсті            = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}&lt;/span&gt;{{#if: {{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}} | &lt;br /&gt;&lt;small style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;i class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}}&lt;/i&gt;&lt;/small&gt;}} 

|сурет           =  {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = {{#if:{{{Сурет|}}} | Негізгі ақпарат }}

|белгі2     = Туған кездегі есімі
|мәтін2     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс2     = nickname

|белгі3     = Толық аты
|мәтін3     = {{{Толық аты|}}}
|класс3     = nickname

|белгі4     = Туған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс4     = bday

|белгі5     = Туған жері
|мәтін5     = {{{Қайдан|{{{Туған жері|}}}}}}
|класс5     = adr

|белгі6     = Қайтыс болған күні
|мәтін6     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс6     = note

|белгі7     = Қайтыс болған жері
|мәтін7     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|класс7     = adr

|белгі8     = Белсенділік жылдары
|мәтін8     = {{{Белсенділік жылдары|}}}
|класс8     = note

|белгі9     = Мемлекет
|мәтін9     = {{#if:{{{ Мемлекет|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{ Мемлекет}}}&lt;/span&gt;}}
|класс9     = adr

|белгі10     = {{#if:{{{Мамандығы|}}}|Мамандығы|Мамандықтары}}
|мәтін10     = {{{Мамандығы|{{{Мамандықтары|}}}}}}
|класс10     = note

|белгі11     = Дауыс түрі
|мәтін11     = {{{Дауыс түрі|}}}
|класс11     = note

|белгі12     = {{#if:{{{Аспабы|}}}|Аспабы|Аспаптары}}
|мәтін12     = {{{Аспабы|{{{Аспаптары|}}}}}}
|класс12     = note

|белгі13     = {{#if:{{{Жанры|}}}|Жанры|Жанрлары}}
|мәтін13     = {{{Жанры|{{{Жанрлары|}}}}}}
|класс13     = note

|белгі14     = {{#if:{{{Лақап аты|}}}|Лақап аты|Лақап аттары}}
|мәтін14     = {{{Лақап аты|{{{Лақап аттары|}}}}}}
|класс14     = nickname

|белгі15     = {{#if:{{{Ұжымы|}}}|Ұжымы|Ұжымдары}}
|мәтін15     = {{{Ұжымы|{{{Ұжымдары|}}}}}}
|класс15     = note

|белгі16     = Қызметтес болған
|мәтін16     = {{{Қызметтес болған|}}}
|класс16     = note

|белгі17     = {{#if:{{{Лейбл мәтіні|}}}|{{{Лейбл мәтіні}}}|{{#if:{{{Лейблы|}}}|Лейблы|Лейблдері}}}}
|мәтін17     = {{{Лейблы|{{{Лейблдері|}}}}}}
|класс17     = label

|белгі18     = Марапаттары
|мәтін18     = {{{Марапаттары|}}}
|класс18     = note

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = [[Сурет:{{wikidata|p109|size=150x100|from={{{from|}}}}}|150x100]]
|класс19     = note

|тақырыпша20 = {{{Сайты|}}}
|класс20     = url

|тақырыпша21 = {{#if: {{{Commons|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі}}}]]'''}}

|асты        = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжым|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jqq2qrsnolz68p3pxc4lg4skk5itvfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604139</id>
      <parentid>3604138</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6033" sha1="o01wjulvxlqhswavry2nomzn00yyklh" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|дене_стиль        = width: 20em;
|тақырыпша_стиль   = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|үсті_стиль       = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|дене_класс       = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжымы|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}|vcard|noprint}}

|үсті            = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}&lt;/span&gt;{{#if: {{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}} | &lt;br /&gt;&lt;small style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;i class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}}&lt;/i&gt;&lt;/small&gt;}} 

|сурет           =  {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = {{#if:{{{Сурет|}}} | Негізгі ақпарат }}

|белгі2     = Туған кездегі есімі
|мәтін2     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс2     = nickname

|белгі3     = Толық аты
|мәтін3     = {{{Толық аты|}}}
|класс3     = nickname

|белгі4     = Туған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс4     = bday

|белгі5     = Туған жері
|мәтін5     = {{{Қайдан|{{{Туған жері|}}}}}}
|класс5     = adr

|белгі6     = Қайтыс болған күні
|мәтін6     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс6     = note

|белгі7     = Қайтыс болған жері
|мәтін7     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|класс7     = adr

|белгі8     = Белсенділік жылдары
|мәтін8     = {{{Белсенділік жылдары|}}}
|класс8     = note

|белгі9     = Мемлекет
|мәтін9     = {{#if:{{{ Мемлекет|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{ Мемлекет}}}&lt;/span&gt;}}
|класс9     = adr

|белгі10     = {{#if:{{{Мамандығы|}}}|Мамандығы|Мамандықтары}}
|мәтін10     = {{{Мамандығы|{{{Мамандықтары|}}}}}}
|класс10     = note

|белгі11     = Дауыс түрі
|мәтін11     = {{{Дауыс түрі|}}}
|класс11     = note

|белгі12     = {{#if:{{{Аспабы|}}}|Аспабы|Аспаптары}}
|мәтін12     = {{{Аспабы|{{{Аспаптары|}}}}}}
|класс12     = note

|белгі13     = {{#if:{{{Жанры|}}}|Жанры|Жанрлары}}
|мәтін13     = {{{Жанры|{{{Жанрлары|}}}}}}
|класс13     = note

|белгі14     = {{#if:{{{Лақап аты|}}}|Лақап аты|Лақап аттары}}
|мәтін14     = {{{Лақап аты|{{{Лақап аттары|}}}}}}
|класс14     = nickname

|белгі15     = {{#if:{{{Ұжымы|}}}|Ұжымы|Ұжымдары}}
|мәтін15     = {{{Ұжымы|{{{Ұжымдары|}}}}}}
|класс15     = note

|белгі16     = Қызметтес болған
|мәтін16     = {{{Қызметтес болған|}}}
|класс16     = note

|белгі17     = {{#if:{{{Лейбл мәтіні|}}}|{{{Лейбл мәтіні}}}|{{#if:{{{Лейблы|}}}|Лейблы|Лейблдері}}}}
|мәтін17     = {{{Лейблы|{{{Лейблдері|}}}}}}
|класс17     = label

|белгі18     = Марапаттары
|мәтін18     = {{{Марапаттары|}}}
|класс18     = note

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = [[Сурет:{{wikidata|p109|size=150x100|from={{{from|}}}}}|100px]]
|класс19     = note

|тақырыпша20 = {{{Сайты|}}}
|класс20     = url

|тақырыпша21 = {{#if: {{{Commons|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі}}}]]'''}}

|асты        = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжым|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o01wjulvxlqhswavry2nomzn00yyklh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604140</id>
      <parentid>3604139</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6033" sha1="b4875hc9ra0h5mbqj86w8wk8orwdyer" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|дене_стиль        = width: 20em;
|тақырыпша_стиль   = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|үсті_стиль       = background:{{#switch:{{{Фон|}}}|solo_singer=&amp;#35;f0e68c|non_vocal_instrumentalist=&amp;#35;f4bf92|non_performing_personnel=&amp;#35;bfe0bf|&amp;#35;f0e68c}};
|дене_класс       = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжымы|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}|vcard|noprint}}

|үсті            = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if: {{{Есімі|}}} | {{{Есімі}}} | {{PAGENAME}} }}&lt;/span&gt;{{#if: {{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}} | &lt;br /&gt;&lt;small style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;&lt;i class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{Атауы|{{{Шынайы есімі|}}}}}}&lt;/i&gt;&lt;/small&gt;}} 

|сурет           =  {{#if:{{{Сурет|}}} | [[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = {{#if:{{{Сурет|}}} | Негізгі ақпарат }}

|белгі2     = Туған кездегі есімі
|мәтін2     = {{{Туған кездегі есімі|}}}
|класс2     = nickname

|белгі3     = Толық аты
|мәтін3     = {{{Толық аты|}}}
|класс3     = nickname

|белгі4     = Туған күні
|мәтін4     = {{wikidata/p569|{{{Туған күні|}}}|{{{Қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс4     = bday

|белгі5     = Туған жері
|мәтін5     = {{{Қайдан|{{{Туған жері|}}}}}}
|класс5     = adr

|белгі6     = Қайтыс болған күні
|мәтін6     = {{wikidata/p570|{{{Қайтыс болған күні|}}}|{{{Туған күні|}}}|from={{{from|}}}|nocat={{{nocat|}}}}}
|класс6     = note

|белгі7     = Қайтыс болған жері
|мәтін7     = {{{Қайтыс болған жері|}}}
|класс7     = adr

|белгі8     = Белсенділік жылдары
|мәтін8     = {{{Белсенділік жылдары|}}}
|класс8     = note

|белгі9     = Мемлекет
|мәтін9     = {{#if:{{{ Мемлекет|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{ Мемлекет}}}&lt;/span&gt;}}
|класс9     = adr

|белгі10     = {{#if:{{{Мамандығы|}}}|Мамандығы|Мамандықтары}}
|мәтін10     = {{{Мамандығы|{{{Мамандықтары|}}}}}}
|класс10     = note

|белгі11     = Дауыс түрі
|мәтін11     = {{{Дауыс түрі|}}}
|класс11     = note

|белгі12     = {{#if:{{{Аспабы|}}}|Аспабы|Аспаптары}}
|мәтін12     = {{{Аспабы|{{{Аспаптары|}}}}}}
|класс12     = note

|белгі13     = {{#if:{{{Жанры|}}}|Жанры|Жанрлары}}
|мәтін13     = {{{Жанры|{{{Жанрлары|}}}}}}
|класс13     = note

|белгі14     = {{#if:{{{Лақап аты|}}}|Лақап аты|Лақап аттары}}
|мәтін14     = {{{Лақап аты|{{{Лақап аттары|}}}}}}
|класс14     = nickname

|белгі15     = {{#if:{{{Ұжымы|}}}|Ұжымы|Ұжымдары}}
|мәтін15     = {{{Ұжымы|{{{Ұжымдары|}}}}}}
|класс15     = note

|белгі16     = Қызметтес болған
|мәтін16     = {{{Қызметтес болған|}}}
|класс16     = note

|белгі17     = {{#if:{{{Лейбл мәтіні|}}}|{{{Лейбл мәтіні}}}|{{#if:{{{Лейблы|}}}|Лейблы|Лейблдері}}}}
|мәтін17     = {{{Лейблы|{{{Лейблдері|}}}}}}
|класс17     = label

|белгі18     = Марапаттары
|мәтін18     = {{{Марапаттары|}}}
|класс18     = note

|белгі19     = Қолтаңбасы
|мәтін19     = [[Сурет:{{wikidata|p109|size=150x100|from={{{from|}}}}}|128px]]
|класс19     = note

|тақырыпша20 = {{{Сайты|}}}
|класс20     = url

|тақырыпша21 = {{#if: {{{Commons|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{Есімі}}}]]'''}}

|асты        = {{#if: {{{Атауы|}}}{{{Логотипі|}}}{{{Логотиптің ені|}}}{{{Сурет|}}}{{{Сурет ені|}}}{{{Сурет тақырыбы|}}}{{{Шынайы есімі|}}}{{{Толық аты|}}}{{{тууы|}}}{{{Туған күні|}}}{{{Қайдан|}}}{{{Туған жері|}}}{{{Өлімі|}}}{{{Қайтыс болған күні|}}}{{{Қайтыс болған жері|}}}{{{Мемлекет|}}}{{{Мамандығы|}}}{{{Мамандықтары|}}}{{{Аспаптары|}}}{{{Аспабы|}}}{{{Жанры|}}}{{{Жанрлары|}}}{{{Лақап аты|}}}{{{Лақап аттары|}}}{{{Ұжым|}}}{{{Ұжымдары|}}}{{{Қызметтес болған|}}}{{{Лейблы|}}}{{{Лейблдері|}}}{{{Сайты|}}}}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]]||[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b4875hc9ra0h5mbqj86w8wk8orwdyer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенедикт Камбербэтч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189651</id>
    <revision>
      <id>3604030</id>
      <parentid>3317249</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15629" sha1="il9djtt5ydv0iasovp4nlreoj1jr9bv" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Бенедикт Камбербэтч
  |шынайы есімі           =Benedict Cumberbatch
  |сурет                  =Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Шерлок Холмс рөліндегі Бенедикт Камбербэтч
  |туған кездегі есімі  =Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч
  |туған күні           =19.07.1976
  |туған жері           ={{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актер|Ұлыбритания|XXI ғасыр|Ұлыбритания телевидение}}
  |азаматтығы             ={{Байрақ|Ұлыбритания}}
  |белсенді жылдары       =1999—қазіргі күн
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =1212722
  |сайты                  =
  |ортаққор               =
}}
'''Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч''' ({{lang-en|Benedict Timothy Carlton Cumberbatch}}; [[19 шілде]] [[1976 жыл|1976]], Лондон, [[Ұлыбритания]]) - британ  театр, кино және телекөрініс актері. Бірнеше рөлдерімен танымал, солардың ішінде: BBC медиакорпорациясының «Хокинг» фильміндегі (2004) Стивен Хокинг , «Таңқаларлық жеңілдік» (2006) тарихи фильміндегі Уильям Пит, «Соңғы жау» (2008) мини-сериалындағы Стивен Эзард, «Сатқын» фильміндегі (2007) Пол Маршалл, «Кішкентай арал» (2009) Пол Маршалл және BBC-дің төл туындысы - «Шерлок» телехикаясындағы (2010-2014) Шерлок Холмс , «Стартрек: Көтеріліс» фантастикалық фильміндегі Хан Нуньен Сингх, «Бесінші билік» (2013) биографиялық триллеріндегі журналист Джулиан Ассанж, «Ұқсату ойыны» (2014) тарихи драмасындағы математик Алан Тьюринг рөлдері.

== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы және білім жолы ===
Әкесі - әртіс [[Тимоти Карлтон]] (шын есімі Тимоти Карлтон Камбербэтч) және анасы - әртіс Ванда Вентхам. Камбербэтч Батыс Сассекстегі Брамблтай мектебінде оқуын бастап, кейін алғаш сахнаға шыққан Лондонның солтүстік-батыс бөлігіндегі Хэрроу мектебінде жалғастырды. Мектеп табалдырығын аттаған соң бір жыл бойы тибет шіркеуінде ағылшын пәнінен дәріс берді де, кейін Манчестер университетінде театр өнеріне үйренді. Оқу орнын бітірген соң театрлық өнерін музыка және драмалық өнер бағытындағы Лондон академиясында шыңдаған болатын.

== Мансабы ==
=== Театр ===
«Алмейда», «Ройал-Корт» және ұлттық театрде 2001 жылдан бастап Камбербэтч бас рөлдерді  сомдай бастады. Және 2005 жылы 19 мамыр күні Герцог Йоркск театрі, 2005 жылы 16 наурыз күні «Алмейда» театрінде көрсетілген «Гедде Габлердегі» Тесман рөлін жоғары дәрежеде сомдағаны үшін Лауренс Оливье марапатына иеленді. Сонымен қатар ол көптеген жұлдыздар қатысқан «Олд Вик» Лондон театрінде өткізілген «Балалар монологында»  белсенділік көрсетті. Бағдарламаның режиссері  Дэнни Бойл болып табылады, ал бағдарламаға қатысушылар тізіміне Джемма Артертон және Сэмюэл Уэст кіреді. 
2011 жылдың ақпан айында Мэри Шеллидің «Франкенштейн» шығармасының спектакль премьерасы өтті. Дэнни Бойлдың ойластыруымен Камбербэтч серігімен бірге — Джонни Ли Миллермен кезектесіп Виктор Франкенштейн рөлін сомдаған болатын. Спектакльде атқарған жұмысы ушін әртіс Лоуренс Оливье және Evening Standard марапаттарына иеленеді. 
=== Телекөрініс ===
Камбербэтчтің тележобалардағы жұмыстары «Жүрек соққысы» (2000, 2004) сериалында, ITV «Қырық жастан асты» (2003) комедиялық сериалындағы рөлдерінде көрініс табады.

2004 жылы «Хокинг» фильмінде Стивен Хокинг рөлін сомдағаны үшін Камбербэтч BAFTA TV Awards премиясына иеленіп, фильмдерде көрсеткен әртістік шеберлігі үшін «Алтын нимфамен» марапатталады.

2005 жылы Уильям Голдинг трилогиясымен «Жер жүзіне саяхат» атты шағын сериалында Эдмунд Тэлбот - басты рөлін сомдайды. Режиссёр Дэвид Аттвудтың айтуы бойынша олар Бенедикт Камбербэтчті аз уақыт аралығында тапқан екен. «Бізге жас әрі жағымсыз, аристократ рөлін сенімді ойнай алатын жақсы әртіс керек болды. Алайда ол кадрда төрт жарым сағат өзін ұстай алатын және уақытпен жұмыс жасай алатын адам болуы қажет. Және Бенедикт бұл сұрақтардың барлығының жауабы еді».  «Бенедикт бізге күнде керек болды, қиын сәттерде өз жұмысын тоқтатпады, қарсылықтарын білдірмелі. Ол жай ғана Эдмунд Тэлботқа айналды. Және бұл қасиет түсірілім тобының әрбір мүшесіне берілді. Фильмді төрт ай түсірілу барысында біз бір-бірімізде жақын таныдық»- деді продюсер Линн Хорсфорд.
Сонымен қатар Бенедикт 2005 жылы «Broken News» комедиялық скетч-шоуда көрініс тапты.
Кейін ол 2007 жылы қыркүйек айында көрсетілген «Стюарт: Өткен өмір» кітабының экранизациясында Том Хардимен бірге ойнады. «Соңғы жау» мини-сериалындағы Стивен Эзард рөлін сомдағаны үшін мини-сериал немесе телефильмде ең күшті әртіс атағына иеленіп, Satellite Award номинациясымен марапатталады. 
2009 жылы «Марпл: Өлтіру оңай» атты фильмге түскен. Сонымен қатар «Кішкентай арал» телеэкранизацясында Бернард рөлін сомдағаны үшін BAFTA TV Awards премиясына иеленді. 2009 жылы мамыр мен маусым аралығында көрсетілген «Тынық мұхитының құпиясында» Камбербэтч әңгімеші рөлін сомдады. Ал 2009 жылы BBC медиакорпорациясының ұсынуымен Джон Мортимердің «Рампол и бунгало Пендждегі қылмыс» романында Бенедикт жас Рамполдың образына енді.

Камбербэтч – 2010 жылғы маусым айында берген сұхбатында британдық ғылыми-фантастикалық «Доктор Кто» сериалының жанкүйері екенін және продюсері «Шерлок» телехикаясының продюсері мен оның жан досы Стивен Моффат болып табылатын бұл сериалда түскісі келетінін айтқан болатын. 2008 жылы Дэвид Теннантпен дәрігер рөлін сомдауды ақылдасып, кейін жанкүйерлердің алдында үлкен жауапкершілікті сезініп, 2014 жылы бұл телесериалда рөл сомдауға бас тартты. 

2010 жылдан бастап сараптаушылар мойындаған  «Шерлок» телесериалында  Шерлок Холмс рөлін сомдай бастады. 2012 жылы көрсетілген «Парад соңы» телесериалында басты рөлде ойнады.
== Жеке өмірі ==
2013 жылы қазан айында The Hollywood Reporter  журналына сұхбат бере отырып, жеке өмірі туралы былай деп жауап берді: «Мен Лондон қаласында жалғыз тұрамын, балаларым жоқ. Бірақ болашақта балаларым болады деген үміттемін, себебі мен қазір көп уақытымды жұмысқа арнаймын және бос уақытымды достарыммен өткіземін...».

2014 жылдың 5 қарашада «The Times»  газетінде Камбербэтч Софи Хантерге үйленгені жөнінде жарияланған. 2015 жылдың 13 маусымында Софи мен Бенедиктің тұңғыш ұлдары туылғаны туралы жарияланды.

== Фильмдер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөл
|-
| 2002 || Алтын орындары || ''Fields of Gold'' || Джереми
|-
| 2002 || Бархат соңы || ''Tipping the Velvet'' || Фредди
|-
| 2002 || Мылқау куәгер || ''Silent Witnes'' || Уоррен Рейд
|-
| 2002 || Ақ пілдерге ұқсас төмпешіктер || ''Hills Like White Elephants'' || Ер адам
|-
| 2003 || Елестер || ''Spooks'' || Джим Норт
|-
| 2003 || Патшаны өлтіру || ''To Kill a King'' ||
|-
| 2003 || Кембридж тыңшылары || ''Cambridge Spies'' || Эдвард Хэнд
|-
| 2003 || Қырықтан асты || ''Fortysomething'' || Рори Слипери 
|-
| 2004 || Хокинг || ''Hawking'' || Стивен Хокинг
|-
| 2004 || Дюнкерк || ''Dunkirk'' || лейтенант Джимми Ленгли
|-
| 2005 || Натан Барли || ''Nathan Barley'' || Робин
|-
| 2005 || Жер жүзіне саяхат || ''To the Ends of the Earth'' || Эдмунд Тэлбот
|-
| 2006 || Ондыққа ену || ''Starter for 10'' || Патрик Уоттс
|-
| 2006 || Таңқаларлық жеңілдік || ''Amazing Grace'' || Уильям Питт Младший
|-
| 2007 || Ажырамас || ''Inseparable'' || Джо / Чарли
|-
| 2007 || Стюарт: Өткен өмір || ''Stuart: A Life Backwards'' || Александр Мастерс
|-
| 2007 || Өтеу || ''Atonement'' || Пол Маршалл
|-
| 2008 || Соңғы жау || ''The Last Enemy'' || Стивен Изард
|-
| 2008 || Болейн тегінен шыққан || ''The Other Boleyn Girl'' || Уильям Кэри
|-
| 2008 || Марпл: қылмыс жасау оңай  || ''Marple: Murder Is Easy'' || Люк Фитцуилльям
|-
| 2009 || Кішкентай арал || ''Small Island'' || Бернард
|-
| 2009 || Тегі || ''Creation'' || Джозеф Долтон Гукер
|-
| 2010 || Төрт арыстан || ''Four Lions'' || Эд
|-
| 2010—2014 || Құлақтандыру || ''The Whistleblower'' || Ник Кауфман
|-
| 2010 || Ван Гог || ''Van Gogh: Painted with Words'' || Винсент Ван Гог
|-
| 2010 || Шерлок || ''Sherlock'' || Шерлок Холмс
|-
| 2010 || Үшінші жұлдыз || ''Third Star'' || Джеймс
|-
| 2010 || Бурлеск ертегісі || ''Burlesque Fairytales'' || Генри Кларк
|-
| 2011 || Бұзықшылар || ''Wreckers'' || Дэвид
|-
| 2011 || Тыңшылар || ''Tinker, Tailor, Soldier, Spy'' || Питер Гиллем
|-
| 2011 || Соғыс жылқысы ||'' War Horse'' || майор Стюарт
|-
| 2012 || Парад соңы || ''Parade's End'' || Кристофер Титженс
|-
| 2012 || Электрлік кино: өзіңді қалай ұстау керек|| ''Electric Cinema: How to Behave'' || Хамфри Богарт
|-
| 2012 || Хоббит: Күтпеген саяхат || ''The Hobbit: An Unexpected Journey'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2012 || Комадағы қыз || ''Girlfriend in a Coma'' || Данте Алигьери
|-
| 2013 || Стартрек: Көтеріліс || ''Star Trek Into Darkness'' || Хан Нуньен Сингх
|-
| 2013 || 12 жыл құлшылық|| ''12 Years a Slave'' || Уильям Форд
|-
| 2013 || Тамыз: Осейдж сарайы || ''August: Osage County'' || Сәби Чарли» Эйкен
|-
| 2013 || Бесінші билік || ''The Fifth Estate''|| Джулиан Ассанж
|-
| 2013 || Шағын ұсыныс || ''Little Favour'' || Уоллэс
|-
| 2013 || Хоббит: Смаугтың ойрандалуы || ''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2014 || LEGO The Hobbit: The Video Game || ''LEGO The Hobbit: The Video Game'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2014 || Ұқсату ойыны || ''The Imitation Game'' || Алан Тьюринг
|-
| 2014 || Мадагаскар пингвиндері || ''Penguins of Madagascar'' || Волк Агент Секрет
|-
| 2014 || [[Хоббит: Бес әскердің шайқасы]] || ''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2015 || Қара масса || ''Black Mass'' || Билл Балджер
|-
| 2016 || [[Доктор Стрэндж (фильм, 2016)|Дәрігер Стрэндж]] || ''Doctor Strange'' || Дәрігер Стивен Стрэндж
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>il9djtt5ydv0iasovp4nlreoj1jr9bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604084</id>
      <parentid>3604030</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2832315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15628" sha1="43wyk6j4sgrrdo9lk9iys1dsat7460i" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Бенедикт Камбербэтч
  |шынайы есімі           =Benedict Cumberbatch
  |сурет                  =Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Шерлок Холмс рөліндегі Бенедикт Камбербэтч
  |туған кездегі есімі  =Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч
  |туған күні           =19.07.1976
  |туған жері           ={{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актер|Ұлыбритания|XXI ғасыр|Ұлыбритания телевидение}}
  |азаматтығы             ={{Байрақ|Ұлыбритания}}
  |белсенді жылдары       =1999—қазіргі күн
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =1212722
  |сайты                  =
  |ортаққор               =
}}
'''Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч''' ({{lang-en|Benedict Timothy Carlton Cumberbatch}}; [[19 шілде]] [[1976 жыл|1976]], Лондон, [[Ұлыбритания]]) — британ  театр, кино және телекөрініс актері. Бірнеше рөлдерімен танымал, солардың ішінде: BBC медиакорпорациясының «Хокинг» фильміндегі (2004) Стивен Хокинг , «Таңқаларлық жеңілдік» (2006) тарихи фильміндегі Уильям Пит, «Соңғы жау» (2008) мини-сериалындағы Стивен Эзард, «Сатқын» фильміндегі (2007) Пол Маршалл, «Кішкентай арал» (2009) Пол Маршалл және BBC-дің төл туындысы - «Шерлок» телехикаясындағы (2010-2014) Шерлок Холмс , «Стартрек: Көтеріліс» фантастикалық фильміндегі Хан Нуньен Сингх, «Бесінші билік» (2013) биографиялық триллеріндегі журналист Джулиан Ассанж, «Ұқсату ойыны» (2014) тарихи драмасындағы математик Алан Тьюринг рөлдері.

== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы және білім жолы ===
Әкесі - әртіс [[Тимоти Карлтон]] (шын есімі Тимоти Карлтон Камбербэтч) және анасы - әртіс Ванда Вентхам. Камбербэтч Батыс Сассекстегі Брамблтай мектебінде оқуын бастап, кейін алғаш сахнаға шыққан Лондонның солтүстік-батыс бөлігіндегі Хэрроу мектебінде жалғастырды. Мектеп табалдырығын аттаған соң бір жыл бойы тибет шіркеуінде ағылшын пәнінен дәріс берді де, кейін Манчестер университетінде театр өнеріне үйренді. Оқу орнын бітірген соң театрлық өнерін музыка және драмалық өнер бағытындағы Лондон академиясында шыңдаған болатын.

== Мансабы ==
=== Театр ===
«Алмейда», «Ройал-Корт» және ұлттық театрде 2001 жылдан бастап Камбербэтч бас рөлдерді  сомдай бастады. Және 2005 жылы 19 мамыр күні Герцог Йоркск театрі, 2005 жылы 16 наурыз күні «Алмейда» театрінде көрсетілген «Гедде Габлердегі» Тесман рөлін жоғары дәрежеде сомдағаны үшін Лауренс Оливье марапатына иеленді. Сонымен қатар ол көптеген жұлдыздар қатысқан «Олд Вик» Лондон театрінде өткізілген «Балалар монологында»  белсенділік көрсетті. Бағдарламаның режиссері  Дэнни Бойл болып табылады, ал бағдарламаға қатысушылар тізіміне Джемма Артертон және Сэмюэл Уэст кіреді. 
2011 жылдың ақпан айында Мэри Шеллидің «Франкенштейн» шығармасының спектакль премьерасы өтті. Дэнни Бойлдың ойластыруымен Камбербэтч серігімен бірге — Джонни Ли Миллермен кезектесіп Виктор Франкенштейн рөлін сомдаған болатын. Спектакльде атқарған жұмысы ушін әртіс Лоуренс Оливье және Evening Standard марапаттарына иеленеді. 
=== Телекөрініс ===
Камбербэтчтің тележобалардағы жұмыстары «Жүрек соққысы» (2000, 2004) сериалында, ITV «Қырық жастан асты» (2003) комедиялық сериалындағы рөлдерінде көрініс табады.

2004 жылы «Хокинг» фильмінде Стивен Хокинг рөлін сомдағаны үшін Камбербэтч BAFTA TV Awards премиясына иеленіп, фильмдерде көрсеткен әртістік шеберлігі үшін «Алтын нимфамен» марапатталады.

2005 жылы Уильям Голдинг трилогиясымен «Жер жүзіне саяхат» атты шағын сериалында Эдмунд Тэлбот - басты рөлін сомдайды. Режиссёр Дэвид Аттвудтың айтуы бойынша олар Бенедикт Камбербэтчті аз уақыт аралығында тапқан екен. «Бізге жас әрі жағымсыз, аристократ рөлін сенімді ойнай алатын жақсы әртіс керек болды. Алайда ол кадрда төрт жарым сағат өзін ұстай алатын және уақытпен жұмыс жасай алатын адам болуы қажет. Және Бенедикт бұл сұрақтардың барлығының жауабы еді».  «Бенедикт бізге күнде керек болды, қиын сәттерде өз жұмысын тоқтатпады, қарсылықтарын білдірмелі. Ол жай ғана Эдмунд Тэлботқа айналды. Және бұл қасиет түсірілім тобының әрбір мүшесіне берілді. Фильмді төрт ай түсірілу барысында біз бір-бірімізде жақын таныдық»- деді продюсер Линн Хорсфорд.
Сонымен қатар Бенедикт 2005 жылы «Broken News» комедиялық скетч-шоуда көрініс тапты.
Кейін ол 2007 жылы қыркүйек айында көрсетілген «Стюарт: Өткен өмір» кітабының экранизациясында Том Хардимен бірге ойнады. «Соңғы жау» мини-сериалындағы Стивен Эзард рөлін сомдағаны үшін мини-сериал немесе телефильмде ең күшті әртіс атағына иеленіп, Satellite Award номинациясымен марапатталады. 
2009 жылы «Марпл: Өлтіру оңай» атты фильмге түскен. Сонымен қатар «Кішкентай арал» телеэкранизацясында Бернард рөлін сомдағаны үшін BAFTA TV Awards премиясына иеленді. 2009 жылы мамыр мен маусым аралығында көрсетілген «Тынық мұхитының құпиясында» Камбербэтч әңгімеші рөлін сомдады. Ал 2009 жылы BBC медиакорпорациясының ұсынуымен Джон Мортимердің «Рампол и бунгало Пендждегі қылмыс» романында Бенедикт жас Рамполдың образына енді.
Камбербэтч – 2010 жылғы маусым айында берген сұхбатында британдық ғылыми-фантастикалық «Доктор Кто» сериалының жанкүйері екенін және продюсері «Шерлок» телехикаясының продюсері мен оның жан досы Стивен Моффат болып табылатын бұл сериалда түскісі келетінін айтқан болатын. 2008 жылы Дэвид Теннантпен дәрігер рөлін сомдауды ақылдасып, кейін жанкүйерлердің алдында үлкен жауапкершілікті сезініп, 2014 жылы бұл телесериалда рөл сомдауға бас тартты. 
2010 жылдан бастап сараптаушылар мойындаған  «Шерлок» телесериалында  Шерлок Холмс рөлін сомдай бастады. 2012 жылы көрсетілген «Парад соңы» телесериалында басты рөлде ойнады.
== Жеке өмірі ==
2013 жылы қазан айында The Hollywood Reporter  журналына сұхбат бере отырып, жеке өмірі туралы былай деп жауап берді: «Мен Лондон қаласында жалғыз тұрамын, балаларым жоқ. Бірақ болашақта балаларым болады деген үміттемін, себебі мен қазір көп уақытымды жұмысқа арнаймын және бос уақытымды достарыммен өткіземін...».
2014 жылдың 5 қарашада «The Times»  газетінде Камбербэтч Софи Хантерге үйленгені жөнінде жарияланған. 2015 жылдың 13 маусымында Софи мен Бенедиктің тұңғыш ұлдары туылғаны туралы жарияланды.

== Фильмдер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөл
|-
| 2002 || Алтын орындары || ''Fields of Gold'' || Джереми
|-
| 2002 || Бархат соңы || ''Tipping the Velvet'' || Фредди
|-
| 2002 || Мылқау куәгер || ''Silent Witnes'' || Уоррен Рейд
|-
| 2002 || Ақ пілдерге ұқсас төмпешіктер || ''Hills Like White Elephants'' || Ер адам
|-
| 2003 || Елестер || ''Spooks'' || Джим Норт
|-
| 2003 || Патшаны өлтіру || ''To Kill a King'' ||
|-
| 2003 || Кембридж тыңшылары || ''Cambridge Spies'' || Эдвард Хэнд
|-
| 2003 || Қырықтан асты || ''Fortysomething'' || Рори Слипери 
|-
| 2004 || Хокинг || ''Hawking'' || Стивен Хокинг
|-
| 2004 || Дюнкерк || ''Dunkirk'' || лейтенант Джимми Ленгли
|-
| 2005 || Натан Барли || ''Nathan Barley'' || Робин
|-
| 2005 || Жер жүзіне саяхат || ''To the Ends of the Earth'' || Эдмунд Тэлбот
|-
| 2006 || Ондыққа ену || ''Starter for 10'' || Патрик Уоттс
|-
| 2006 || Таңқаларлық жеңілдік || ''Amazing Grace'' || Уильям Питт Младший
|-
| 2007 || Ажырамас || ''Inseparable'' || Джо / Чарли
|-
| 2007 || Стюарт: Өткен өмір || ''Stuart: A Life Backwards'' || Александр Мастерс
|-
| 2007 || Өтеу || ''Atonement'' || Пол Маршалл
|-
| 2008 || Соңғы жау || ''The Last Enemy'' || Стивен Изард
|-
| 2008 || Болейн тегінен шыққан || ''The Other Boleyn Girl'' || Уильям Кэри
|-
| 2008 || Марпл: қылмыс жасау оңай  || ''Marple: Murder Is Easy'' || Люк Фитцуилльям
|-
| 2009 || Кішкентай арал || ''Small Island'' || Бернард
|-
| 2009 || Тегі || ''Creation'' || Джозеф Долтон Гукер
|-
| 2010 || Төрт арыстан || ''Four Lions'' || Эд
|-
| 2010—2014 || Құлақтандыру || ''The Whistleblower'' || Ник Кауфман
|-
| 2010 || Ван Гог || ''Van Gogh: Painted with Words'' || Винсент Ван Гог
|-
| 2010 || Шерлок || ''Sherlock'' || Шерлок Холмс
|-
| 2010 || Үшінші жұлдыз || ''Third Star'' || Джеймс
|-
| 2010 || Бурлеск ертегісі || ''Burlesque Fairytales'' || Генри Кларк
|-
| 2011 || Бұзықшылар || ''Wreckers'' || Дэвид
|-
| 2011 || Тыңшылар || ''Tinker, Tailor, Soldier, Spy'' || Питер Гиллем
|-
| 2011 || Соғыс жылқысы ||'' War Horse'' || майор Стюарт
|-
| 2012 || Парад соңы || ''Parade's End'' || Кристофер Титженс
|-
| 2012 || Электрлік кино: өзіңді қалай ұстау керек|| ''Electric Cinema: How to Behave'' || Хамфри Богарт
|-
| 2012 || Хоббит: Күтпеген саяхат || ''The Hobbit: An Unexpected Journey'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2012 || Комадағы қыз || ''Girlfriend in a Coma'' || Данте Алигьери
|-
| 2013 || Стартрек: Көтеріліс || ''Star Trek Into Darkness'' || Хан Нуньен Сингх
|-
| 2013 || 12 жыл құлшылық|| ''12 Years a Slave'' || Уильям Форд
|-
| 2013 || Тамыз: Осейдж сарайы || ''August: Osage County'' || Сәби Чарли» Эйкен
|-
| 2013 || Бесінші билік || ''The Fifth Estate''|| Джулиан Ассанж
|-
| 2013 || Шағын ұсыныс || ''Little Favour'' || Уоллэс
|-
| 2013 || Хоббит: Смаугтың ойрандалуы || ''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2014 || LEGO The Hobbit: The Video Game || ''LEGO The Hobbit: The Video Game'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2014 || Ұқсату ойыны || ''The Imitation Game'' || Алан Тьюринг
|-
| 2014 || Мадагаскар пингвиндері || ''Penguins of Madagascar'' || Волк Агент Секрет
|-
| 2014 || [[Хоббит: Бес әскердің шайқасы]] || ''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' || дракон Смауг, Некромант
|-
| 2015 || Қара масса || ''Black Mass'' || Билл Балджер
|-
| 2016 || [[Доктор Стрэндж (фильм, 2016)|Дәрігер Стрэндж]] || ''Doctor Strange'' || Дәрігер Стивен Стрэндж
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>43wyk6j4sgrrdo9lk9iys1dsat7460i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биман (Айова)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194114</id>
    <revision>
      <id>3604015</id>
      <parentid>2497864</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <origin>3604015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3431" sha1="rtowj8p074f88l2cygopbfu3k6w1kdj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Биман 
 |шынайы атауы            = {{lang-en|Beaman}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = АҚШ 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =13 |lat_sec =12
  |lon_dir =W |lon_deg =92 |lon_min =49 |lon_sec =23
  |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Штат 
 |аймағы                  = Айова (штат){{!}}Айова 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Округ 
 |ауданы                  = Гранди 
 |кестедегі аудан         = Гранди (округ, Айова){{!}}Гранди 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =   
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 0.5 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 210 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -6 
 |DST                     = -5 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = FIPS 
 |сандық идентификаторы   = 19-05140 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Биман''' ({{lang-en|Beaman}}) - [[Айова (штат)|Айова]] штатының [[Гранди (округ, Айова)|Гранди]] округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қаланың жер аумағы - 0.5 км². FIPS коды - 19-05140.

== Тұрғыны ==
[[2010 жыл]]ы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov|publisher=АҚШ халық санағы бюросы|accessdate=2008-01-31|title=American FactFinder}}&lt;/ref&gt; қала тұрғыны 210 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы cілтемелер ==
* [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]{{ref-en}}
* [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]{{ref-en}}

{{US-geo-stub}}
{{Айова штаты}}

[[Санат:Айова қалалары]]
[[Санат:Гранди округы (Айова)]]</text>
      <sha1>rtowj8p074f88l2cygopbfu3k6w1kdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604094</id>
      <parentid>3604015</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2497864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3437" sha1="3i4eqt3jotya31jc485aywdffy4w6c5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Биман 
 |шынайы атауы            = {{lang-en|Beaman}}
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = АҚШ 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =13 |lat_sec =12
  |lon_dir =W |lon_deg =92 |lon_min =49 |lon_sec =23
  |CoordAddon             = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Штат 
 |аймағы                  = Айова (штат){{!}}Айова 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Округ 
 |ауданы                  = Гранди 
 |кестедегі аудан         = Гранди (округ, Айова){{!}}Гранди 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =   
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 0.5 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 210 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -6 
 |DST                     = -5 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = FIPS 
 |сандық идентификаторы   = 19-05140 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Биман''' ({{lang-en|Beaman}}) — [[Айова (штат)|Айова]] штатының [[Гранди (округ, Айова)|Гранди]] округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қаланың жер аумағы — 0.5 км². FIPS коды — 19-05140.

== Тұрғыны ==
[[2010 жыл]]ы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder.census.gov|publisher=АҚШ халық санағы бюросы|accessdate=2008-01-31|title=American FactFinder}}&lt;/ref&gt; қала тұрғыны 210 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы cілтемелер ==
* [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар]{{ref-en}}
* [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]{{ref-en}}

{{US-geo-stub}}
{{Айова штаты}}

[[Санат:Айова қалалары]]
[[Санат:Гранди округы (Айова)]]</text>
      <sha1>3i4eqt3jotya31jc485aywdffy4w6c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Сингл</title>
    <ns>10</ns>
    <id>199802</id>
    <revision>
      <id>3604023</id>
      <parentid>3346264</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4109" sha1="sig41zz3dj7pqrh622ryab39o2bsjz2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 24em; font-size: 87%;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!style=&quot;background: {{{Түс|khaki}}};&quot; colspan=3|{{#if:{{{Атауы|}}}|'''{{{Атауы|}}}'''|'''{{PAGENAME}}'''}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|colspan=3|{{#if:{{{Тыс|}}}|[[Сурет:{{{Тыс}}}|220px|Сингл]]}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!style=&quot;background: {{{Түс|khaki}}};&quot; colspan=3|{{{Орындаушы}}} [[сингл]]і {{#if: {{{Альбом}}}| &lt;br /&gt;«{{{Альбом}}}» альбомынан}}

{{#if:{{{Шығарылған|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Шығарылған'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Шығарылған}}}
}}
{{#if:{{{Формат|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Формат'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Формат}}}
}}
{{#if:{{{Б жағы|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Б жағы'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Б жағы}}}
}}
{{#if:{{{Жазылған|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Жазылған'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Жазылған}}}
}}
{{#if:{{{Жанры|{{{Жанры|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Жанры'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Жанрлар|{{{Жанры}}}}}}
}}
{{#if:{{{Тілі|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Тілі'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Тілі}}}
}}
{{#if:{{{Өлең авторы|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Өлең авторы'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Өлең авторы}}}
}}
{{#if:{{{Сазгері|{{{Композиторы|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}}}}|
{{!}}-
{{!}} '''[[Сазгер]]і'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Сазгері|{{{Композиторы}}}}}}
}}
{{#if:{{{Ұзақтығы|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Ұзақтығы'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Ұзақтығы}}}
}}
{{#if:{{{Лейблі|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Лейблі'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Лейблі}}}
}}
{{#if:{{{Продюсері|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''[[Продюсер]]і'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Продюсері}}}
}}
{{#if:{{{Сертификация|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}}|
{{!}}-
{{!}} '''Сертификация'''
{{!}} colspan=&quot;2&quot; {{!}} {{{Сертификация}}}
}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
{{#if: {{{Чарттар|}}}
 | {{1 cell table row
    | attributes = style=&quot;background: {{{Түс|khaki}}}; text-align:center&quot; colspan=&quot;3&quot;
    | data       = '''Чарттардағы айлар'''}}}}
|-
{{#if: {{{Чарттар|}}}
 | {{1 cell table row
    | attributes = colspan=&quot;3&quot; style=&quot;line-height: 1.25&quot;
    | data       = 
{{{Чарттар}}}}}}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
{{#if: {{{Шолулар|}}}
 | {{1 cell table row
    | attributes = style=&quot;background: {{{Түс|khaki}}}; text-align:center&quot; colspan=&quot;3&quot;
    | data       = '''Кәсіби шолулар'''}}}}
|-
{{#if: {{{Шолулар|}}}
 | {{1 cell table row
    | attributes = colspan=&quot;3&quot; style=&quot;line-height: 1.25&quot;
    | data       = {{{Шолулар}}}}}}}
|-
{{#if: {{{Алдыңғы|}}}{{{Келесі|}}}{{{Жыл|}}}
 | {{1 cell table row
    | attributes = style=&quot;background: {{{Түс|khaki}}}; text-align:center&quot; colspan=&quot;3&quot;
    | data       = '''{{{Орындаушы}}}''' синглдерінің хронологиясы}}}}
|-
{{#if: {{{Алдыңғы|}}}{{{Келесі|}}}
 | {{!}}- style=&quot;text-align:center; font-size:smaller;&quot;
   {{!}}style=&quot;width: 33%; line-height: 1.25&quot; {{!}}{{{Алдыңғы|}}}
   {{!}}style=&quot;width: 33%; line-height: 1.25&quot; {{!}}'''{{{Атауы}}}'''&lt;br /&gt;{{{Жыл}}}
   {{!}}style=&quot;width: 33%; line-height: 1.25&quot; {{!}}{{{Келесі|}}}
}}
{{#if: {{{Аудио|}}} |''({{Audio|{{{Аудио}}}|тыңдау}})''}}
|-
{{#if: {{{Басқа|}}}
 | {{{Басқа}}}
}}
|}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша синглдер]]}}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша әндер]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Музыка|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sig41zz3dj7pqrh622ryab39o2bsjz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Кино</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200072</id>
    <revision>
      <id>3603995</id>
      <parentid>3585301</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3603995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3683" sha1="1jydz3ad4h3bjnt59u955ffmml3c23x" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Алфавит бойынша фильмдер]]}}
{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = 
|дене_класс      = vevent
|дене_стиль      = 
|атауы           = 
|атауы_стиль     = 
|үсті            = {{{Қазақша атауы}}}
|үсті_класс      = summary
|үсті_стиль      = background:#C6C9FF; font-size: larger
|үсті2           = {{{Шынайы атауы|}}}
|үсті_класс2     = 
|үсті_стиль2     = 
|сурет       = {{#if:{{{Суреті|}}}|[[Сурет:{{{Суреті}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|267x300}}px|Фильмнің постері]]}}
|сурет_стиль        = 
|сурет_атауы        = {{{Сурет атауы|}}}
|сурет_атауы_стиль  = 
|тақырыпша_стиль    = 
|белгі_стиль        = text-align:left; background-color:#F9F9F9; width=11em
|мәтін_стиль        = 

|белгі1     = Жанры
|мәтін1     =  {{{Жанры}}}

|белгі2     = Режиссёрі
|мәтін2     = {{{Режиссёрі}}}

|белгі3     = Продюсері
|мәтін3     = {{{Продюсері|}}}

|белгі4     = Сценарийдің авторы
|мәтін4     = {{{Сценарийші|{{{Сценарист|}}}}}}

|белгі5     = Басты рөлдерде
|мәтін5     = {{{Актерлер|}}}

|белгі6     = Операторы
|мәтін6     = {{{Операторы|}}}

|белгі7     = Сазгері
|мәтін7     = {{{Сазгері|{{{Композиторы|}}}}}}

|белгі8     = Қоюшы суретші
|мәтін8     = {{{Қоюшы суретші|}}}

|белгі9     = Кинокомпания
|мәтін9     = {{{Компания|}}}

|белгі10     = Дистрибьютор
|мәтін10     = {{{Дистрибьютор|}}}

|белгі11     = Ұзақтығы
|мәтін11     = {{{Ұзақтығы|}}}

|белгі12     = Бюджеті
|мәтін12     = {{{Бюджеті|}}}

|белгі13     = Кассалық түсімі
|мәтін13     = {{{Түсім|}}}

|белгі14     = Мемлекет
|мәтін14     = {{{Мемлекет|}}}
|класс14    = locality

|белгі15     = Тілі
|мәтін15     = {{{Тілі|}}}

|белгі16     = Шыққан жылы
|мәтін16     = {{#ifeq:{{#expr:{{{Жыл}}}*0}}|0|[[{{{Жыл}}} жыл|&lt;span class=&quot;dtstart&quot;&gt;{{{Жыл}}}&lt;/span&gt;]]{{#ifeq: {{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[Санат:{{{Жыл}}} жылғы фильмдер]]}}|{{{Жыл}}}}}

|белгі17     = Алдыңғы фильм
|мәтін17     = {{{Алдыңғы_фильм|{{{Алдыңғы фильм|}}}}}}

|белгі18     = Келесі фильм
|мәтін18     = {{{Келесі_фильм|{{{Келесі фильм|}}}}}}

|белгі19     = [[Internet Movie Database|IMDb]]
|мәтін19     = {{#if:{{{imdb_id|}}}|[[IMDbTitle:{{{imdb_id}}}|ID&amp;nbsp;{{{imdb_id}}}]]}}

|асты_стиль     = background:#C6C9FF;
|асты           = {{#if:{{{Сайты|}}} | {{{Сайты}}} | {{#property:P856}} }}
{{#if:{{{Ортаққор|{{{ортаққор|}}}}}}|&lt;div&gt;[[Ортаққор]]дағы '''[[commons:Category:{{{Ортаққор|{{{ортаққор}}}}}}{{!}}{{#if:{{{Қазақша атауы|}}}|{{{Қазақша атауы}}}|{{PAGENAME}} }}]]'''&lt;/div&gt;|{{#if:{{#property:P373}}|&lt;div&gt;[[Ортаққор]]дағы '''[[commons:Category:{{#property:P373}}{{!}}{{#if:{{{Қазақша атауы|}}}|{{{Қазақша атауы}}}|{{PAGENAME}} }}]]'''&lt;/div&gt;}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1jydz3ad4h3bjnt59u955ffmml3c23x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Кино/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>200073</id>
    <revision>
      <id>3603996</id>
      <parentid>3585245</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3603996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1115" sha1="66i64yh8rppg74xpgoqidt8gya5mavi" xml:space="preserve">== Көшіріп алу үшін ==
&lt;pre&gt;
{{Кино
 |Қазақша атауы    = 
 |Шынайы атауы     = 
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = 
 |Режиссёрі        = 
 |Продюсері        = 
 |Сазгері          = 
 |Қоюшы суретші    = 
 |Негізі           = 
 |Сценарийші       = 
 |Актерлер         = 
 |Операторы        =  
 |Компания         = 
 |Дистрибьютор     = 
 |Ұзақтығы         = 
 |Бюджеті          = 
 |Түсім            = 
 |Мемлекет         = 
 |Тілі             = 
 |Жыл              = 
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 
 |Сайты            = 
 |Ортаққор         = 
}}
&lt;/pre&gt;

== Тағы қараңыз ==
* {{tl|Мультфильм}}
* {{tl|Мультсериал}}
* {{tl|Телесериал}}

&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Кинематограф|{{PAGENAME}}]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>66i64yh8rppg74xpgoqidt8gya5mavi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тутлинген (аудан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203708</id>
    <revision>
      <id>3603985</id>
      <parentid>1821396</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3903" sha1="1mv2gy7kr5fzke6unzutsnq9elau1ka" xml:space="preserve">{{Германия ауданы
|Қазақша атауы        = Тутлинген (аудан)
|Шынайы атауы   = Landkreis Tuttlingen
|Таңбасы                    = Wappen Landkreis Tuttlingen.svg
|Орналасуы            = Lage des Landkreises Tuttlingen in Deutschland.png
|Ел                  = [[Германия]]
|Жері                   = [[Баден-Вюртемберг]]
|Әкімшілік округі  = [[Фрайбург әкімшілік округі|Фрайбург]]
|Басшысы                   = [[Guido Wolf]] ([[Христиан-демократиялық одағы (Германия)|ХДО]])
|Басшының түрi          = [[Ландрат]]
|Жер аумағы                 = 734,35
|Тілі                    = [[неміс тілі|немісше]] 
|Тілдері                   =   
|Тұрғыны               = 135 289
|Тығыздығы     = 184
|Карта                   = Baden_wuerttemberg_tut.png
|Ресми коды         = 08 3 27
|Автомобиль коды       = &lt;tt&gt;TUT&lt;/tt&gt;
|Сайты                    = http://www.landkreis-tuttlingen.de/ www.landkreis-tuttlingen.de
|email                   =
|Мекен-жайы                   = Bahnhofstraße 100&lt;br /&gt;78532 Tuttlingen
|Орталығы                   = [[Тутлинген]]
}}

'''Тутлинген''' ({{lang-de|Landkreis Tuttlingen}}) - [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы - [[Тутлинген]] қаласы. Аудан [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Фрайбург әкімшілік округі|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 734,35  км² шамасында. Тұрғыны 135 289 адамды құрайды. Халық тығыздығы 184 адам/км². Ауданның ресми коды - 08 3 27.

Аудан 22 елді мекенге бөлінеді.

== Қалалар мен қауымдар ==
;Қалалар
# [[Фридинген-на-Дунае]] (3 291)
# [[Гайзинген]] (6 119)
# [[Мюльхайм-на-Дунае]] (3 504)
# [[Шпайхинген]] (12 409)
# [[Троссинген]] (15 072)
# [[Тутлинген]] (34 960)

;Қауым
# [[Альдинген]] (7 551)
# [[Бальгхайм]] (993)
# [[Беренталь]] (422)
# [[Бёттинген]] (1 507)
# [[Бубсхайм]] (1 145)
# [[Бухгайм]] (634)
# [[Дайлинген]] (1 698)
# [[Денкинген]] (2 564)
# [[Дюрбхайм]] (1 689)
# [[Дурхгаузен]] (859)
# [[Эгесхайм]] (633)
# [[Эмминген-Липтинген]] (4 559)
# [[Фритлинген]] (2 098)
# [[Госхайм]] (3 882)
# [[Гуннинген]] (715)
# [[Хаузен-об-Ферена]] (741)
# [[Иммендинген]] (5 891)
# [[Ирндорф]] (780)
# [[Кольбинген]] (1 323)
# [[Кёнигсхайм]] (553)
# [[Мальштеттен]] (735)
# [[Нойхаузен-об-Эк]] (3 844)
# [[Райхенбах-ам-Хойберг]] (556)
# [[Ренквисхаузен]] (752)
# [[Ритайм-Вайльхайм]] (2 645)
# [[Зайтинген-Оберфлахт]] (2 309)
# [[Тальхайм (Тутлинген)|Тальхайм]] (1 223)
# [[Вехинген]] (3 699)
# [[Вурмлинген (Тутлинген)|Вурмлинген]] (3 839)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.landkreis-tuttlingen.de/ www.landkreis-tuttlingen.de  Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Тутлинген  ауданы:Қалалар}}
{{germany-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг аудандары]]</text>
      <sha1>1mv2gy7kr5fzke6unzutsnq9elau1ka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604111</id>
      <parentid>3603985</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1821396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3909" sha1="2lsvtvesym7go3mfue3714gix239bbl" xml:space="preserve">{{Германия ауданы
|Қазақша атауы        = Тутлинген (аудан)
|Шынайы атауы   = Landkreis Tuttlingen
|Таңбасы                    = Wappen Landkreis Tuttlingen.svg
|Орналасуы            = Lage des Landkreises Tuttlingen in Deutschland.png
|Ел                  = [[Германия]]
|Жері                   = [[Баден-Вюртемберг]]
|Әкімшілік округі  = [[Фрайбург әкімшілік округі|Фрайбург]]
|Басшысы                   = [[Guido Wolf]] ([[Христиан-демократиялық одағы (Германия)|ХДО]])
|Басшының түрi          = [[Ландрат]]
|Жер аумағы                 = 734,35
|Тілі                    = [[неміс тілі|немісше]] 
|Тілдері                   =   
|Тұрғыны               = 135 289
|Тығыздығы     = 184
|Карта                   = Baden_wuerttemberg_tut.png
|Ресми коды         = 08 3 27
|Автомобиль коды       = &lt;tt&gt;TUT&lt;/tt&gt;
|Сайты                    = http://www.landkreis-tuttlingen.de/ www.landkreis-tuttlingen.de
|email                   =
|Мекен-жайы                   = Bahnhofstraße 100&lt;br /&gt;78532 Tuttlingen
|Орталығы                   = [[Тутлинген]]
}}

'''Тутлинген''' ({{lang-de|Landkreis Tuttlingen}}) — [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Тутлинген]] қаласы. Аудан [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Фрайбург әкімшілік округі|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 734.35  км² шамасында. Тұрғыны 135 289 адамды құрайды. Халық тығыздығы 184 адам/км². Ауданның ресми коды — 08 3 27.

Аудан 22 елді мекенге бөлінеді.

== Қалалар мен қауымдар ==
;Қалалар
# [[Фридинген-на-Дунае]] (3 291)
# [[Гайзинген]] (6 119)
# [[Мюльхайм-на-Дунае]] (3 504)
# [[Шпайхинген]] (12 409)
# [[Троссинген]] (15 072)
# [[Тутлинген]] (34 960)

;Қауым
# [[Альдинген]] (7 551)
# [[Бальгхайм]] (993)
# [[Беренталь]] (422)
# [[Бёттинген]] (1 507)
# [[Бубсхайм]] (1 145)
# [[Бухгайм]] (634)
# [[Дайлинген]] (1 698)
# [[Денкинген]] (2 564)
# [[Дюрбхайм]] (1 689)
# [[Дурхгаузен]] (859)
# [[Эгесхайм]] (633)
# [[Эмминген-Липтинген]] (4 559)
# [[Фритлинген]] (2 098)
# [[Госхайм]] (3 882)
# [[Гуннинген]] (715)
# [[Хаузен-об-Ферена]] (741)
# [[Иммендинген]] (5 891)
# [[Ирндорф]] (780)
# [[Кольбинген]] (1 323)
# [[Кёнигсхайм]] (553)
# [[Мальштеттен]] (735)
# [[Нойхаузен-об-Эк]] (3 844)
# [[Райхенбах-ам-Хойберг]] (556)
# [[Ренквисхаузен]] (752)
# [[Ритайм-Вайльхайм]] (2 645)
# [[Зайтинген-Оберфлахт]] (2 309)
# [[Тальхайм (Тутлинген)|Тальхайм]] (1 223)
# [[Вехинген]] (3 699)
# [[Вурмлинген (Тутлинген)|Вурмлинген]] (3 839)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.landkreis-tuttlingen.de/ www.landkreis-tuttlingen.de  Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Тутлинген  ауданы:Қалалар}}
{{germany-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг аудандары]]</text>
      <sha1>2lsvtvesym7go3mfue3714gix239bbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нойштадт-на-Вальднабе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205161</id>
    <revision>
      <id>3603993</id>
      <parentid>3220582</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4846" sha1="hldmi5x6m08spmyed1d9udpuaqoie6d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Нойштадт-на-Вальднабе 
 |шынайы атауы            = Neustadt an der Waldnaab 
 |сурет                   = Neustadt Waldnaab 1.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Neustadt an der Waldnaab COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=43 |lat_sec=50 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=10 |lon_sec=14 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Нойштадт (Вальднаб) 
 |кестедегі аудан         = Нойштадт (Вальднаб) (аудан){{!}}Нойштадт (Вальднаб) 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Руперт Троппман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,93 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 419 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5862 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 09602 
 |пошта индексі           = 92660 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NEW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 3 74 139 
 |ортаққордағы санаты     = Neustadt an der Waldnaab 
 |сайты                   = http://www.neustadt-waldnaab.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Нойштадт-на-Вальднабе''' ({{lang-de|Neustadt an der Waldnaab}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Нойштадт (Вальднаб) (аудан)|Нойштадт (Вальднаб)]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5862 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] - ''09 3 74 139''. Қаланың басшысы - Руперт Троппман.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.neustadt-waldnaab.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Нойштадт (Вальднаб) ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>hldmi5x6m08spmyed1d9udpuaqoie6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604106</id>
      <parentid>3603993</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3220582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="bbd6dxdbjd891w2wokzk0iy844st2he" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Нойштадт-на-Вальднабе 
 |шынайы атауы            = Neustadt an der Waldnaab 
 |сурет                   = Neustadt Waldnaab 1.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Neustadt an der Waldnaab COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=43 |lat_sec=50 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=10 |lon_sec=14 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Нойштадт (Вальднаб) 
 |кестедегі аудан         = Нойштадт (Вальднаб) (аудан){{!}}Нойштадт (Вальднаб) 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Руперт Троппман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,93 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 419 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5862 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 09602 
 |пошта индексі           = 92660 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NEW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 3 74 139 
 |ортаққордағы санаты     = Neustadt an der Waldnaab 
 |сайты                   = http://www.neustadt-waldnaab.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Нойштадт-на-Вальднабе''' ({{lang-de|Neustadt an der Waldnaab}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Нойштадт (Вальднаб) (аудан)|Нойштадт (Вальднаб)]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5862 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 74 139''. Қаланың басшысы — Руперт Троппман.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.neustadt-waldnaab.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Нойштадт (Вальднаб) ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>bbd6dxdbjd891w2wokzk0iy844st2he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Берлебург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205922</id>
    <revision>
      <id>3604048</id>
      <parentid>2329339</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <origin>3604048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4593" sha1="i6qj3bms9e27js0ass3d4pqiqfo843u" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Берлебург 
 |шынайы атауы            = Bad Berleburg 
 |сурет                   = [[Сурет:Bad Berleburg Quarzitkugel.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Berleburg COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=2 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=24 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Зиген-Виттгенштайн 
 |кестедегі аудан         = Зиген-Виттгенштайн (аудан){{!}}Зиген-Виттгенштайн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 23 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Бернд Фурман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 275,33 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 350–789 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 19993 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02751 
 |пошта индексі           = 57319 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SI  
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 9 70 004 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Berleburg 
 |сайты                   = http://www.bad-berleburg.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Берлебург''' ({{lang-de|Bad Berleburg}}) - [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Зиген-Виттгенштайн (аудан)|Зиген-Виттгенштайн]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 19993 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 275,33 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] - ''05 9 70 004''. Қаланың басшысы - Бернд Фурман.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 23 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-berleburg.de/ Ресми сайты]

{{Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары}}
{{Германия:Зиген-Виттгенштайн ауданы:Қалалар}}
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>i6qj3bms9e27js0ass3d4pqiqfo843u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604070</id>
      <parentid>3604048</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Färber|Färber]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2329339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4599" sha1="7lew4kvgi16kgehxn0s9bnyzql82apq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Берлебург 
 |шынайы атауы            = Bad Berleburg 
 |сурет                   = [[Сурет:Bad Berleburg Quarzitkugel.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Berleburg COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=2 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=24 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Зиген-Виттгенштайн 
 |кестедегі аудан         = Зиген-Виттгенштайн (аудан){{!}}Зиген-Виттгенштайн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 23 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Бернд Фурман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 275,33 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 350–789 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 19993 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02751 
 |пошта индексі           = 57319 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SI  
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 9 70 004 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Berleburg 
 |сайты                   = http://www.bad-berleburg.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Берлебург''' ({{lang-de|Bad Berleburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Зиген-Виттгенштайн (аудан)|Зиген-Виттгенштайн]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 19993 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 275,33 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 9 70 004''. Қаланың басшысы — Бернд Фурман.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 23 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-berleburg.de/ Ресми сайты]

{{Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары}}
{{Германия:Зиген-Виттгенштайн ауданы:Қалалар}}
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>7lew4kvgi16kgehxn0s9bnyzql82apq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бибергемюнд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209760</id>
    <revision>
      <id>3604307</id>
      <parentid>3426277</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="ebiu4v8geeoxewjohm24rbzsih3rdqc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бибергемюнд 
 |шынайы атауы            = Biebergemünd 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Biebergemünd COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=10 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=17 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Гессен 
 |кестедегі аймақ         = Гессен 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Майн-Кинциг 
 |кестедегі аудан         = Майн-Кинциг (аудан){{!}}Майн-Кинциг 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 6 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Томас Диккерт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 78,55 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 135–200 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 8 343 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06050 
 |пошта индексі           = 63599 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = MKK 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 06 4 35 003 
 |ортаққордағы санаты     = Biebergemünd 
 |сайты                   = http://www.biebergemuend.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бибергемюнд''' ({{lang-de|Biebergemünd}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Гессен]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дармштадт (округ)|Дармштадт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Майн-Кинциг (аудан)|Майн-Кинциг]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 8 343 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 78,55 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''06 4 35 003''. Муниципалитеттің басшысы — Томас Диккерт.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.biebergemuend.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014183524/http://biebergemuend.de/ |date=2015-10-14 }}

{{Гессен аудандары}}
{{Германия:Майн-Кинциг ауданы:Қалалар}}
{{Hesse-geo-stub}}

[[Санат:Гессен елді мекендері]]</text>
      <sha1>ebiu4v8geeoxewjohm24rbzsih3rdqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганн. Мюнден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210447</id>
    <revision>
      <id>3604118</id>
      <parentid>2213652</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4434" sha1="58y5cwe43j7q5k1sd9v0vjauyb9hylb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Ганн. Мюнден 
 |шынайы атауы            = Hann Münden 
 |сурет                   = Hann muenden germany lower saxony downtown.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Hann Münden.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=25 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=39 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Гёттинген 
 |кестедегі аудан         = Гёттинген (аудан){{!}}Гёттинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 11 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус Бурхенне 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 121,11 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 123 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 24525 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05541 
 |пошта индексі           = 34346 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GÖ (31. Dez. 1972: HMÜ) 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 1 52 016 
 |ортаққордағы санаты     = Hann. Münden 
 |сайты                   = http://www.hann.muenden.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ганн. Мюнден''' ({{lang-de|Hann Münden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Гёттинген (аудан)|Гёттинген]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 24525 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 121,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 52 016''. Қаланың басшысы — Клаус Бурхенне.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 11 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.hann.muenden.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Гёттинген ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>58y5cwe43j7q5k1sd9v0vjauyb9hylb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мендхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210667</id>
    <revision>
      <id>3604164</id>
      <parentid>3572498</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Mendhausen.png]] → [[File:DEU Mendhausen (Römhild) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3604164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4478" sha1="qvvi16cswe96vyin28rzpsbpkwdy5jd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Мендхаузен 
 |шынайы атауы            = Mendhausen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Mendhausen (Römhild) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=22 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=28 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдбургхаузен 
 |кестедегі аудан         = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Манфред Грюн 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,96 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 300 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 318 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036948 
 |пошта индексі           = 98631 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HBN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 69 031 
 |ортаққордағы санаты     = Mendhausen 
 |сайты                   = http://www.mendhausen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Мендхаузен''' ({{lang-de|Mendhausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 318 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 031''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Грюн.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mendhausen.de/ Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>qvvi16cswe96vyin28rzpsbpkwdy5jd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бельрит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211283</id>
    <revision>
      <id>3604174</id>
      <parentid>3511485</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4685" sha1="t67gg31s2z7y0ssenma5uu37m1zhh7d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бельрит 
 |шынайы атауы            = Belrieth 
 |сурет                   = [[Сурет:Belrieth-Thüringen-2005-05-01.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen_Belrieth.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=31 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=30 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Шмалькальден-Майнинген 
 |кестедегі аудан         = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Дитер Антлер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9.93 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 311 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 368 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036949 
 |пошта индексі           = 98617 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 66 005 
 |ортаққордағы санаты     = Belrieth 
 |сайты                   = http://www.belrieth.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бельрит''' ({{lang-de|Belrieth}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 368 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9.93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 005''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Антлер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.belrieth.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016073324/http://www.belrieth.de/ |date=2016-10-16 }}

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>t67gg31s2z7y0ssenma5uu37m1zhh7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Виндсхайм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212703</id>
    <revision>
      <id>3603958</id>
      <parentid>3429415</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T15:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3603958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4809" sha1="r3t4gc6dm27q6s5329d8lzb6kzii7k8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Виндсхайм 
 |шынайы атауы            = Bad Windsheim 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Windsheim COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=43 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм 
 |кестедегі аудан         = Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм (аудан){{!}}Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ральф Ледертайль 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 78,26 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 321 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 811 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 09841 
 |пошта индексі           = 91438 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NEA 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 5 75 112 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Windsheim 
 |сайты                   = http://www.bad-windsheim.de/ bad-windsheim.de
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Виндсхайм''' ({{lang-de|Bad Windsheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Орталық Франкония (округ)|Орталық Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм (аудан)|Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 811 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 78,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 5 75 112''. Қаланың басшысы — Ральф Ледертайль.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Bad Windsheim|Бад-Виндсхайм|position=left}}
* [http://www.bad-windsheim.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090531131709/http://www.bad-windsheim.de/ |date=2009-05-31 }}

{{Бавария аудандары}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>r3t4gc6dm27q6s5329d8lzb6kzii7k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бёбинген (Пфальц)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213519</id>
    <revision>
      <id>3604000</id>
      <parentid>3252296</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4723" sha1="8xsbx8v7klqgul67baakaw6zdmvn45i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бёбинген (Пфальц) 
 |шынайы атауы            = Böbingen (Pfalz) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Böbingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=17 |lat_sec=05 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=14 |lon_sec=13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Оңтүстік Вайнштрассе 
 |кестедегі аудан         = Оңтүстік Вайнштрассе (аудан){{!}}Оңтүстік Вайнштрассе 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Герхард Пульг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,90 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 120 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 708 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06327 
 |пошта индексі           = 67482 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SÜW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 3 37 011 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.boebingen-pfalz.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бёбинген (Пфальц)''' ({{lang-de|Böbingen (Pfalz)}}) - [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Оңтүстік Вайнштрассе (аудан)|Оңтүстік Вайнштрассе]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 708 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 6,90 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] - ''07 3 37 011''. Муниципалитеттің басшысы - Герхард Пульг.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.boebingen-pfalz.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Оңтүстік Вайнштрассе ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>8xsbx8v7klqgul67baakaw6zdmvn45i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604101</id>
      <parentid>3604000</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3154657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4729" sha1="d1jzc9vf317zn0dfi4tumlwd12h2nf9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бёбинген (Пфальц) 
 |шынайы атауы            = Böbingen (Pfalz) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Böbingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=17 |lat_sec=05 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=14 |lon_sec=13 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Оңтүстік Вайнштрассе 
 |кестедегі аудан         = Оңтүстік Вайнштрассе (аудан){{!}}Оңтүстік Вайнштрассе 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Герхард Пульг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,90 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 120 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 708 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06327 
 |пошта индексі           = 67482 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SÜW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 3 37 011 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.boebingen-pfalz.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бёбинген (Пфальц)''' ({{lang-de|Böbingen (Pfalz)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Оңтүстік Вайнштрассе (аудан)|Оңтүстік Вайнштрассе]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 708 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 6,90 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 3 37 011''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Пульг.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.boebingen-pfalz.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Оңтүстік Вайнштрассе ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>d1jzc9vf317zn0dfi4tumlwd12h2nf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гандесберген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214357</id>
    <revision>
      <id>3604117</id>
      <parentid>3372150</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4659" sha1="ek88n7byd7ttcuj2tyo6b3dhqc7vu9i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гандесберген 
 |шынайы атауы            = Gandesbergen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Gandesbergen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=46 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=13 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ниэнбург-на-Везере 
 |кестедегі аудан         = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Карл-Хайнц Штайн 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,99 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 21 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 452 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04254 
 |пошта индексі           = 27324 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NI 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 56 008 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.gandesbergen.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гандесберген''' ({{lang-de|Gandesbergen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 452 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 6,99 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 008''. Муниципалитеттің басшысы — Карл-Хайнц Штайн.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gandesbergen.de Ресми сайты]

{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>ek88n7byd7ttcuj2tyo6b3dhqc7vu9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарбсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214358</id>
    <revision>
      <id>3604120</id>
      <parentid>2952931</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4876" sha1="pdjv3rz3rcinczwyn4mw0x4he8qx3al" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гарбсен 
 |шынайы атауы            = Garbsen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Garbsen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=25 |lat_sec=6 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=35 |lon_sec=53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ганновер 
 |кестедегі аудан         = Ганновер (аудан){{!}}Ганновер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 13 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Александер Хойер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 79,31 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 50 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 61 790 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05131, 05137, 0511, 05031, 05032 
 |пошта индексі           = 30812, 30823, 30826, 30827 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = H 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 41 005 
 |ортаққордағы санаты     = Garbsen 
 |сайты                   = http://www.garbsen.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гарбсен''' ({{lang-de|Garbsen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ганновер (аудан)|Ганновер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 61 790 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 79,31 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 005''. Муниципалитеттің басшысы — Александер Хойер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 13 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.garbsen.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ганновер ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>pdjv3rz3rcinczwyn4mw0x4he8qx3al</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарльсторф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214359</id>
    <revision>
      <id>3604121</id>
      <parentid>2952963</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4535" sha1="azjo01sqyqgc3l027d90tycde7hig29" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гарльсторф 
 |шынайы атауы            = Garlstorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=13 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=5 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Харбург 
 |кестедегі аудан         = Харбург (аудан){{!}}Харбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хорст-Гюнтер Ягау 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,82 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 53 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1084 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04172 
 |пошта индексі           = 21376 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 53 011 
 |ортаққордағы санаты     = Garlstorf 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гарльсторф''' ({{lang-de|Garlstorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1084 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen — Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 16,82 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 011''. Муниципалитеттің басшысы — Хорст-Гюнтер Ягау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>azjo01sqyqgc3l027d90tycde7hig29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаррель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214360</id>
    <revision>
      <id>3604122</id>
      <parentid>2952976</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4870" sha1="th2fh1krfhrbcvcdfvlzoj0cwqw2kqq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гаррель 
 |шынайы атауы            = Garrel 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Garrel.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=57 |lat_sec=29 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Клоппенбург 
 |кестедегі аудан         = Клоппенбург (аудан){{!}}Клоппенбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 12 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Андреас Бартельс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 113,23 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 20 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 13 327 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04474, 04471 
 |пошта индексі           = 49681 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CLP 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 53 008 
 |ортаққордағы санаты     = Garrel 
 |сайты                   = http://www.garrel.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гаррель''' ({{lang-de|Garrel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Клоппенбург (аудан)|Клоппенбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13 327 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 113,23 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 53 008''. Муниципалитеттің басшысы — Андреас Бартельс.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.garrel.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Клоппенбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>th2fh1krfhrbcvcdfvlzoj0cwqw2kqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарштедт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214361</id>
    <revision>
      <id>3604124</id>
      <parentid>2952992</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4659" sha1="b5h6mdsrr6b5azynfofl5u8nblx9vxl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гарштедт 
 |шынайы атауы            = Garstedt 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen der Gemeinde Garstedt.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=17 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=9 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Харбург 
 |кестедегі аудан         = Харбург (аудан){{!}}Харбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус-Петер Винд 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,93 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 30 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1445 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04173 
 |пошта индексі           = 21441 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 53 012 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.garstedt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гарштедт''' ({{lang-de|Garstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1445 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 012''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус-Петер Винд.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.garstedt.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>b5h6mdsrr6b5azynfofl5u8nblx9vxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гартов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214362</id>
    <revision>
      <id>3604123</id>
      <parentid>2952985</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3604123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4894" sha1="9moo38pgx2y7u9v2po73vyszjl06w1t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гартов 
 |шынайы атауы            = Gartow 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Gartow.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=1 |lat_sec=26 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=27 |lon_sec=27 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Люхов-Данненберг 
 |кестедегі аудан         = Люхов-Данненберг (аудан){{!}}Люхов-Данненберг 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс-Удо Маури 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 28,28 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 17 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1349 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05846 
 |пошта индексі           = 29471 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DAN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 54 005 
 |ортаққордағы санаты     = Gartow 
 |сайты                   = http://www.gartow.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гартов''' ({{lang-de|Gartow}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Люхов-Данненберг (аудан)|Люхов-Данненберг]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1349 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 28,28 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 54 005''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Удо Маури.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gartow.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Люхов-Данненберг ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>9moo38pgx2y7u9v2po73vyszjl06w1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гесте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214363</id>
    <revision>
      <id>3604133</id>
      <parentid>2953135</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3604133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4829" sha1="9lz5t1kth36hy8oum61u44mjsrzt5f1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гесте 
 |шынайы атауы            = Geeste 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Geeste.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=36 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=16 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эмсланд 
 |кестедегі аудан         = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс-Йозеф Лайнвебер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 133,07 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 23 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 11 308 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05937, 05907, 05963 
 |пошта индексі           = 49744 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = EL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 54 014 
 |ортаққордағы санаты     = Geeste 
 |сайты                   = http://www.geeste.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гесте''' ({{lang-de|Geeste}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 11 308 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 133,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 014''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йозеф Лайнвебер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.geeste.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>9lz5t1kth36hy8oum61u44mjsrzt5f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214364</id>
    <revision>
      <id>3604128</id>
      <parentid>2953092</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4800" sha1="hffox4p8ocnzs7zetk1rl8ub52zv9z8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Герде 
 |шынайы атауы            = Gehrde 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Gehrde COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Оснабрюк 
 |кестедегі аудан         = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Херман Шпехт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 36,37 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 32 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2507 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05439 (Bersenbrück) 
 |пошта индексі           = 49596 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = OS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 59 018 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.gehrde.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Герде''' ({{lang-de|Gehrde}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2507 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 36,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 018''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Шпехт.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gehrde.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>hffox4p8ocnzs7zetk1rl8ub52zv9z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214365</id>
    <revision>
      <id>3604131</id>
      <parentid>2953093</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4754" sha1="8n18btcr76tiscdippjh2oq3om1bxth" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Герден 
 |шынайы атауы            = Gehrden 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Gehrden.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=18 |lat_sec=42 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=36 |lon_sec=1 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ганновер 
 |кестедегі аудан         = Ганновер (аудан){{!}}Ганновер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Херман Хельдерман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 42,97 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 70-90 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 14 502 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05108, 05137, 05109 
 |пошта индексі           = 30989 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = H 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 41 006 
 |ортаққордағы санаты     = Gehrden 
 |сайты                   = http://www.gehrden.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Герден''' ({{lang-de|Gehrden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Ганновер (аудан)|Ганновер]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 14 502 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 42,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 006''. Қаланың басшысы — Херман Хельдерман.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gehrden.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ганновер ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>8n18btcr76tiscdippjh2oq3om1bxth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Георгсдорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214366</id>
    <revision>
      <id>3604125</id>
      <parentid>2953077</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4556" sha1="m0vlu0xti8ol5jz9ogeb76r81muk7qf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Георгсдорф 
 |шынайы атауы            = Georgsdorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Georgsdorf.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=4 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Графство Бентхайм 
 |кестедегі аудан         = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Йохан Шольтен 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19,26 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 19 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1305 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05946 
 |пошта индексі           = 49828 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NOH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 56 005 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Георгсдорф''' ({{lang-de|Georgsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1305 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 19,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 005''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Шольтен.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}


{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>m0vlu0xti8ol5jz9ogeb76r81muk7qf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604126</id>
      <parentid>3604125</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4567" sha1="5u8pj0gbwut26jbg56lctm63fbk5sej" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Георгсдорф 
 |шынайы атауы            = Georgsdorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Georgsdorf.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=4 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Графство Бентхайм 
 |кестедегі аудан         = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Йохан Шольтен 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19,26 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 19 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1305 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05946 
 |пошта индексі           = 49828 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NOH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 56 005 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Георгсдорф''' ({{lang-de|Georgsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1305 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 19,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 005''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Шольтен.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>5u8pj0gbwut26jbg56lctm63fbk5sej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Георгсмариенхютте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214367</id>
    <revision>
      <id>3604127</id>
      <parentid>2953078</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4923" sha1="kj1y2go5yul9x6bvpldnrjbk7goua9e" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Георгсмариенхютте 
 |шынайы атауы            = Georgsmarienhütte 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Georgsmarienhütte COA official.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=12 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=4 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Оснабрюк 
 |кестедегі аудан         = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 6 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хайнц Лунте 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 55,41 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 86-331 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 32 057 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05401 
 |пошта индексі           = 49124 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = OS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 59 019 
 |ортаққордағы санаты     = Georgsmarienhütte 
 |сайты                   = http://www.georgsmarienhuette.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Георгсмариенхютте''' ({{lang-de|Georgsmarienhütte}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 32 057 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 55,41 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 019''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Лунте.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.georgsmarienhuette.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>kj1y2go5yul9x6bvpldnrjbk7goua9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герстен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214369</id>
    <revision>
      <id>3604132</id>
      <parentid>2953117</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4654" sha1="fs713nm89cceykobwpqk57ixvf5bvj5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Герстен 
 |шынайы атауы            = Gersten 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Gersten COA.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=35 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=31 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эмсланд 
 |кестедегі аудан         = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Алойс Бреген-Майнерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 28,83 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 24 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1234 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05904 
 |пошта индексі           = 49838 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = EL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 54 015 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.gersten.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Герстен''' ({{lang-de|Gersten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1234 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 28,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 015''. Муниципалитеттің басшысы — Алойс Бреген-Майнерс.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gersten.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>fs713nm89cceykobwpqk57ixvf5bvj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гетело</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214370</id>
    <revision>
      <id>3604135</id>
      <parentid>2953138</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3604135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4812" sha1="slst7mjbrzdtildajwqc4zvhkckrve0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гетело 
 |шынайы атауы            = Getelo 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Getelo.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=28 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=50 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Графство Бентхайм 
 |кестедегі аудан         = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ян- Хиндрик Шиппер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 20,24 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 68 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 671 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 059 42 
 |пошта индексі           = 49843 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NOH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 56 006 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.uelsen.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гетело''' ({{lang-de|Getelo}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 671 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 20,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 006''. Муниципалитеттің басшысы — Ян- Хиндрик Шиппер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uelsen.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>slst7mjbrzdtildajwqc4zvhkckrve0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604136</id>
      <parentid>3604135</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3604136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4827" sha1="ifqnmgv40hqjl8zze1rp4n6j4h9ngmi" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Гетело 
 |шынайы атауы            = Getelo 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Getelo.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=28 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=50 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Графство Бентхайм 
 |кестедегі аудан         = Графство Бентхайм (аудан){{!}}Графство Бентхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ян- Хиндрик Шиппер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 20,24 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 68 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 671 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 059 42 
 |пошта индексі           = 49843 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NOH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 56 006 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.uelsen.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Гетело''' ({{lang-de|Getelo}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Графство Бентхайм (аудан)|Графство Бентхайм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 671 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 20,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 56 006''. Муниципалитеттің басшысы — Ян- Хиндрик Шиппер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.uelsen.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>ifqnmgv40hqjl8zze1rp4n6j4h9ngmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ценсон-ди-Пьяве</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230868</id>
    <revision>
      <id>3603999</id>
      <parentid>1834109</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <origin>3603999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="2ngtz4685y211lkwnog1kred0pvi9en" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Ценсон-ди-Пьяве 
 |шынайы атауы            = Zenson di Piave 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=41 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=30 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Венето 
 |кестедегі аймақ         = Венето 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Тревизо (провинция){{!}}Тревизо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1694 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 188 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 0421 
 |пошта индексі           = 31050 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 26094 
 |ортаққордағы санаты     = Zenson di Piave 
 |сайты                   = http://www.comune.zensondipiave.tv.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Ценсон-ди-Пьяве''' ({{lang-it|Zenson di Piave}}) - [[Италия]]дағы коммуна, [[Венето]] әкімшілік аймағына қарасты [[Тревизо (провинция)|Тревизо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1694 адамды құрайды. Халық тығыздығы 188 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі - 31050.


== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.zensondipiave.tv.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Тревизо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Венето елді мекендері]]</text>
      <sha1>2ngtz4685y211lkwnog1kred0pvi9en</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604102</id>
      <parentid>3603999</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1834109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="20ljhmxdo06gn1v6ojfdmmvcwkh1gws" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Ценсон-ди-Пьяве 
 |шынайы атауы            = Zenson di Piave 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=41 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=30 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Венето 
 |кестедегі аймақ         = Венето 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Тревизо (провинция){{!}}Тревизо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1694 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 188 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 0421 
 |пошта индексі           = 31050 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 26094 
 |ортаққордағы санаты     = Zenson di Piave 
 |сайты                   = http://www.comune.zensondipiave.tv.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Ценсон-ди-Пьяве''' ({{lang-it|Zenson di Piave}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Венето]] әкімшілік аймағына қарасты [[Тревизо (провинция)|Тревизо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1694 адамды құрайды. Халық тығыздығы 188 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 31050.


== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.zensondipiave.tv.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Тревизо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Венето елді мекендері]]</text>
      <sha1>20ljhmxdo06gn1v6ojfdmmvcwkh1gws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бидони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>231759</id>
    <revision>
      <id>3604325</id>
      <parentid>1835252</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3953" sha1="d9asw0ql6q0l9ixcjljouc4cs7uv4hs" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бидони 
 |шынайы атауы            = Bidonì 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=07 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=56 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сардиния 
 |кестедегі аймақ         = Сардиния 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Ористано (провинция){{!}}Ористано 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Massimo Torrente 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 250 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 159 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 14 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 783 
 |пошта индексі           = 9080 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 95014 
 |ортаққордағы санаты     = Bidonì 
 |сайты                   = http://web.tiscali.it/comunebidoni 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бидони''' ({{lang-it|Bidonì}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сардиния]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ористано (провинция)|Ористано]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 159 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 14 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 9080.


== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0783 69044
* Электронды поштасы: bidoni@tiscali.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://web.tiscali.it/comunebidoni Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Ористано провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сардиния елді мекендері]]</text>
      <sha1>d9asw0ql6q0l9ixcjljouc4cs7uv4hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232640</id>
    <revision>
      <id>3604040</id>
      <parentid>1836067</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="k173pfgvni730yzlka2tb0rhcuh42qx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Цери 
 |шынайы атауы            = Zeri 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=21 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Масса-Каррара (провинция){{!}}Масса-Каррара 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Davide Filippelli 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 73 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 708 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1273 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 17 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 187 
 |пошта индексі           = 54029 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 45017 
 |ортаққордағы санаты     = Zeri 
 |сайты                   = http://www.comune.zeri.ms.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Цери''' ({{lang-it|Zeri}}) - [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Масса-Каррара (провинция)|Масса-Каррара]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1273 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 17 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 73 км² шамасында. Пошта индексі - 54029.


== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0187 447127
* Электронды поштасы: zeri@comune.zeri.ms.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.zeri.ms.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Масса-Каррара провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>k173pfgvni730yzlka2tb0rhcuh42qx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604076</id>
      <parentid>3604040</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1836067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3900" sha1="ak5hkp4gleoisjj0ak69galeq4oatm1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Цери 
 |шынайы атауы            = Zeri 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=21 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Масса-Каррара (провинция){{!}}Масса-Каррара 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Davide Filippelli 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 73 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 708 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1273 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 17 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 187 
 |пошта индексі           = 54029 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 45017 
 |ортаққордағы санаты     = Zeri 
 |сайты                   = http://www.comune.zeri.ms.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Цери''' ({{lang-it|Zeri}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Масса-Каррара (провинция)|Масса-Каррара]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1273 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 17 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 73 км² шамасында. Пошта индексі — 54029.


== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0187 447127
* Электронды поштасы: zeri@comune.zeri.ms.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.zeri.ms.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Масса-Каррара провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>ak5hkp4gleoisjj0ak69galeq4oatm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борно</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237903</id>
    <revision>
      <id>3603988</id>
      <parentid>1840732</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="14lh9qy31pfsw2avpwndvyheuysdftx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Борно 
 |шынайы атауы            = Borno 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=57 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=13 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Брешия (провинция){{!}}Брешия 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 30 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 912 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2699 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 90 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 364 
 |пошта индексі           = 25042 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 17022 
 |ортаққордағы санаты     = Borno 
 |сайты                   = http://www.comune.borno.bs.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Борно''' ({{lang-it|Borno}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Брешия (провинция)|Брешия]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2699 адамды құрайды. Халық тығыздығы 90 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 30 км² шамасында. Пошта индексі - 25042.


== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.borno.bs.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Брешия провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>14lh9qy31pfsw2avpwndvyheuysdftx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604110</id>
      <parentid>3603988</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1840732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3695" sha1="0lrfx63gsy4wa3ytjcisdhl08z473s6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Борно 
 |шынайы атауы            = Borno 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=57 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=13 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Ломбардия 
 |кестедегі аймақ         = Ломбардия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Брешия (провинция){{!}}Брешия 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 30 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 912 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2699 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 90 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 364 
 |пошта индексі           = 25042 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 17022 
 |ортаққордағы санаты     = Borno 
 |сайты                   = http://www.comune.borno.bs.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Борно''' ({{lang-it|Borno}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Брешия (провинция)|Брешия]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2699 адамды құрайды. Халық тығыздығы 90 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 30 км² шамасында. Пошта индексі — 25042.


== Демографиясы ==


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.borno.bs.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Брешия провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]</text>
      <sha1>0lrfx63gsy4wa3ytjcisdhl08z473s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барбареско</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239882</id>
    <revision>
      <id>3604146</id>
      <parentid>1842646</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T21:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="l43cg6s1a45ukr8hadvm0ho1n0a3feu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Барбареско 
 |шынайы атауы            = Barbaresco 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=43 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=05 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Пьемонт 
 |кестедегі аймақ         = Пьемонт 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Кунео (провинция){{!}}Кунео 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Alberto Bianco 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 274 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 662 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 94 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 175 
 |пошта индексі           = 12050 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 04011 
 |ортаққордағы санаты     = Barbaresco 
 |сайты                   = http://www.comune.barbaresco.cn.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Барбареско''' ({{lang-it|Barbaresco}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 662 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 94 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 12050.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Giovanni Battista.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0173 635135
* Электронды поштасы: barbaresco@reteunitaria.piemonte.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.barbaresco.cn.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908035531/http://www.comune.barbaresco.cn.it/ |date=2009-09-08 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Кунео провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Пьемонт елді мекендері]]</text>
      <sha1>l43cg6s1a45ukr8hadvm0ho1n0a3feu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бастия-Мондови</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239887</id>
    <revision>
      <id>3604155</id>
      <parentid>1842629</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T23:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4084" sha1="abh6qt34ddse3zpbm666vc4ii8m7a0c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бастия-Мондови 
 |шынайы атауы            = Bastia Mondovì 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=27 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=54 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Пьемонт 
 |кестедегі аймақ         = Пьемонт 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Кунео (провинция){{!}}Кунео 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Rinaldo Elladi 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 294 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 636 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 58 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 174 
 |пошта индексі           = 12060 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 04014 
 |ортаққордағы санаты     = Bastia Mondovì 
 |сайты                   = http://www.bastiamondovi.info 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бастия-Мондови''' ({{lang-it|Bastia Mondovì}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 636 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 58 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 12060.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Fiorenzo.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0174 60112
* Электронды поштасы: bastia.mondovi@ruparpiemonte.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bastiamondovi.info Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090424074601/http://www.bastiamondovi.info/ |date=2009-04-24 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Кунео провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Пьемонт елді мекендері]]</text>
      <sha1>abh6qt34ddse3zpbm666vc4ii8m7a0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беллино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239893</id>
    <revision>
      <id>3604160</id>
      <parentid>1842516</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="g3hsldu3n5eil802wh640f9sb4y20de" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Беллино 
 |шынайы атауы            = Bellino 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=35 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=02 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Пьемонт 
 |кестедегі аймақ         = Пьемонт 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Кунео (провинция){{!}}Кунео 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Guglielmo Richard 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 61 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1576 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 158 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 3 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 173 
 |пошта индексі           = 12020 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 04017 
 |ортаққордағы санаты     = Bellino 
 |сайты                   = http://www.comune.bellino.cn.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Беллино''' ({{lang-it|Bellino}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 158 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 3 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 61 км² шамасында. Пошта индексі — 12020.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Giacomo.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0175 95110

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.bellino.cn.it Ресми сайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Кунео провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Пьемонт елді мекендері]]</text>
      <sha1>g3hsldu3n5eil802wh640f9sb4y20de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сети-Лагоас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271456</id>
    <revision>
      <id>3604057</id>
      <parentid>1845161</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4304" sha1="8rlxep30wklnivefv6bj6z2mnz3r68l" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Сети-Лагоас 
 |шынайы атауы            = Sete Lagoas 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Бразилия 
 |елтаңба                 = Brasaosetelagoas.JPG 
 |ту                      = Bandeirasetelagoas.JPG 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=S |lat_deg=19 |lat_min=27 |lat_sec=57 
  |lon_dir=W |lon_deg=44 |lon_min=14 |lon_sec=49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Минас-Жерайс 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы 
 |ауданы                  = &lt;!-- Белу-Оризонти агломерациясы (мезорегион){{!}}Белу-Оризонти агломерациясы --&gt; 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы 
 |қауым                   = &lt;!-- Сети-Лагоас (микрорегион){{!}}Сети-Лагоас --&gt; 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Роналду Канабрава 
 |құрылған уақыты         = 1880 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 537,476 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 766,73 
 |климаты                 = таулы тропиктік 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 221 764 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 403,54 
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -3 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Сети-Лагоас''' ({{lang-pt|Sete Lagoas}}) - [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Минас-Жерайс (штат)|Минас-Жерайс]] штатында орналасқан. [[Белу-Оризонти агломерациясы (мезорегион)|Белу-Оризонти агломерациясы]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Сети-Лагоас (микрорегион)|Сети-Лагоас]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.

[[2008 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 221 764 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 537,476 км² шамасында. Халық тығыздығы - 403,54 адам/км².

== Тарихы ==
Қала [[1880 жыл]]ы құрылған.

{{Сети-Лагоас  микрорегионының муниципалитеттері}}
{{brazil-geo-stub}}

[[Санат:Минас-Жерайс елді мекендері]]</text>
      <sha1>8rlxep30wklnivefv6bj6z2mnz3r68l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604065</id>
      <parentid>3604057</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1845161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="50f5wkyr19f3h9mgjjbgye280b9zbaz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Сети-Лагоас 
 |шынайы атауы            = Sete Lagoas 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Бразилия 
 |елтаңба                 = Brasaosetelagoas.JPG 
 |ту                      = Bandeirasetelagoas.JPG 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=S |lat_deg=19 |lat_min=27 |lat_sec=57 
  |lon_dir=W |lon_deg=44 |lon_min=14 |lon_sec=49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Минас-Жерайс 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы 
 |ауданы                  = &lt;!-- Белу-Оризонти агломерациясы (мезорегион){{!}}Белу-Оризонти агломерациясы --&gt; 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы 
 |қауым                   = &lt;!-- Сети-Лагоас (микрорегион){{!}}Сети-Лагоас --&gt; 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Роналду Канабрава 
 |құрылған уақыты         = 1880 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 537,476 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 766,73 
 |климаты                 = таулы тропиктік 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 221 764 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 403,54 
  |шоғырлануы             =  
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -3 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Сети-Лагоас''' ({{lang-pt|Sete Lagoas}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Минас-Жерайс (штат)|Минас-Жерайс]] штатында орналасқан. [[Белу-Оризонти агломерациясы (мезорегион)|Белу-Оризонти агломерациясы]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Сети-Лагоас (микрорегион)|Сети-Лагоас]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.

[[2008 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 221 764 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 537,476 км² шамасында. Халық тығыздығы — 403,54 адам/км².

== Тарихы ==
Қала [[1880 жыл]]ы құрылған.

{{Сети-Лагоас  микрорегионының муниципалитеттері}}
{{brazil-geo-stub}}

[[Санат:Минас-Жерайс елді мекендері]]</text>
      <sha1>50f5wkyr19f3h9mgjjbgye280b9zbaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конде (Гимарайнш)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279974</id>
    <revision>
      <id>3604017</id>
      <parentid>1848592</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4365" sha1="2361mqjek3fgo1wkrqxm3kgje61aoi9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аудан 
 |қазақша атауы           = Конде (Гимарайнш) 
 |шынайы атауы            = Conde (Guimarães) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Португалия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 100 
 |ту ені                  = 100 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=23 |lat_sec=34 
  |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=19 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Брага (округ){{!}}Брага 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті 
 |қауым                   = Гимарайнш 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =  
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1,55 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 437 
  |санақ жылы             = 2001 
  |тығыздығы              = 927,1 
  |шоғырлануы             = Үлкен Минью 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Конде (Гимарайнш)''' ({{lang-pt|Conde (Guimarães)}}) - [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Брага (округ)|Брага]] округінің құрамына кіреді. [[Гимарайнш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Минью]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан.

Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Аве (субаймақ)|Аве]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 437 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1,55 км² шамасында. Халық тығыздығы - 927,1 адам/км².

Ауданның қамқоршысы - Мартин Турский.

== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Минью]] провинциясының құрамына кірген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Гимарайнш муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}

[[Санат:Брага округінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>2361mqjek3fgo1wkrqxm3kgje61aoi9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604092</id>
      <parentid>3604017</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1848592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4371" sha1="36nvjtb6yr1ee27nj8ypp8lnfsia8nn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аудан 
 |қазақша атауы           = Конде (Гимарайнш) 
 |шынайы атауы            = Conde (Guimarães) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Португалия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 100 
 |ту ені                  = 100 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=23 |lat_sec=34 
  |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=19 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Брага (округ){{!}}Брага 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті 
 |қауым                   = Гимарайнш 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         =  
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1,55 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 437 
  |санақ жылы             = 2001 
  |тығыздығы              = 927,1 
  |шоғырлануы             = Үлкен Минью 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +0 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Конде (Гимарайнш)''' ({{lang-pt|Conde (Guimarães)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Брага (округ)|Брага]] округінің құрамына кіреді. [[Гимарайнш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Минью]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан.

Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Аве (субаймақ)|Аве]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 437 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1,55 км² шамасында. Халық тығыздығы — 927,1 адам/км².

Ауданның қамқоршысы — Мартин Турский.

== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Минью]] провинциясының құрамына кірген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* 

{{Гимарайнш муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}

[[Санат:Брага округінің елді мекендері]]</text>
      <sha1>36nvjtb6yr1ee27nj8ypp8lnfsia8nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деветаците (Велико Тырново облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292555</id>
    <revision>
      <id>3604019</id>
      <parentid>2954203</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4231" sha1="3p8b4hf7gy64h8yzz61nzi5ru0qmikq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Деветаците 
 |шынайы атауы            = Деветаците 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=55 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=36 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Велико Тырново облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Велико-Тырново (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Велико-Тырново (қауым){{!}}Велико-Тырново 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 515 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359)  
 |пошта индексі           = 5050 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ВТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 20434 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Деветаците''' ({{lang-bg|Деветаците}}) - [[Болгария]]дағы ауыл. [[Велико Тырново облысы]]на қарасты [[Велико-Тырново (қауым)|Велико-Тырново]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 адамды құрайды.

Пошта индексі - ''5050''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] - ''20434''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Devetatsite&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Devetatsite&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Devetatsite&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Велико-Тырново қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>3p8b4hf7gy64h8yzz61nzi5ru0qmikq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604090</id>
      <parentid>3604019</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2954203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4237" sha1="ptv87kn2ral496f8nk6mwx2bop2vmrx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Деветаците 
 |шынайы атауы            = Деветаците 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=55 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=36 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Велико Тырново облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Велико-Тырново (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Велико-Тырново (қауым){{!}}Велико-Тырново 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 515 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359)  
 |пошта индексі           = 5050 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ВТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 20434 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Деветаците''' ({{lang-bg|Деветаците}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Велико Тырново облысы]]на қарасты [[Велико-Тырново (қауым)|Велико-Тырново]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''5050''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''20434''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Devetatsite&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Devetatsite&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Devetatsite&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Велико-Тырново қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>ptv87kn2ral496f8nk6mwx2bop2vmrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габровница (София облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295335</id>
    <revision>
      <id>3603998</id>
      <parentid>2952808</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4166" sha1="kg6nxmbdquhrovua7afjl5u4op0sjn1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Габровница 
 |шынайы атауы            = Габровница 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=3 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=24 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Своге (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Своге (қауым){{!}}Своге 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Валентин Димитров 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 883 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 239 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 9545 
 |пошта индексі           = 2277 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 14194 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Габровница''' ({{lang-bg|Габровница}}) - [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Своге (қауым)|Своге]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 239 адамды құрайды.

Пошта индексі - ''2277''.&amp;nbsp;Телефон коды - ''09545''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] - ''14194''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gabrovnitsa_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gabrovnitsa_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gabrovnitsa_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Своге қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>kg6nxmbdquhrovua7afjl5u4op0sjn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604103</id>
      <parentid>3603998</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2952808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="73fdmdy1y85fhqrgm5ivoj2p9ngxow3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Габровница 
 |шынайы атауы            = Габровница 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=3 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=24 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Своге (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Своге (қауым){{!}}Своге 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Валентин Димитров 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 883 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 239 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 9545 
 |пошта индексі           = 2277 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 14194 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Габровница''' ({{lang-bg|Габровница}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Своге (қауым)|Своге]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 239 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2277''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''09545''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''14194''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gabrovnitsa_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gabrovnitsa_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gabrovnitsa_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Своге қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>73fdmdy1y85fhqrgm5ivoj2p9ngxow3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IC 753</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339561</id>
    <revision>
      <id>3603989</id>
      <parentid>2747113</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3389" sha1="c13nfbujiui7amduxmnwnh5ti8nkkyl" xml:space="preserve">{{Галактика/Жұлдыздар шоғыры
 |Түрі               = [[галактика]]
 |Атауы              = IC 753
 |Сурет              = IC753 - SDSS DR14.jpg
 |Сурет атауы        = 
 |Ашушы              = 
 |Ашылу уақыты       = 
 |Өзге атаулары      = PGC 37745, UGC 6979, MCG 0-31-12, ZWG 13.23, ARAK 340
 |Дәуірі             = [[J2000.0]]
 |Шоқжұлдызы         = Бикеш
 |Тура шарықтауы     = {{RA|11|59|12,8}}
 |Еңісуі             = {{Dec|-00|31|25}}
 |Көрінерлік өлшемі  = 0,40′ × 0,3′
 |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = 13,6
 |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = 14,6
 |Типі               = S0 ([[спиральді галактика]])
 |Сәулелік жылдамдығы = 
 |Сәулелік жылдамдығы қате = 
 |Қызыл еңісуі       = 
 |Қызыл еңісуі қате  = 
 |Айналу жылдамдығы  = 
 |Айналу жылдамдығы қате = 
 |Қашықтығы          = 
 |Бұрыштық орналасуы = 30
 |Жарықтығы          = 11,2
 |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = 
 |Салмағы            = 
 |Радиусы            = 
 |Қасиеттері         = 
}} 
'''IC 753''' - [[Бикеш (шоқжұлдыз)|Бикеш]] шоқжұлдызында орналасқан S0 ([[спиральді галактика]]) типті [[галактика]].

== Ашылуы ==
Бұл нысан [[Индекс каталог]]тың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37745, UGC 6979, MCG 0-31-12, ZWG 13.23, ARAK 340.

== Тағы қараңыз ==
* [[Мессье нысандарының тізімі]]
* [[Жаңа жалпы каталог]]
* [[Индекс каталог]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+753 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+753 французша мәліметтер]
* [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+753 мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+753 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+753 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+753 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=IC+753&amp;version=1 IC 753 нысанына арналған жарияланымдар]

{{galaxy-stub}}
{{NGC навигаторы|IC 749|IC 750|IC 751|IC 752|IC 753|IC 754|IC 756|IC 758|IC 760}}

[[Санат:IC нысандары|IC 753]]
[[Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)]]</text>
      <sha1>c13nfbujiui7amduxmnwnh5ti8nkkyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604109</id>
      <parentid>3603989</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Finderhannes|Finderhannes]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2747113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="j59d3cv3krrcdfzctm28l5g74zo90r8" xml:space="preserve">{{Галактика/Жұлдыздар шоғыры
 |Түрі               = [[галактика]]
 |Атауы              = IC 753
 |Сурет              = IC753 - SDSS DR14.jpg
 |Сурет атауы        = 
 |Ашушы              = 
 |Ашылу уақыты       = 
 |Өзге атаулары      = PGC 37745, UGC 6979, MCG 0-31-12, ZWG 13.23, ARAK 340
 |Дәуірі             = [[J2000.0]]
 |Шоқжұлдызы         = Бикеш
 |Тура шарықтауы     = {{RA|11|59|12,8}}
 |Еңісуі             = {{Dec|-00|31|25}}
 |Көрінерлік өлшемі  = 0,40′ × 0,3′
 |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = 13,6
 |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = 14,6
 |Типі               = S0 ([[спиральді галактика]])
 |Сәулелік жылдамдығы = 
 |Сәулелік жылдамдығы қате = 
 |Қызыл еңісуі       = 
 |Қызыл еңісуі қате  = 
 |Айналу жылдамдығы  = 
 |Айналу жылдамдығы қате = 
 |Қашықтығы          = 
 |Бұрыштық орналасуы = 30
 |Жарықтығы          = 11,2
 |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = 
 |Салмағы            = 
 |Радиусы            = 
 |Қасиеттері         = 
}} 
'''IC 753''' — [[Бикеш (шоқжұлдыз)|Бикеш]] шоқжұлдызында орналасқан S0 ([[спиральді галактика]]) типті [[галактика]].

== Ашылуы ==
Бұл нысан [[Индекс каталог]]тың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 37745, UGC 6979, MCG 0-31-12, ZWG 13.23, ARAK 340.

== Тағы қараңыз ==
* [[Мессье нысандарының тізімі]]
* [[Жаңа жалпы каталог]]
* [[Индекс каталог]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+753 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+753 французша мәліметтер]
* [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+753 мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+753 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+753 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+753 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=IC+753&amp;version=1 IC 753 нысанына арналған жарияланымдар]

{{galaxy-stub}}
{{NGC навигаторы|IC 749|IC 750|IC 751|IC 752|IC 753|IC 754|IC 756|IC 758|IC 760}}

[[Санат:IC нысандары|IC 753]]
[[Санат:Бикеш (шоқжұлдыз)]]</text>
      <sha1>j59d3cv3krrcdfzctm28l5g74zo90r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IC 4325</title>
    <ns>0</ns>
    <id>343044</id>
    <revision>
      <id>3604038</id>
      <parentid>1869265</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3431" sha1="rbrotfk1fr5hxe8wbf55eepoe7amrgt" xml:space="preserve">{{Галактика/Жұлдыздар шоғыры
 |Түрі               = [[галактика]]
 |Атауы              = IC 4325
 |Сурет              = 
 |Сурет атауы        = 
 |Ашушы              = 
 |Ашылу уақыты       = 
 |Өзге атаулары      = PGC 48908, ESO 445-32, MCG -5-33-7, IRAS13448-2911
 |Дәуірі             = [[J2000.0]]
 |Шоқжұлдызы         = Гидра
 |Тура шарықтауы     = {{RA|13|47|39,5}}
 |Еңісуі             = {{Dec|-29|26|04}}
 |Көрінерлік өлшемі  = 1,10' × 0,4'
 |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = 14
 |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = 14,8
 |Типі               = SBbc ([[жинақы галактика|жинақы]] галактика)
 |Сәулелік жылдамдығы = 
 |Сәулелік жылдамдығы қате = 
 |Қызыл еңісуі       = 
 |Қызыл еңісуі қате  = 
 |Айналу жылдамдығы  = 
 |Айналу жылдамдығы қате = 
 |Қашықтығы          = 
 |Бұрыштық орналасуы = 102
 |Жарықтығы          = 13
 |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = 
 |Салмағы            = 
 |Радиусы            = 
 |Қасиеттері         = 
}} 
'''IC 4325''' - [[Гидра (шоқжұлдыз)|Гидра]] шоқжұлдызында орналасқан SBbc ([[жинақы галактика|жинақы]] галактика) типті [[галактика]].

== Ашылуы ==
Бұл нысан [[Индекс каталог]]тың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 48908, ESO 445-32, MCG -5-33-7, IRAS13448-2911.

== Тағы қараңыз ==
* [[Мессье нысандарының тізімі]]
* [[Жаңа жалпы каталог]]
* [[Индекс каталог]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+4325 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+4325 французша мәліметтер]
* [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+4325 мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+4325 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+4325 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+4325 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=IC+4325&amp;version=1 IC 4325 нысанына арналған жарияланымдар]

{{galaxy-stub}}
{{NGC навигаторы|IC 4321|IC 4322|IC 4323|IC 4324|IC 4325|IC 4326|IC 4327|IC 4328|IC 4329}}

[[Санат:IC нысандары|IC 4325]]
[[Санат:Гидра (шоқжұлдыз)]]</text>
      <sha1>rbrotfk1fr5hxe8wbf55eepoe7amrgt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604078</id>
      <parentid>3604038</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Legobot|Legobot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>1869265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3433" sha1="r0bzq3e4gywaeylqmpdvtjke9im72xy" xml:space="preserve">{{Галактика/Жұлдыздар шоғыры
 |Түрі               = [[галактика]]
 |Атауы              = IC 4325
 |Сурет              = 
 |Сурет атауы        = 
 |Ашушы              = 
 |Ашылу уақыты       = 
 |Өзге атаулары      = PGC 48908, ESO 445-32, MCG -5-33-7, IRAS13448-2911
 |Дәуірі             = [[J2000.0]]
 |Шоқжұлдызы         = Гидра
 |Тура шарықтауы     = {{RA|13|47|39,5}}
 |Еңісуі             = {{Dec|-29|26|04}}
 |Көрінерлік өлшемі  = 1,10' × 0,4'
 |Көрінерлік жұлдыздық шамасы = 14
 |Фотографиялық жұлдыздық шамасы = 14,8
 |Типі               = SBbc ([[жинақы галактика|жинақы]] галактика)
 |Сәулелік жылдамдығы = 
 |Сәулелік жылдамдығы қате = 
 |Қызыл еңісуі       = 
 |Қызыл еңісуі қате  = 
 |Айналу жылдамдығы  = 
 |Айналу жылдамдығы қате = 
 |Қашықтығы          = 
 |Бұрыштық орналасуы = 102
 |Жарықтығы          = 13
 |Абсолюттік жұлдыздық шамасы = 
 |Салмағы            = 
 |Радиусы            = 
 |Қасиеттері         = 
}} 
'''IC 4325''' — [[Гидра (шоқжұлдыз)|Гидра]] шоқжұлдызында орналасқан SBbc ([[жинақы галактика|жинақы]] галактика) типті [[галактика]].

== Ашылуы ==
Бұл нысан [[Индекс каталог]]тың түпнұсқа басылымының тізіміне енеді. Сондай-ақ, бұл ғарыш объектісі өзге де зерттеулер мен каталогтарда кездескендіктен оның келесідей атаулары бар: PGC 48908, ESO 445-32, MCG -5-33-7, IRAS13448-2911.

== Тағы қараңыз ==
* [[Мессье нысандарының тізімі]]
* [[Жаңа жалпы каталог]]
* [[Индекс каталог]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* «Жаңа жалпы каталог» түпнұсқасындағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+4325 ағылшынша] және [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+4325 французша мәліметтер]
* [[Жаңа жалпы каталог#Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог|Қайта қаралған Жаңа жалпы каталог]]тағы [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+4325 мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+4325 SIMBAD базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+4325 VizieR базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+4325 NASA/IPAC Extragalactic Database базасындағы мәліметтер]{{ref-en}}
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/basic_connect?qsearch=IC+4325&amp;version=1 IC 4325 нысанына арналған жарияланымдар]

{{galaxy-stub}}
{{NGC навигаторы|IC 4321|IC 4322|IC 4323|IC 4324|IC 4325|IC 4326|IC 4327|IC 4328|IC 4329}}

[[Санат:IC нысандары|IC 4325]]
[[Санат:Гидра (шоқжұлдыз)]]</text>
      <sha1>r0bzq3e4gywaeylqmpdvtjke9im72xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен-Жиль-ле-Форет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422694</id>
    <revision>
      <id>3604059</id>
      <parentid>2968806</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6117" sha1="h5nz5aaqreqpb4a7y72zvaxcpas2vjb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сен-Жиль-ле-Форет
 |шынайы атауы            = Saint-Gilles-les-Forêts
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=45.6297222222 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=1.66666666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(54)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лимузен
 |кестедегі аймақ         = Лимузен
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Жоғарғы Вьенна
 |кестедегі аудан         = Жоғарғы Вьенна (департамент){{!}}Жоғарғы Вьенна
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Лимож (округ){{!}}Лимож
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Шатонеф-ла-Форе (кантон)|Шатонеф-ла-Форе]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-Louis Penicaud ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,28
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 420—730
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 54
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 6,52
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 87130
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 87147
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Gilles-les-Forêts
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сен-Жиль-ле-Форет''' ({{lang-fr|Saint-Gilles-les-Forêts}}) - [[Франция]]дағы коммуна. [[Лимузен]] аймағына қарасты [[Жоғарғы Вьенна (департамент)|Жоғарғы Вьенна]] департаментінде орналасқан. [[Лимож (округ)|Лимож]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,28 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] - ''87147'', [[пошта индексі]] - ''87130''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 54 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы - 6,52 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Gilles-les-Forêts}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=8 | барлығы=64
 | е0=0 | ә0=0
 | е5=0 | ә5=0
 | е10=0 | ә10=4
 | е15=0 | ә15=8
 | е20=0 | ә20=0
 | е25=0 | ә25=0
 | е30=0 | ә30=0
 | е35=4 | ә35=4
 | е40=4 | ә40=4
 | е45=4 | ә45=0
 | е50=0 | ә50=0
 | е55=4 | ә55=4
 | е60=4 | ә60=4
 | е65=0 | ә65=8
 | е70=0 | ә70=0
 | е75=4 | ә75=0
 | е80=0 | ә80=4
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Gilles-les-Forêts|Сен-Жиль-ле-Форет}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=87147-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102041154/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=87147-COM |date=2012-11-02 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=45.6297222222,1.66666666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>h5nz5aaqreqpb4a7y72zvaxcpas2vjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604063</id>
      <parentid>3604059</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2968806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6125" sha1="35ej2ebr7v00x03z2ya8ela7xdkehja" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сен-Жиль-ле-Форет
 |шынайы атауы            = Saint-Gilles-les-Forêts
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=45.6297222222 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=1.66666666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(54)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лимузен
 |кестедегі аймақ         = Лимузен
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Жоғарғы Вьенна
 |кестедегі аудан         = Жоғарғы Вьенна (департамент){{!}}Жоғарғы Вьенна
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Лимож (округ){{!}}Лимож
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Шатонеф-ла-Форе (кантон)|Шатонеф-ла-Форе]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-Louis Penicaud ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8,28
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 420—730
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 54
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 6,52
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 87130
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 87147
 |ортаққордағы санаты     = Saint-Gilles-les-Forêts
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сен-Жиль-ле-Форет''' ({{lang-fr|Saint-Gilles-les-Forêts}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лимузен]] аймағына қарасты [[Жоғарғы Вьенна (департамент)|Жоғарғы Вьенна]] департаментінде орналасқан. [[Лимож (округ)|Лимож]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 8,28 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''87147'', [[пошта индексі]] — ''87130''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 54 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 6,52 адам/км².

{{Демография/FRA/Saint-Gilles-les-Forêts}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=8 | барлығы=64
 | е0=0 | ә0=0
 | е5=0 | ә5=0
 | е10=0 | ә10=4
 | е15=0 | ә15=8
 | е20=0 | ә20=0
 | е25=0 | ә25=0
 | е30=0 | ә30=0
 | е35=4 | ә35=4
 | е40=4 | ә40=4
 | е45=4 | ә45=0
 | е50=0 | ә50=0
 | е55=4 | ә55=4
 | е60=4 | ә60=4
 | е65=0 | ә65=8
 | е70=0 | ә70=0
 | е75=4 | ә75=0
 | е80=0 | ә80=4
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Saint-Gilles-les-Forêts|Сен-Жиль-ле-Форет}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=87147-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102041154/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=87147-COM |date=2012-11-02 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=45.6297222222,1.66666666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>35ej2ebr7v00x03z2ya8ela7xdkehja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кентеник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>425563</id>
    <revision>
      <id>3604016</id>
      <parentid>2916690</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5949" sha1="9wun870gc1uvsslxii7wkad55k4b5ar" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Кентеник
 |шынайы атауы            = Quintenic
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.516111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-2.426666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(317)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кот-д'Армор
 |кестедегі аудан         = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Ламбаль (кантон)|Ламбаль]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean Thèze ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,50
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 44—106
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 317
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 42,27
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 22400
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 22261
 |ортаққордағы санаты     = Quintenic
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Кентеник''' ({{lang-fr|Quintenic}}) - [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,50 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] - ''22261'', [[пошта индексі]] - ''22400''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 317 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы - 42,27 адам/км².

{{Демография/FRA/Quintenic}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=24 | барлығы=312
 | е0=8 | ә0=16
 | е5=24 | ә5=16
 | е10=4 | ә10=0
 | е15=8 | ә15=12
 | е20=12 | ә20=0
 | е25=0 | ә25=8
 | е30=12 | ә30=20
 | е35=16 | ә35=0
 | е40=12 | ә40=16
 | е45=8 | ә45=4
 | е50=20 | ә50=12
 | е55=8 | ә55=8
 | е60=4 | ә60=8
 | е65=16 | ә65=16
 | е70=4 | ә70=0
 | е75=4 | ә75=0
 | е80=4 | ә80=12
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Quintenic|Кентеник}}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=22261-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023182348/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=22261-COM |date=2012-10-23 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.516111111,-2.426666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]]


{{France-geo-stub}}</text>
      <sha1>9wun870gc1uvsslxii7wkad55k4b5ar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604093</id>
      <parentid>3604016</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2916690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5957" sha1="58dhtyja7y3xq3tk0i6wk60xirmcggx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Кентеник
 |шынайы атауы            = Quintenic
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.516111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-2.426666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(317)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кот-д'Армор
 |кестедегі аудан         = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Ламбаль (кантон)|Ламбаль]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean Thèze ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,50
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 44—106
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 317
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 42,27
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 22400
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 22261
 |ортаққордағы санаты     = Quintenic
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Кентеник''' ({{lang-fr|Quintenic}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,50 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22261'', [[пошта индексі]] — ''22400''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 317 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 42,27 адам/км².

{{Демография/FRA/Quintenic}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=24 | барлығы=312
 | е0=8 | ә0=16
 | е5=24 | ә5=16
 | е10=4 | ә10=0
 | е15=8 | ә15=12
 | е20=12 | ә20=0
 | е25=0 | ә25=8
 | е30=12 | ә30=20
 | е35=16 | ә35=0
 | е40=12 | ә40=16
 | е45=8 | ә45=4
 | е50=20 | ә50=12
 | е55=8 | ә55=8
 | е60=4 | ә60=8
 | е65=16 | ә65=16
 | е70=4 | ә70=0
 | е75=4 | ә75=0
 | е80=4 | ә80=12
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Quintenic|Кентеник}}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=22261-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023182348/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=22261-COM |date=2012-10-23 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.516111111,-2.426666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]]


{{France-geo-stub}}</text>
      <sha1>58dhtyja7y3xq3tk0i6wk60xirmcggx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сюржи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429745</id>
    <revision>
      <id>3604054</id>
      <parentid>2971314</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5817" sha1="49b9dyo3tj0ku5st5wu2eauk20m8gcl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сюржи
 |шынайы атауы            = Surgy
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=47.51 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.51555555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(442)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бургундия
 |кестедегі аймақ         = Бургундия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Ньевр
 |кестедегі аудан         = Ньевр (департамент){{!}}Ньевр
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Кламси (округ){{!}}Кламси
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Кламси (кантон)|Кламси]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Guy Bouquet ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,03
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 137—214
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 442
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 27,57
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 58500
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 58282
 |ортаққордағы санаты     = Surgy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сюржи''' ({{lang-fr|Surgy}}) - [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Ньевр (департамент)|Ньевр]] департаментінде орналасқан. [[Кламси (округ)|Кламси]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,03 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] - ''58282'', [[пошта индексі]] - ''58500''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 442 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы - 27,57 адам/км².

{{Демография/FRA/Surgy}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=28 | барлығы=464
 | е0=20 | ә0=8
 | е5=12 | ә5=16
 | е10=12 | ә10=24
 | е15=8 | ә15=20
 | е20=12 | ә20=8
 | е25=4 | ә25=4
 | е30=12 | ә30=12
 | е35=16 | ә35=24
 | е40=12 | ә40=12
 | е45=28 | ә45=16
 | е50=8 | ә50=4
 | е55=16 | ә55=8
 | е60=16 | ә60=28
 | е65=28 | ә65=28
 | е70=12 | ә70=4
 | е75=4 | ә75=8
 | е80=8 | ә80=8
 | е85=4 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Ньевр департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Surgy|Сюржи}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=58282-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022155051/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=58282-COM |date=2012-10-22 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=47.51,3.51555555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Ньевр департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Ньевр департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>49b9dyo3tj0ku5st5wu2eauk20m8gcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604067</id>
      <parentid>3604054</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2971314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5825" sha1="q6rwdm2xgvq69oekf6mvpeuodthrfr7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Сюржи
 |шынайы атауы            = Surgy
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=47.51 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.51555555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(442)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бургундия
 |кестедегі аймақ         = Бургундия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Ньевр
 |кестедегі аудан         = Ньевр (департамент){{!}}Ньевр
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Кламси (округ){{!}}Кламси
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Кламси (кантон)|Кламси]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Guy Bouquet ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,03
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 137—214
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 442
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 27,57
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 58500
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 58282
 |ортаққордағы санаты     = Surgy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сюржи''' ({{lang-fr|Surgy}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Ньевр (департамент)|Ньевр]] департаментінде орналасқан. [[Кламси (округ)|Кламси]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,03 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''58282'', [[пошта индексі]] — ''58500''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 442 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 27,57 адам/км².

{{Демография/FRA/Surgy}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=28 | барлығы=464
 | е0=20 | ә0=8
 | е5=12 | ә5=16
 | е10=12 | ә10=24
 | е15=8 | ә15=20
 | е20=12 | ә20=8
 | е25=4 | ә25=4
 | е30=12 | ә30=12
 | е35=16 | ә35=24
 | е40=12 | ә40=12
 | е45=28 | ә45=16
 | е50=8 | ә50=4
 | е55=16 | ә55=8
 | е60=16 | ә60=28
 | е65=28 | ә65=28
 | е70=12 | ә70=4
 | е75=4 | ә75=8
 | е80=8 | ә80=8
 | е85=4 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Ньевр департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Surgy|Сюржи}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=58282-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022155051/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=58282-COM |date=2012-10-22 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=47.51,3.51555555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Ньевр департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Ньевр департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>q6rwdm2xgvq69oekf6mvpeuodthrfr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барантон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>430288</id>
    <revision>
      <id>3604141</id>
      <parentid>2947998</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6126" sha1="97vl9nl15395vmjujjqjyc4t0rt27b6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Барантон
 |шынайы атауы            = Barenton
 |сурет                   = FranceNormandieBarentonEglise.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=48.6 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-0.830833333333 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(1270)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Төменгі Нормандия
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Нормандия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Манш
 |кестедегі аудан         = Манш (департамент){{!}}Манш
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Авранш (округ){{!}}Авранш
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Барантон (кантон)|Барантон]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Hubert Guesdon ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 34,88
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 88—297
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1270
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 36,41
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 50720
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 50029
 |ортаққордағы санаты     = Barenton
 |сайты                   = http://www.barenton.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Барантон''' ({{lang-fr|Barenton}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Манш (департамент)|Манш]] департаментінде орналасқан. [[Авранш (округ)|Авранш]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 34,88 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''50029'', [[пошта индексі]] — ''50720''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1270 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 36,41 адам/км².

{{Демография/FRA/Barenton}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=77 | барлығы=1282
 | е0=12 | ә0=20
 | е5=44 | ә5=20
 | е10=40 | ә10=16
 | е15=53 | ә15=37
 | е20=24 | ә20=12
 | е25=12 | ә25=12
 | е30=32 | ә30=36
 | е35=24 | ә35=24
 | е40=56 | ә40=69
 | е45=56 | ә45=28
 | е50=69 | ә50=48
 | е55=28 | ә55=20
 | е60=16 | ә60=36
 | е65=24 | ә65=20
 | е70=40 | ә70=65
 | е75=44 | ә75=77
 | е80=32 | ә80=48
 | е85=28 | ә85=60
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Манш департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Barenton|Барантон}}
* [http://www.barenton.fr Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319114639/https://www.barenton.fr/ |date=2020-03-19 }}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=50029-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105083327/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=50029-COM |date=2012-11-05 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.6,-0.830833333333&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Манш департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Манш департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>97vl9nl15395vmjujjqjyc4t0rt27b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боланкур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>433852</id>
    <revision>
      <id>3604007</id>
      <parentid>3539155</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5997" sha1="if4eimwwpfo0xyng202nb372jsvjrvx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Боланкур
 |шынайы атауы            = Beaulencourt
 |сурет                   =Beaulencourt Mairie.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason Beaulencourt.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.0766666667 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.87944444444 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(221)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Па-де-Кале
 |кестедегі аудан         = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Аррас (округ){{!}}Аррас
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Бапом (кантон)|Бапом]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Эдит Коттель ([[2020]]-[[2026]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 4,9
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 107—131
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 241
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 49
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 62450
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 62093
 |ортаққордағы санаты     = Beaulencourt
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Боланкур''' ({{lang-fr|Beaulencourt}}) - [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Аррас (округ)|Аррас]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,9 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] - ''62093'', [[пошта индексі]] - ''62450''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 221 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 45,1 адам/км².

{{Демография/FRA/Beaulencourt}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=20 | барлығы=192
 | е0=8 | ә0=0
 | е5=0 | ә5=0
 | е10=0 | ә10=4
 | е15=16 | ә15=0
 | е20=0 | ә20=8
 | е25=4 | ә25=16
 | е30=8 | ә30=0
 | е35=0 | ә35=0
 | е40=4 | ә40=16
 | е45=20 | ә45=0
 | е50=16 | ә50=8
 | е55=4 | ә55=12
 | е60=0 | ә60=0
 | е65=4 | ә65=0
 | е70=4 | ә70=0
 | е75=8 | ә75=16
 | е80=4 | ә80=8
 | е85=0 | ә85=4
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Beaulencourt|Боланкур}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62093-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020130942/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62093-COM |date=2012-10-20 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.0766666667,2.87944444444&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>if4eimwwpfo0xyng202nb372jsvjrvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604098</id>
      <parentid>3604007</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3539155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="svuoed0f4pxtycwx3xdb9us9hfs18q0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Боланкур
 |шынайы атауы            = Beaulencourt
 |сурет                   =Beaulencourt Mairie.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason Beaulencourt.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.0766666667 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.87944444444 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(221)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Па-де-Кале
 |кестедегі аудан         = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Аррас (округ){{!}}Аррас
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Бапом (кантон)|Бапом]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Эдит Коттель ([[2020]]-[[2026]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 4,9
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 107—131
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 241
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 49
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 62450
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 62093
 |ортаққордағы санаты     = Beaulencourt
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Боланкур''' ({{lang-fr|Beaulencourt}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Аррас (округ)|Аррас]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,9 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''62093'', [[пошта индексі]] — ''62450''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 221 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 45,1 адам/км².

{{Демография/FRA/Beaulencourt}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=20 | барлығы=192
 | е0=8 | ә0=0
 | е5=0 | ә5=0
 | е10=0 | ә10=4
 | е15=16 | ә15=0
 | е20=0 | ә20=8
 | е25=4 | ә25=16
 | е30=8 | ә30=0
 | е35=0 | ә35=0
 | е40=4 | ә40=16
 | е45=20 | ә45=0
 | е50=16 | ә50=8
 | е55=4 | ә55=12
 | е60=0 | ә60=0
 | е65=4 | ә65=0
 | е70=4 | ә70=0
 | е75=8 | ә75=16
 | е80=4 | ә80=8
 | е85=0 | ә85=4
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Beaulencourt|Боланкур}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62093-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020130942/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62093-COM |date=2012-10-20 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.0766666667,2.87944444444&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>svuoed0f4pxtycwx3xdb9us9hfs18q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монпезат (Гар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>438860</id>
    <revision>
      <id>3604052</id>
      <parentid>3252259</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5930" sha1="5fnzbqcpgujdnszq6rgwm228viuuina" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Монпезат
 |шынайы атауы            = Montpezat
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=43.8525 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=4.15805555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(1092)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Гар
 |кестедегі аудан         = Гар (департамент){{!}}Гар
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Ним (округ){{!}}Ним
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сен-Мамер-дю-Гар (кантон)|Сен-Мамер-дю-Гар]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Bernard Compan ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11,98
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 78—193
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1092
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 91,15
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 30730
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 30182
 |ортаққордағы санаты     = Montpezat (Gard)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Монпезат''' ({{lang-fr|Montpezat}}) - [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Гар (департамент)|Гар]] департаментінде орналасқан. [[Ним (округ)|Ним]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,98 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] - ''30182'', [[пошта индексі]] - ''30730''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1092 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 91,15 адам/км².

{{Демография/FRA/Montpezat (Gard)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=62 | барлығы=1021
 | е0=50 | ә0=31
 | е5=47 | ә5=23
 | е10=12 | ә10=47
 | е15=12 | ә15=31
 | е20=16 | ә20=19
 | е25=12 | ә25=24
 | е30=24 | ә30=20
 | е35=62 | ә35=51
 | е40=47 | ә40=54
 | е45=35 | ә45=47
 | е50=20 | ә50=23
 | е55=35 | ә55=39
 | е60=31 | ә60=23
 | е65=31 | ә65=23
 | е70=19 | ә70=31
 | е75=19 | ә75=12
 | е80=8 | ә80=23
 | е85=8 | ә85=12
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Гар департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Montpezat (Gard)|Монпезат}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=30182-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603132914/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=30182-COM |date=2012-06-03 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=43.8525,4.15805555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Гар департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Гар департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>5fnzbqcpgujdnszq6rgwm228viuuina</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604068</id>
      <parentid>3604052</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2964195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5936" sha1="1fwygdi5l7lamwe8bgs7jgzuxugzr22" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Монпезат
 |шынайы атауы            = Montpezat
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=43.8525 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=4.15805555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(1092)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Лангедок-Руссильон
 |кестедегі аймақ         = Лангедок-Руссильон
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Гар
 |кестедегі аудан         = Гар (департамент){{!}}Гар
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Ним (округ){{!}}Ним
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сен-Мамер-дю-Гар (кантон)|Сен-Мамер-дю-Гар]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Bernard Compan ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11,98
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 78—193
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1092
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 91,15
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 30730
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 30182
 |ортаққордағы санаты     = Montpezat (Gard)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Монпезат''' ({{lang-fr|Montpezat}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лангедок-Руссильон]] аймағына қарасты [[Гар (департамент)|Гар]] департаментінде орналасқан. [[Ним (округ)|Ним]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,98 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''30182'', [[пошта индексі]] — ''30730''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1092 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 91,15 адам/км².

{{Демография/FRA/Montpezat (Gard)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=62 | барлығы=1021
 | е0=50 | ә0=31
 | е5=47 | ә5=23
 | е10=12 | ә10=47
 | е15=12 | ә15=31
 | е20=16 | ә20=19
 | е25=12 | ә25=24
 | е30=24 | ә30=20
 | е35=62 | ә35=51
 | е40=47 | ә40=54
 | е45=35 | ә45=47
 | е50=20 | ә50=23
 | е55=35 | ә55=39
 | е60=31 | ә60=23
 | е65=31 | ә65=23
 | е70=19 | ә70=31
 | е75=19 | ә75=12
 | е80=8 | ә80=23
 | е85=8 | ә85=12
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Гар департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Montpezat (Gard)|Монпезат}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=30182-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603132914/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=30182-COM |date=2012-06-03 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=43.8525,4.15805555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Гар департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Гар департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>1fwygdi5l7lamwe8bgs7jgzuxugzr22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афонькино (Солтүстік Қазақстан облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488280</id>
    <revision>
      <id>3604058</id>
      <parentid>3350081</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3992" sha1="l2l7twdzuvrgbsf3x99uouel8gtov11" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = ауыл
 |атауы                   = Афонькино
 |сурет                   =
 |әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 54|lat_min= 54|lat_sec= 21
  |lon_deg= 68|lon_min= 16|lon_sec= 05
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |ел картасы             = 
 |облыс картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Солтүстік Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан
 |ауданы                  = Мамлют ауданы
 |кестедегі аудан         = Мамлют ауданы{{!}}Мамлют 
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Станов ауылдық округі{{!}}Станов 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = 598
  |санақ жылы             = 2009 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2            =
 |сайт тілі 3            = 
 |сайт тілі 4           = 
 |сайт тілі 5            = 
 |add1n                  =
 |add1                   = 
 |add2n                  = 
 |add2                   = 
 |add3n                  = 
 |add3                   = 
}}

'''Афонькино''' - [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мамлют ауданы]]ндағы ауыл, [[Станов ауылдық округі]] орталығы.

== География ==
Аудан орталығы – [[Мамлют]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-де жерде.

== Халқы ==
[[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 829 адам (425 ер адам және 404 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 598 адамды (295 ер адам және 303 әйел адам) құрады.&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Мамлют ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Мамлют ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>l2l7twdzuvrgbsf3x99uouel8gtov11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604064</id>
      <parentid>3604058</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3326054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3994" sha1="47z2krarin4juu59h2tl780tf6a716c" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = ауыл
 |атауы                   = Афонькино
 |сурет                   =
 |әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 54|lat_min= 54|lat_sec= 21
  |lon_deg= 68|lon_min= 16|lon_sec= 05
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |ел картасы             = 
 |облыс картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Солтүстік Қазақстан облысы
 |кестедегі облыс         = Солтүстік Қазақстан облысы{{!}}Солтүстік Қазақстан
 |ауданы                  = Мамлют ауданы
 |кестедегі аудан         = Мамлют ауданы{{!}}Мамлют 
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Станов ауылдық округі{{!}}Станов 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = 598
  |санақ жылы             = 2009 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2            =
 |сайт тілі 3            = 
 |сайт тілі 4           = 
 |сайт тілі 5            = 
 |add1n                  =
 |add1                   = 
 |add2n                  = 
 |add2                   = 
 |add3n                  = 
 |add3                   = 
}}

'''Афонькино''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мамлют ауданы]]ндағы ауыл, [[Станов ауылдық округі]] орталығы.

== География ==
Аудан орталығы – [[Мамлют]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-де жерде.

== Халқы ==
[[1999 жыл]]ы жергілікті тұрғындар саны 829 адам (425 ер адам және 404 әйел адам) болса, [[2009 жыл]]ы 598 адамды (295 ер адам және 303 әйел адам) құрады.&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Мамлют ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Мамлют ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>47z2krarin4juu59h2tl780tf6a716c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3604258</id>
      <parentid>3603789</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3604258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17098" sha1="pnozhwrp4ls0z7xmtgeoobhz2q68eog" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35187]||623||26||18||263||28||3||34050||8||0||168||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2507]||266||7||6||316||8||14||1879||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 360]||15||0||7||21||4||1||297||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>pnozhwrp4ls0z7xmtgeoobhz2q68eog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Samsung Galaxy S III</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491784</id>
    <revision>
      <id>3604034</id>
      <parentid>3506602</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17383" sha1="r74fh4kopt2w2nqqusahisv4mznie0r" xml:space="preserve">{{Ұялы телефон
 |аты                       = Samsung Galaxy S III
 |логотипі                  = Samsung_Galaxy_S_III_logo.svg
 |логотип_ені               = 230px
 |сурет                     = Samsung_Galaxy_S_III.png
 |сурет_ені                 = 250px
 |сурет_тақырыбы            = Samsung Galaxy S III «ақ мәрмәр» түсті
 |өндірісші                 = [[Сурет:Samsung old logo before year 2015.svg|90px]]&lt;br /&gt;[[Samsung Electronics]]
 |серия                     = [[Samsung Galaxy]]
 |желілер                   = [[GSM]]/[[GPRS]]/[[EDGE]] 850/900/1800/1900&lt;br /&gt;[[UMTS]] ([[3G]]) 900/1700/1900/2100 ([[W-CDMA]], [[HSDPA]], [[HSPA+]]; [[HSUPA]])&lt;br /&gt;[[HSPA+]]-21 Мбит/с-ке дейін жылдамдықпен қосылу&lt;br /&gt;[[HSUPA]]-5,76 Мбит/с-ке дейін жылдамдықпен қосылу
 |шығарылған_күні           = [[3 мамыр]], [[2012 жыл]]&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/628727|title=Samsung представила флагманский смартфон Galaxy S III|author=Константин Ходаковский|date=4 мамыр 2012|publisher=[[3dnews.ru]]|accessdate=2012-05-04}}&lt;/ref&gt;
 |бағасы                    = {{flagicon|KAZ}} 150 000 [[Қазақстан теңгесі|тңг.]]
 |сату_датасы               = [[Сурет:Flag of Europe.svg|22px]] [[29 мамыр]], 2012 жыл&lt;br /&gt;{{flagicon|RUS}} [[5 маусым]], [[2012 жыл]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lenta.ru/news/2012/06/05/start/ | title=В России начались продажи смартфона Samsung Galaxy S III}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|KAZ}} [[16 маусым]], [[2012 жыл]]&lt;ref name=&quot;satu&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.samsung.com/kz_ru/news/localnews/2012/galaxy-siii-event | title=Samsung Electronics представил Galaxy S III в Казахстане | date=16 маусым 2012 | lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}} [[20 маусым]], 2012 жыл
 |ізашар                    = [[Samsung Galaxy S II]]
 |мұрагер                   = [[Samsung Galaxy S4]] 
 |байланысты_үлгілер        = [[Samsung Galaxy S III mini]]
 |тип                       = [[Смартфон|смартфон/коммуникатор]]
 |формфактор                = моноблок
 |көлемі                    = 136,6 × 70,6 × 8,6 мм
 |салмағы                   = 133 г
 |операциялық_жүйе          = [[Android]]&lt;br /&gt;[[Android|4.0.4 «Ice Cream Sandwich»]]&lt;br /&gt;→&lt;br /&gt;[[Android|4.1.2 «Jelly Bean»]]
 |орталық_процессор         = төртядролы [[Exynos|Samsung Exynos]] 4412, тактілік жиілігі 1,4 [[Герц|ГГц]]
 |графикалық_процессор      = [[Mali (GPU)|Mali]]-400 MP
 |оперативтік_зерде         = 1 [[Гигабайт|Гб]]
 |жады                      = 16 [[Гигабайт|Гб]]/32 Гб/64 Гб ([[флеш-жады]])
 |карта_жадысы              = [[Secure Digital#SDXC|microSDXC]] карта жадысын 64 [[Гигабайт|Гб]]-қа дейін қолдайды
 |аккумулятор               = [[Литий-полимерлі аккумулятор|Li-Pol]] (литий-полимерлі) 2100 [[мА·с]]&lt;br /&gt;Сөйлесу режиміндегі жұмысы: 1300 мин (2G) / 650 мин (3G)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.samsung.com/ru/consumer/mobile-devices/smart-phones/samsung-galaxy/GT-I9300RWDSER-spec | title=Спецификации смартфона Samsung GALAXY S III на официальном сайте Samsung в России}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Күту режимінде жұмысы: 900 сағ (2G) / 750 сағ (3G)
 |экран                     = [[Super Active Matrix Organic Light-Emitting Diode|SuperAMOLED (HD SuperAMOLED)]] типті [[PenTile]] схемасындағы [[Кең дисплей|кең]] [[Сенсорлы экран|сенсорлы дисплей]].[[WXGA]]-мен RGBG-1280x720 [[пиксел]]ді рұқсаты (жақ арақатынасы 16:9), диагоналі 4,8&quot; (120 мм), тығыздығы 306 [[ppi]] (''дюймнен пиксель'') және 16,7 миллион түс қолдайды, қорғаныс шынысы [[Gorilla Glass]] 2
 |камера                    = 8 [[мегапиксель]], [[автофокус]]пен және [[жарықдиод]]ты [[Фотожарқыл|жарқыл]]мен бірге&lt;br /&gt;[[FullHD]] 1080p рұқсатты, 30 [[Кадрлық жиілік|кадр/с]] жиілігімен [[видео]] жазады
 |алдыңғы_камера            = 1,9 мегапиксель, автофокуспен&lt;br /&gt;[[HD ready|HD]] 720p рұқсатты, 30 [[Кадрлық жиілік|кадр/с]] жиілігімен [[видео]] жазады
 |интерфейс                 = [[Wi-Fi]] [[802.11|802.11a/b/g/n]] (2,4/5 [[Герц|ГГц]])&lt;br /&gt;[[Wi-Fi Direct]]&lt;br /&gt;[[Хот-спот (Wi-Fi)|Wi-Fi Hot Spot]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Bluetooth]] 4.0&lt;br /&gt;[[A2DP]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[GPS]] ([[A-GPS]])&lt;br /&gt;[[GLONASS]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Near Field Communication]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[DLNA]]
 |басқа                     = он саусаққа дейін бірге басуға болатын [[Мультитач|Multitouch]]&lt;br /&gt;3-осьтік [[акселерометр]]&lt;br /&gt;3-осьтік [[гироскоп]]&lt;br /&gt;[[барометр]]&lt;br /&gt;[[жақындату датчигі]]&lt;br /&gt;жарқырату датчигі&lt;br /&gt;[[радиоқабылдағыш]]&lt;br /&gt;[[Магнитометр|сандық]] [[компас]]&lt;br /&gt;S Voice дауыстық көмекшісі&lt;br /&gt;Smart Stay технологиясы&lt;br /&gt;Smart Alert технологиясы&lt;br /&gt;Direct Call технологиясы&lt;br /&gt;S Beam технологиясы&lt;br /&gt;Social Tag технологиясы&lt;br /&gt;AllShare және AllShare Cast технологиясы&lt;br /&gt;дауыстық басқару&lt;br /&gt;[[Google Inc.]] кіріктірілген қызметтері
 |sar                       = 0,342 Вт/кг
}}

'''Samsung Galaxy S III''' (моделі: GT-i9300) - [[Samsung Electronics]] компаниясының [[Android]] операциялық жүйесінің негізіндегі [[Смартфон|коммуникаторы]]. Samsung Galaxy S III 2012 жылдың флагмандық смартфондарының үштігіне кірді, сонымен қоса оған [[iPhone 5|Apple iPhone 5]] және [[Nokia Lumia|Nokia Lumia 920]] да кірді.

Смартфон [[2012 жыл]]дың [[3 мамыр]]ында [[Лондон]]да таныстырылды. [[2011 жыл]]дың соңына қарай Samsung Galaxy S III бұқараның көптен күткен смартфонына айналды. Интернетте иілетін дисплейлі, керамикалық корпустан жасалған, 12-мегапикселді камерасы бар деген сыбыстар таралған, алайда ол айтылғандар орындалмады. Смартфон [[Samsung]] өндірген [[Exynos]] 4412 төртядролы орталық процессорын пайдаланады, дисплейінің диагоналі 4,8 дюймді [[Super Active Matrix Organic Light-Emitting Diode|HD SuperAMOLED]]&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/628727|title=Samsung представила флагманский смартфон Galaxy S III|author=Константин Ходаковский|date=4 мамыр 2012|publisher=[[3dnews.ru]]|accessdate=2012-05-04}}&lt;/ref&gt; , аккумулятор сыйымдылығы 2100 мА·с, 8-мегапиксельді камералы, 1 Гб оперативті жадысы мен жаңа интеллектуалды функциялар орнатылған, мысалы, Samsung-тің өзі жасаған - Smart Stay технологиясы алдыңғы камераның арқасында, дисплейге қараған қолданушының жанарын танып, экранның жарықтығын төмендетпейді және дисплейді құлыптамайды. Сатылымға құрылғының бір-бірінен флеш-жадының көлемі бойынша ажыратылатын үш түрлі нұсқасы шықты: біріншісі 16 [[гигабайт|Гб]] флеш-жадылы, екіншісі - 32 Гб, үшіншісі - 64 Гб. Samsung Galaxy S III [[Samsung Galaxy S II]]-ның ізашары болып табылады. Ол да Samsung-тың техникалық жағынан жақсартылған алдыңғы флагмандарының бірі болған.&lt;ref name=&quot;cite web&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.engadget.com/2012/05/03/samsung-galaxy-s-iii-is-official | title=Samsung Galaxy S III is official: 4.8-inch HD Super AMOLED display, quad-core Exynos processor and gesture functions | date=6 маусым 2012 | author=James Trew | lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Samsung өкілдерінің айтуынша, смартфон дизайнының негізі «шынайы форма мен табиғи минимализм» болды. Оның көрінісі бірқалыпты қоршау, жіңішке корпус пен бірнеше түсті шешімдерін айтуға болады. Жоғарғы төбесінде 3,5 мм гарнитураға арналған қосқыш пен көмекші микрофон орналасса, астыңғы жағында қуаттандырғыш құрылғы мен дата-кабельді қосуға арналған қосқыш, сонымен қатар негізгі микрофон бар, оң жақ бетінде өшіріп-қосу пернесі, ал сол жақ бетінде дауысты реттегіш пернесі орналасқан, аппараттың артқы жағында 8-мегапиксельді камера мен жарықдиодты жарқыл(вспышка) және динамик бар, алдыңғы жағының көбін диагоналі 4,8 дюймді [[Super Active Matrix Organic Light-Emitting Diode|HD SuperAMOLED]] дисплейі алып жатыр, сонымен қатар онда алдыңғы камера, сөйлеу динамигі(құлаққа тақап тыңдайтын динамик), жарқырату мен жақындату датчигі, сонымен қоса үш перне - біріншісі механикалық («үйге») және екі сенсорлы («контекстті мәзірді ашу» және «кері») пернелері орналасқан.&lt;ref name=&quot;cnet20120508&quot;&gt;{{cite web | url=http://reviews.cnet.com/8301-12261_7-57430091-10356022/samsung-galaxy-s-iii-hands-on-oh-yes-it-has-wow-factor/ | title=Samsung Galaxy S III hands-on: Oh yes, it has wow factor | publisher=CNet | date=8 мамыр 2012 | author=Jessica Dolcourt | lang=en}}&lt;/ref&gt; Корпустың негізгі материалы - пластик.

Galaxy S III-те бірнеше арнайы функциялар ұйымдастырылған. Тағы Galaxy S3 [[Smart TV|«ақылды» теледидарларға]] сымсыз «AllShare Cast» технологиясы арқылы қосыла алады.

=== Функциялары ===
;Smart Stay
Smart Stay технологиясы қолданушы экранға қарап тұрғанда, дисплейдің жарықтығының төмендемеуін және оның өшпеуін қамтамасыз етеді. Көзді алдыңғы камера бақылап отырады, егер ол көзді «байқап қалса» хабарламалардың оң жақ бағанында көз иконкасы шығып, экран уақытынан ерте өшпей, жарықтығы төмендемей тұрады.

;S Voice
Табиғи дауысты тану жүйесінің көмегімен смартфонды сөздер арқылы басқарады. «S Voice» тек қана қосымшаларды ашып онымен жұмыс істеуді басқаратын негізгі функциялармен шектелмейді, ол қолданушы туралы ақпаратты және әртүрлі интернет-қызметтерді қолданып адамның сұрақтарына жауап бере алады. Функция өкінішке орай қазақ және орыс тілдерін түсінбейді, ол ағылшын, итальян, неміс, француз, испан, корей тілдерінде қол жетімді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soteist.ru/obzory/umnye-funkcii-smartfona-samsung-galaxy-s3.html|title=Умные функции смартфона Samsung Galaxy S3|date=8 мамыр 2012|publisher=Сотеист.ру|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texplod.com/the-samsung-galaxy-s3-galaxy-siii-unveils-it-is-time-for-reality/|title=The Samsung Galaxy S3/ Galaxy sIII unveils- It is time for reality/First look on Features and specification|first=Josemon maliakal|date=4 мамыр 2012|publisher=texplod.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

;Smart Alert
Smart Alert технологиясының арқасында телефонды қолға алған кезде, жіберілген қоңыраулар немесе оқылмаған хаттар келген болса ол вибросигнал береді.

;Әлеуметтік тегтер (Social Tag)
Функция смартфонға суретке түсірілген адамадарды, контактілер тізіміндегі кісілердің суретімен салыстырып таниды. «Share» функциясы Galaxy S3 «таныған» суреттерді басқа адамдармен бөлісуге көмектеседі.

;Direct Call
«Direct Call» технологиясы арқылы абоненттың контакті дерегін қарап отырып, немесе оған хабарлама жазып отырып телефонды жай ғана құлаққа жақындатқанда қоңырау өзінен-өзі шалынады.

;S Beam
S Beam технологиясы «Android Beam-нің» [[Near Field Communication|NFC]]-функциясының жетілдірілген түрі. Ол арқылы Samsung Galaxy S3 смартфондарын бір-біріне жанастырып, [[Wi-Fi Direct]]-тің көмегімен файлдарды алмастыруға болады.

; Интеллектуальді айналдыру
Интеллектуальді айналдыру функциясы алдыңғы камераның көмегімен, адамның бетінің орналасу күйін анықтап, экранды тігінен не көлденеңінен айналдырады.

=== Процессор ===
Модельдерінің көбі 4 ядролы, 1,4 ГГц СнК Samsung Exynos 4-ті қолданады. АҚШ-қа арналаған, LTE (4G) қолдайтын, моделі 2 ядролы Qualcomm Snapdragon S4 процессорын пайдаланады.&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot; /&gt;

=== Камералар ===
Смартфонда 2 камера орнатылған. Негізгісі 8 мегапиксельді, ал алдыңғысы 2 мегапиксельді. Екі камера да автофокус функциясын, затвор өңделуіндегі нөлдік кідірісті, және артқы қаракөлеңкелі сенсорды (BSI, Backside Illumination) қолдайды.

Сонымен қатар Galaxy S III-те автоматты түрде 20 фотосурет сериясын түсіретін «Burst Shot» функциясы мен түсірілген 8 суреттін ішінен ең жақсысын таңдайтын «Best Photo» орнатылған. Негізгі камерасы бір секундта 30 кадр жасайтын жоғары сапалы (Full HD) видео түсіреді.&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot; /&gt;

=== Түрлі түсті нұсқалары ===
Алғашында смартфонның 2 түсті нұсқасы шыққан - «Теңіз тасы» (қою көк) және «Ақ мәрмәр» (ақ). Кейін «Қызыл анар», «Қара жақұт», «Сұр титан» деген нұсқалары шықты.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
[http://www.samsung.com/kz_ru/ Samsung басты беті]

== Тағы қараңыз ==
* [[Android]]
* [[Samsung Galaxy S II]] (GT-i9100)
* [[Samsung Galaxy S III mini]] (GT-I8190)
* [[Samsung Galaxy S (серия)]]
* [[Samsung Galaxy]]

{{Samsung_телефондары}}

[[Санат:Смартфондар]]
[[Санат:Samsung ұялы телефондары]]
[[Санат:Android негізіндегі құрылғылар]]</text>
      <sha1>r74fh4kopt2w2nqqusahisv4mznie0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604082</id>
      <parentid>3604034</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3506602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17397" sha1="gm1dyec3ozvwiq3t3g52f2a5ypcegp9" xml:space="preserve">{{Ұялы телефон
 |аты                       = Samsung Galaxy S III
 |логотипі                  = Samsung_Galaxy_S_III_logo.svg
 |логотип_ені               = 230px
 |сурет                     = Samsung_Galaxy_S_III.png
 |сурет_ені                 = 250px
 |сурет_тақырыбы            = Samsung Galaxy S III «ақ мәрмәр» түсті
 |өндірісші                 = [[Сурет:Samsung old logo before year 2015.svg|90px]]&lt;br /&gt;[[Samsung Electronics]]
 |серия                     = [[Samsung Galaxy]]
 |желілер                   = [[GSM]]/[[GPRS]]/[[EDGE]] 850/900/1800/1900&lt;br /&gt;[[UMTS]] ([[3G]]) 900/1700/1900/2100 ([[W-CDMA]], [[HSDPA]], [[HSPA+]]; [[HSUPA]])&lt;br /&gt;[[HSPA+]]-21 Мбит/с-ке дейін жылдамдықпен қосылу&lt;br /&gt;[[HSUPA]]-5,76 Мбит/с-ке дейін жылдамдықпен қосылу
 |шығарылған_күні           = [[3 мамыр]], [[2012 жыл]]&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/628727|title=Samsung представила флагманский смартфон Galaxy S III|author=Константин Ходаковский|date=4 мамыр 2012|publisher=[[3dnews.ru]]|accessdate=2012-05-04}}&lt;/ref&gt;
 |бағасы                    = {{flagicon|KAZ}} 150 000 [[Қазақстан теңгесі|тңг.]]
 |сату_датасы               = [[Сурет:Flag of Europe.svg|22px]] [[29 мамыр]], 2012 жыл&lt;br /&gt;{{flagicon|RUS}} [[5 маусым]], [[2012 жыл]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lenta.ru/news/2012/06/05/start/ | title=В России начались продажи смартфона Samsung Galaxy S III}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|KAZ}} [[16 маусым]], [[2012 жыл]]&lt;ref name=&quot;satu&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.samsung.com/kz_ru/news/localnews/2012/galaxy-siii-event | title=Samsung Electronics представил Galaxy S III в Казахстане | date=16 маусым 2012 | lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|USA}} [[20 маусым]], 2012 жыл
 |ізашар                    = [[Samsung Galaxy S II]]
 |мұрагер                   = [[Samsung Galaxy S4]] 
 |байланысты_үлгілер        = [[Samsung Galaxy S III mini]]
 |тип                       = [[Смартфон|смартфон/коммуникатор]]
 |формфактор                = моноблок
 |көлемі                    = 136,6 × 70,6 × 8,6 мм
 |салмағы                   = 133 г
 |операциялық_жүйе          = [[Android]]&lt;br /&gt;[[Android|4.0.4 «Ice Cream Sandwich»]]&lt;br /&gt;→&lt;br /&gt;[[Android|4.1.2 «Jelly Bean»]]
 |орталық_процессор         = төртядролы [[Exynos|Samsung Exynos]] 4412, тактілік жиілігі 1,4 [[Герц|ГГц]]
 |графикалық_процессор      = [[Mali (GPU)|Mali]]-400 MP
 |оперативтік_зерде         = 1 [[Гигабайт|Гб]]
 |жады                      = 16 [[Гигабайт|Гб]]/32 Гб/64 Гб ([[флеш-жады]])
 |карта_жадысы              = [[Secure Digital#SDXC|microSDXC]] карта жадысын 64 [[Гигабайт|Гб]]-қа дейін қолдайды
 |аккумулятор               = [[Литий-полимерлі аккумулятор|Li-Pol]] (литий-полимерлі) 2100 [[мА·с]]&lt;br /&gt;Сөйлесу режиміндегі жұмысы: 1300 мин (2G) / 650 мин (3G)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.samsung.com/ru/consumer/mobile-devices/smart-phones/samsung-galaxy/GT-I9300RWDSER-spec | title=Спецификации смартфона Samsung GALAXY S III на официальном сайте Samsung в России}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Күту режимінде жұмысы: 900 сағ (2G) / 750 сағ (3G)
 |экран                     = [[Super Active Matrix Organic Light-Emitting Diode|SuperAMOLED (HD SuperAMOLED)]] типті [[PenTile]] схемасындағы [[Кең дисплей|кең]] [[Сенсорлы экран|сенсорлы дисплей]].[[WXGA]]-мен RGBG-1280x720 [[пиксел]]ді рұқсаты (жақ арақатынасы 16:9), диагоналі 4,8&quot; (120 мм), тығыздығы 306 [[ppi]] (''дюймнен пиксель'') және 16,7 миллион түс қолдайды, қорғаныс шынысы [[Gorilla Glass]] 2
 |камера                    = 8 [[мегапиксель]], [[автофокус]]пен және [[жарықдиод]]ты [[Фотожарқыл|жарқыл]]мен бірге&lt;br /&gt;[[FullHD]] 1080p рұқсатты, 30 [[Кадрлық жиілік|кадр/с]] жиілігімен [[видео]] жазады
 |алдыңғы_камера            = 1,9 мегапиксель, автофокуспен&lt;br /&gt;[[HD ready|HD]] 720p рұқсатты, 30 [[Кадрлық жиілік|кадр/с]] жиілігімен [[видео]] жазады
 |интерфейс                 = [[Wi-Fi]] [[802.11|802.11a/b/g/n]] (2,4/5 [[Герц|ГГц]])&lt;br /&gt;[[Wi-Fi Direct]]&lt;br /&gt;[[Хот-спот (Wi-Fi)|Wi-Fi Hot Spot]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Bluetooth]] 4.0&lt;br /&gt;[[A2DP]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[GPS]] ([[A-GPS]])&lt;br /&gt;[[GLONASS]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Near Field Communication]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[DLNA]]
 |басқа                     = он саусаққа дейін бірге басуға болатын [[Мультитач|Multitouch]]&lt;br /&gt;3-осьтік [[акселерометр]]&lt;br /&gt;3-осьтік [[гироскоп]]&lt;br /&gt;[[барометр]]&lt;br /&gt;[[жақындату датчигі]]&lt;br /&gt;жарқырату датчигі&lt;br /&gt;[[радиоқабылдағыш]]&lt;br /&gt;[[Магнитометр|сандық]] [[компас]]&lt;br /&gt;S Voice дауыстық көмекшісі&lt;br /&gt;Smart Stay технологиясы&lt;br /&gt;Smart Alert технологиясы&lt;br /&gt;Direct Call технологиясы&lt;br /&gt;S Beam технологиясы&lt;br /&gt;Social Tag технологиясы&lt;br /&gt;AllShare және AllShare Cast технологиясы&lt;br /&gt;дауыстық басқару&lt;br /&gt;[[Google Inc.]] кіріктірілген қызметтері
 |sar                       = 0,342 Вт/кг
}}

'''Samsung Galaxy S III''' (моделі: GT-i9300) — [[Samsung Electronics]] компаниясының [[Android]] операциялық жүйесінің негізіндегі [[Смартфон|коммуникаторы]]. Samsung Galaxy S III 2012 жылдың флагмандық смартфондарының үштігіне кірді, сонымен қоса оған [[iPhone 5|Apple iPhone 5]] және [[Nokia Lumia|Nokia Lumia 920]] да кірді.

Смартфон [[2012 жыл]]дың [[3 мамыр]]ында [[Лондон]]да таныстырылды. [[2011 жыл]]дың соңына қарай Samsung Galaxy S III бұқараның көптен күткен смартфонына айналды. Интернетте иілетін дисплейлі, керамикалық корпустан жасалған, 12-мегапикселді камерасы бар деген сыбыстар таралған, алайда ол айтылғандар орындалмады. Смартфон [[Samsung]] өндірген [[Exynos]] 4412 төртядролы орталық процессорын пайдаланады, дисплейінің диагоналі 4,8 дюймді [[Super Active Matrix Organic Light-Emitting Diode|HD SuperAMOLED]]&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/628727|title=Samsung представила флагманский смартфон Galaxy S III|author=Константин Ходаковский|date=4 мамыр 2012|publisher=[[3dnews.ru]]|accessdate=2012-05-04}}&lt;/ref&gt; , аккумулятор сыйымдылығы 2100 мА·с, 8-мегапиксельді камералы, 1 Гб оперативті жадысы мен жаңа интеллектуалды функциялар орнатылған, мысалы, Samsung-тің өзі жасаған — Smart Stay технологиясы алдыңғы камераның арқасында, дисплейге қараған қолданушының жанарын танып, экранның жарықтығын төмендетпейді және дисплейді құлыптамайды. Сатылымға құрылғының бір-бірінен флеш-жадының көлемі бойынша ажыратылатын үш түрлі нұсқасы шықты: біріншісі 16 [[гигабайт|Гб]] флеш-жадылы, екіншісі — 32 Гб, үшіншісі — 64 Гб. Samsung Galaxy S III [[Samsung Galaxy S II]]-ның ізашары болып табылады. Ол да Samsung-тың техникалық жағынан жақсартылған алдыңғы флагмандарының бірі болған.&lt;ref name=&quot;cite web&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.engadget.com/2012/05/03/samsung-galaxy-s-iii-is-official | title=Samsung Galaxy S III is official: 4.8-inch HD Super AMOLED display, quad-core Exynos processor and gesture functions | date=6 маусым 2012 | author=James Trew | lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Samsung өкілдерінің айтуынша, смартфон дизайнының негізі «шынайы форма мен табиғи минимализм» болды. Оның көрінісі бірқалыпты қоршау, жіңішке корпус пен бірнеше түсті шешімдерін айтуға болады. Жоғарғы төбесінде 3,5 мм гарнитураға арналған қосқыш пен көмекші микрофон орналасса, астыңғы жағында қуаттандырғыш құрылғы мен дата-кабельді қосуға арналған қосқыш, сонымен қатар негізгі микрофон бар, оң жақ бетінде өшіріп-қосу пернесі, ал сол жақ бетінде дауысты реттегіш пернесі орналасқан, аппараттың артқы жағында 8-мегапиксельді камера мен жарықдиодты жарқыл(вспышка) және динамик бар, алдыңғы жағының көбін диагоналі 4,8 дюймді [[Super Active Matrix Organic Light-Emitting Diode|HD SuperAMOLED]] дисплейі алып жатыр, сонымен қатар онда алдыңғы камера, сөйлеу динамигі(құлаққа тақап тыңдайтын динамик), жарқырату мен жақындату датчигі, сонымен қоса үш перне — біріншісі механикалық («үйге») және екі сенсорлы («контекстті мәзірді ашу» және «кері») пернелері орналасқан.&lt;ref name=&quot;cnet20120508&quot;&gt;{{cite web | url=http://reviews.cnet.com/8301-12261_7-57430091-10356022/samsung-galaxy-s-iii-hands-on-oh-yes-it-has-wow-factor/ | title=Samsung Galaxy S III hands-on: Oh yes, it has wow factor | publisher=CNet | date=8 мамыр 2012 | author=Jessica Dolcourt | lang=en}}&lt;/ref&gt; Корпустың негізгі материалы — пластик.

Galaxy S III-те бірнеше арнайы функциялар ұйымдастырылған. Тағы Galaxy S3 [[Smart TV|«ақылды» теледидарларға]] сымсыз «AllShare Cast» технологиясы арқылы қосыла алады.

=== Функциялары ===
;Smart Stay
Smart Stay технологиясы қолданушы экранға қарап тұрғанда, дисплейдің жарықтығының төмендемеуін және оның өшпеуін қамтамасыз етеді. Көзді алдыңғы камера бақылап отырады, егер ол көзді «байқап қалса» хабарламалардың оң жақ бағанында көз иконкасы шығып, экран уақытынан ерте өшпей, жарықтығы төмендемей тұрады.

;S Voice
Табиғи дауысты тану жүйесінің көмегімен смартфонды сөздер арқылы басқарады. «S Voice» тек қана қосымшаларды ашып онымен жұмыс істеуді басқаратын негізгі функциялармен шектелмейді, ол қолданушы туралы ақпаратты және әртүрлі интернет-қызметтерді қолданып адамның сұрақтарына жауап бере алады. Функция өкінішке орай қазақ және орыс тілдерін түсінбейді, ол ағылшын, итальян, неміс, француз, испан, корей тілдерінде қол жетімді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://soteist.ru/obzory/umnye-funkcii-smartfona-samsung-galaxy-s3.html|title=Умные функции смартфона Samsung Galaxy S3|date=8 мамыр 2012|publisher=Сотеист.ру|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texplod.com/the-samsung-galaxy-s3-galaxy-siii-unveils-it-is-time-for-reality/|title=The Samsung Galaxy S3/ Galaxy sIII unveils- It is time for reality/First look on Features and specification|first=Josemon maliakal|date=4 мамыр 2012|publisher=texplod.com|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

;Smart Alert
Smart Alert технологиясының арқасында телефонды қолға алған кезде, жіберілген қоңыраулар немесе оқылмаған хаттар келген болса ол вибросигнал береді.

;Әлеуметтік тегтер (Social Tag)
Функция смартфонға суретке түсірілген адамадарды, контактілер тізіміндегі кісілердің суретімен салыстырып таниды. «Share» функциясы Galaxy S3 «таныған» суреттерді басқа адамдармен бөлісуге көмектеседі.

;Direct Call
«Direct Call» технологиясы арқылы абоненттың контакті дерегін қарап отырып, немесе оған хабарлама жазып отырып телефонды жай ғана құлаққа жақындатқанда қоңырау өзінен-өзі шалынады.

;S Beam
S Beam технологиясы «Android Beam-нің» [[Near Field Communication|NFC]]-функциясының жетілдірілген түрі. Ол арқылы Samsung Galaxy S3 смартфондарын бір-біріне жанастырып, [[Wi-Fi Direct]]-тің көмегімен файлдарды алмастыруға болады.

; Интеллектуальді айналдыру
Интеллектуальді айналдыру функциясы алдыңғы камераның көмегімен, адамның бетінің орналасу күйін анықтап, экранды тігінен не көлденеңінен айналдырады.

=== Процессор ===
Модельдерінің көбі 4 ядролы, 1,4 ГГц СнК Samsung Exynos 4-ті қолданады. АҚШ-қа арналаған, LTE (4G) қолдайтын, моделі 2 ядролы Qualcomm Snapdragon S4 процессорын пайдаланады.&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot; /&gt;

=== Камералар ===
Смартфонда 2 камера орнатылған. Негізгісі 8 мегапиксельді, ал алдыңғысы 2 мегапиксельді. Екі камера да автофокус функциясын, затвор өңделуіндегі нөлдік кідірісті, және артқы қаракөлеңкелі сенсорды (BSI, Backside Illumination) қолдайды.

Сонымен қатар Galaxy S III-те автоматты түрде 20 фотосурет сериясын түсіретін «Burst Shot» функциясы мен түсірілген 8 суреттін ішінен ең жақсысын таңдайтын «Best Photo» орнатылған. Негізгі камерасы бір секундта 30 кадр жасайтын жоғары сапалы (Full HD) видео түсіреді.&lt;ref name=&quot;3dNews03052012&quot; /&gt;

=== Түрлі түсті нұсқалары ===
Алғашында смартфонның 2 түсті нұсқасы шыққан — «Теңіз тасы» (қою көк) және «Ақ мәрмәр» (ақ). Кейін «Қызыл анар», «Қара жақұт», «Сұр титан» деген нұсқалары шықты.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
[http://www.samsung.com/kz_ru/ Samsung басты беті]

== Тағы қараңыз ==
* [[Android]]
* [[Samsung Galaxy S II]] (GT-i9100)
* [[Samsung Galaxy S III mini]] (GT-I8190)
* [[Samsung Galaxy S (серия)]]
* [[Samsung Galaxy]]

{{Samsung_телефондары}}

[[Санат:Смартфондар]]
[[Санат:Samsung ұялы телефондары]]
[[Санат:Android негізіндегі құрылғылар]]</text>
      <sha1>gm1dyec3ozvwiq3t3g52f2a5ypcegp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресей мемлекеттік су тізілімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491976</id>
    <revision>
      <id>3604012</id>
      <parentid>3379821</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <origin>3604012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="atl2y3fw5daitjz70q838wm6um95q6w" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік су реестрі (Ресей)''' - [[Ресей|Ресей Федерациясы]] субъектілері (федералдық меншікте, муниципальдық бөліністер, жеке және заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер) иелігіндегі су нысандары, [[өзен алабы|өзен алаптары]] мен алаптық (бассейндік) округтер туралы құжатталған мәліметтердің жинақталған жүйесі. [[Тізілім|Реестр]] Ресей Федерациясы заңнамаларымен шектеулер қойылғандар санатына жатпайтын, мемлекеттік ақпарат ресурстары мен ашықтықты қамтамасыз ететін мәліметтерден құралады. Реестр Ресей Үкіметінің 2007 жылғы 28 сәуірдегі №253 қаулысының негізінде құралған.

Мемлекеттік су реестрі төмендегі тараулардан тұрады:
* &quot;Су нысандары және су ресурстары&quot;;
* &quot;Су пайдалану&quot;;
* «Су нысандарындағы инфрақұрылым».

{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Су шаруашылығы]]
[[Санат:Ресей]]</text>
      <sha1>atl2y3fw5daitjz70q838wm6um95q6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604095</id>
      <parentid>3604012</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:JellFisher|JellFisher]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3379821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="02vcr28truv2zty5de4x9kphpokd8qg" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік су реестрі (Ресей)''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] субъектілері (федералдық меншікте, муниципальдық бөліністер, жеке және заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер) иелігіндегі су нысандары, [[өзен алабы|өзен алаптары]] мен алаптық (бассейндік) округтер туралы құжатталған мәліметтердің жинақталған жүйесі. [[Тізілім|Реестр]] Ресей Федерациясы заңнамаларымен шектеулер қойылғандар санатына жатпайтын, мемлекеттік ақпарат ресурстары мен ашықтықты қамтамасыз ететін мәліметтерден құралады. Реестр Ресей Үкіметінің 2007 жылғы 28 сәуірдегі №253 қаулысының негізінде құралған.

Мемлекеттік су реестрі төмендегі тараулардан тұрады:
* &quot;Су нысандары және су ресурстары&quot;;
* &quot;Су пайдалану&quot;;
* «Су нысандарындағы инфрақұрылым».

{{бастама}}
{{уики}}
[[Санат:Су шаруашылығы]]
[[Санат:Ресей]]</text>
      <sha1>02vcr28truv2zty5de4x9kphpokd8qg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3603884</id>
      <parentid>3603346</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3603884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20820" sha1="5i2vwmfrg6yi9txzqx7ssm5s2rs1t0n" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3954}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1914}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1575}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1281}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:673}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 7 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 8 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:271}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 9 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:245}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 10 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:214}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 11 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 12 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:186}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 13 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:177}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 14 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:161}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 15 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 16 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 17 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}}
|-
| 18 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 19 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}}
|-
| 20 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}}
|-
| 21 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:103}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}}
|-
| 22 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}}
|-
| 23 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}}
|-
| 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}}
|-
| 25 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}}
|-
| 26 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}}
|-
| 27 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}
|-
| 28 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 29 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 30 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}}
|-
| 31 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}}
|-
| 32 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 33 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}}
|-
| 34 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Aigul ao}}
|-
| 35 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}}
|-
| 36 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}}
|-
| 37 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}}
|-
| 38 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}}
|-
| 39 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 40 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 41 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}}
|-
| 42 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|С.Жания}}
|-
| 43 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}}
|-
| 44 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}}
|-
| 45 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}}
|-
| 46 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}}
|-
| 47 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}}
|-
| 48 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}}
|-
| 49 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}}
|-
| 50 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 51 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 52 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}}
|-
| 53 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}}
|-
| 54 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}}
|-
| 55 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}}
|-
| 56 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}}
|-
| 57 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}}
|-
| 58 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}}
|-
| 59 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 60 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}}
|-
| 61 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}}
|-
| 62 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}}
|-
| 63 || [[User:Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] || [[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Gulnazira.koshanova}}
|-
| 64 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}}
|-
| 65 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}}
|-
| 66 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 67 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 68 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}}
|-
| 69 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}}
|-
| 70 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 71 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Itsasau}}
|-
| 72 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}}
|-
| 73 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}}
|-
| 74 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}
|-
| 75 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 76 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}}
|-
| 77 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 78 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}}
|-
| 79 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}}
|-
| 80 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}}
|-
| 81 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 82 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Kas77777}}
|-
| 83 || [[User:QazPaluan|QazPaluan]] || [[Special:Contributions/QazPaluan|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|QazPaluan}}
|-
| 84 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}}
|-
| 85 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}}
|-
| 86 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}}
|-
| 87 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}}
|-
| 88 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}}
|-
| 89 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}}
|-
| 90 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}}
|-
| 91 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}}
|-
| 92 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}}
|-
| 93 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}}
|-
| 94 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|19642206g}}
|-
| 95 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}}
|-
| 96 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}}
|-
| 97 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}}
|-
| 98 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}}
|-
| 99 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}}
|-
| 100 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 101 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 102 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}}
|-
| 103 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 104 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}}
|-
| 105 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Lanananna}}
|-
| 106 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}}
|-
| 107 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}}
|-
| 108 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}}
|-
| 109 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}}
|-
| 110 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}}
|-
| 111 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}}
|-
| 112 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}}
|-
| 113 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}}
|-
| 114 || [[User:NnnnoNam|NnnnoNam]] || [[Special:Contributions/NnnnoNam|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|NnnnoNam}}
|-
| 115 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}}
|-
| 116 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}}
|-
| 117 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}}
|-
| 118 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}}
|-
| 119 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}}
|-
| 120 || [[User:Айша Искакова|Айша Искакова]] || [[Special:Contributions/Айша Искакова|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Айша Искакова}}
|-
| 121 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}}
|-
| 122 || [[User:-wuppertaler|-wuppertaler]] || [[Special:Contributions/-wuppertaler|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|-wuppertaler}}
|-
| 123 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 124 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}}
{{/end}}</text>
      <sha1>5i2vwmfrg6yi9txzqx7ssm5s2rs1t0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>503267</id>
    <revision>
      <id>3604162</id>
      <parentid>3527641</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Нұрділла</username>
        <id>181129</id>
      </contributor>
      <comment>Мәлімет қостым</comment>
      <origin>3604162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4737" sha1="hnd0ugzf03jnensv9yj49uax28qehpo" xml:space="preserve">Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам сотталды, 264 студент оқудан шығарылды. 1987 ж. жазда КОКП Ок қаулысы шығып, желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды. Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға серпін берді.
Құрбан болғандар:
Т.Тәшенов 
К.Күзембаев
[[Ербол Сыпатаев|Е.Сыпатаев]], 
[[Сабира Мұхамеджанова|С.Мұхаметжанова]], 
К.Молданазарова, 
[[Қайрат Рысқұлбеков|Қ.Рысқұлбеков,]]
М.Әбдіқұлов,
[[Ләззат Оразханқызы Асанова|Л.Асанова]]
Сотталғандар: тірі екені белгісіздер
* 1.	Айтмырза Құрманғазы Зейноллаұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптар бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 2.	Байсимбеков Ерлан Мамырханұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 3.	Декелбаев Ерлан Әбдiрашитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырыл¬ған
* 4.	Ермеков Тоқтар Тишкулұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 5.	Тынышбек Қарлыбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша және 201-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 6.	Есимбаев Қадыр Сейтханұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 7.	Есiркепов Уызбек Шәкiрұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 8.	Иманғожа Бақтыбек Жұмабекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жыл 6 айға бас бостандығынан айырылған
* 9.	Күзембаев Қайыргелдi Қалиақпар¬ұлы, ҚазССР ҚК 60-65, 88-1, 173-1-баптары бойынша 14 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 10.	Қамбаров Қалдыбек, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 11.	Қасенбаев Мейрамғазы Жағыпарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 12.	Қорабаев Шора Халықұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 13.	Құдайбергенов Расылхан Омарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 14.	Музаффар Әлiбек Құндақбайұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 15.	Отарбаев Кенжетай, Қаз ССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 16.	Рамазанов Амандық Сәбитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 17.	Сәбитова Жансая, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 18.	Сейтiмбет Үсiпхан Әбдiкерiмұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 19.	Таубай Бақтығали Артықбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 4 жылға, 173-II бабы бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 20.	Шыныбаев Нұрман Әлібекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 8 жылға бас бостандығынан айырылған.
21. Жиенбаев Нұрділла Қалилаұлы,оқудан шығарылды.

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>hnd0ugzf03jnensv9yj49uax28qehpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604165</id>
      <parentid>3604162</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Нұрділла|Нұрділла]] ([[User talk:Нұрділла|т]]) өңдемелерінен [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3527641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="7n7du55s2fou61n0ej0dbcbh192nq29" xml:space="preserve">Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам сотталды, 264 студент оқудан шығарылды. 1987 ж. жазда КОКП Ок қаулысы шығып, желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды. Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға серпін берді.
Құрбан болғандар:
Т.Тәшенов 
К.Күзембаев
[[Ербол Сыпатаев|Е.Сыпатаев]], 
[[Сабира Мұхамеджанова|С.Мұхаметжанова]], 
К.Молданазарова, 
[[Қайрат Рысқұлбеков|Қ.Рысқұлбеков,]]
М.Әбдіқұлов,
[[Ләззат Оразханқызы Асанова|Л.Асанова]]
Сотталғандар: тірі екені белгісіздер
* 1.	Айтмырза Құрманғазы Зейноллаұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптар бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 2.	Байсимбеков Ерлан Мамырханұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 3.	Декелбаев Ерлан Әбдiрашитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырыл¬ған
* 4.	Ермеков Тоқтар Тишкулұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 5.	Тынышбек Қарлыбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша және 201-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 6.	Есимбаев Қадыр Сейтханұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 7.	Есiркепов Уызбек Шәкiрұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 8.	Иманғожа Бақтыбек Жұмабекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жыл 6 айға бас бостандығынан айырылған
* 9.	Күзембаев Қайыргелдi Қалиақпар¬ұлы, ҚазССР ҚК 60-65, 88-1, 173-1-баптары бойынша 14 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 10.	Қамбаров Қалдыбек, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 11.	Қасенбаев Мейрамғазы Жағыпарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 12.	Қорабаев Шора Халықұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 13.	Құдайбергенов Расылхан Омарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 14.	Музаффар Әлiбек Құндақбайұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 15.	Отарбаев Кенжетай, Қаз ССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 16.	Рамазанов Амандық Сәбитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 17.	Сәбитова Жансая, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 18.	Сейтiмбет Үсiпхан Әбдiкерiмұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, 
* 19.	Таубай Бақтығали Артықбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 4 жылға, 173-II бабы бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған,
* 20.	Шыныбаев Нұрман Әлібекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 8 жылға бас бостандығынан айырылған.

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>7n7du55s2fou61n0ej0dbcbh192nq29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EXO</title>
    <ns>0</ns>
    <id>509925</id>
    <revision>
      <id>3603948</id>
      <parentid>3603188</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bolat Zhora</username>
        <id>172024</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Кіріспе бөлімі жаңартылды. Негізгі бөлімі толықтырылды.</comment>
      <origin>3603948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28805" sha1="2zul80n6d5nv51kqwbjkmon3gskl5ko" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = EXO
 |Логотипі            =Logo de EXO.png 
 |Суреті              =Exo monster 160618 suwon.png
 |Сурет тақырыбы      = EXO&lt;br /&gt;
Солдан оңға қарай: Бэкхён, Чанёль, Чен, ДиО, Сухо, Кай, Лей, Сехун, Сюмин.
 |Сурет ені           = 300px
 |Жанры               =  [[K-pop]], [[Mandopop]], [[R&amp;B]], [[би]]
 |Белсенділік жылдары     = 2011 – қазіргі уақыт
 |Мемлекет            = {{KOR}}
 |Қайдан              =[[Сеул]] 
 |Тілі                = [[корей тілі|корей]], [[Қытай тілі|қытайша]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[жапон тілі|жапон]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблы              = SM Entertainment
 |Басқа да жобалары   = 
 |Құрамы              = Сухо (수호) &lt;br /&gt;
Бэкхён (백현) &lt;br /&gt;
Чанёль (찬열) &lt;br /&gt;
ДиО (디오) &lt;br /&gt;
Кай (카이) &lt;br /&gt;
Сехун (세훈) &lt;br /&gt;
Сюмин (시우민) &lt;br /&gt;
Лэй (레이) &lt;br /&gt;
Чен (첸) &lt;br /&gt;
 |Бұрынғы қатысушылары    =[[Лухан]]&lt;br&gt;[[Крис Ву]]&lt;br&gt;[[Хуан Цзы Тао]]
 |Сайты               = {{URL|exo.smtown.com}}
}}

'''EXO''' ({{lang-ko|엑소}}) – Сеулде іргесі қаланған кәріс-қытай жігіттерінен құралған бой-бэнд. SM Entertainment агенттігі бұл топты 2011 жылы жинап, 2012 жылы сахнаға шығарды. Қазіргі құрамында тоғыз жігіт бар: Сюмин, Сухо, Лэй, Бэкхён, Чен, Чанёль, ДиО, Кай және Сехун. Бұлардың басты ерекшелігі – әндерін кәріс, қытай (мандарин) және жапон тілдерінде қатар шырқап, кең ауқымда өнер көрсетеді. 

Бастапқыда топта он екі мүше болған. Олар екі топқа бөлінді: Exo-K (Сухо, Бэкхён, Чанёль, ДиО, Кай, Сехун) және Exo-M (Сюмин, Лэй, Чен, Лухан, Крис, Тао). Алайда 2014-2015 жылдары Крис, Лухан және Тао агенттікпен соттасып, топтан кетіп тынды. 2014 жылы шыққан «Overdose» альбомына дейін екі топ екі тілде (кәрісше және қытайша) бөлек өнер көрсетіп келген еді. Содан бері олар бір топ болып бірікті, бірақ әндеріндегі көптілділік сол күйі қалды. Топ ішінен бөлінген кішігірім жобалар да бар: 2016 жылы Exo-CBX (Чен, Бэкхён, Сюмин), ал 2019 жылы Exo-SC (Сехун мен Чанёль) дуэті құрылды. Бұған қоса, топтың әр мүшесі музыкада, кинода және теледидарда жеке карьерасын да сәтті дөңгелетіп жүр.

​Топтың бағын жандырған «Growl» синглы мен «XOXO» (2013) альбомы болды.&lt;ref&gt;http://www.allkpop.com/article/2013/05/pre-orders-for-exos-first-album-xoxo-about-to-reach-300000-copies&lt;/ref&gt;  Сыншылар оң бағасын беріп, қайта өңделген нұсқасымен қоса есептегенде бір миллионнан астам тиражбен сатылды. Бұл – кәріс шоу-бизнесінде соңғы он екі жылда болмаған рекорд еді. Осыдан кейін EXO-ның әрбір альбомы миллиондық межеден асатын болды. 2018 жылы шыққан «Don't Mess Up My Tempo» альбомы АҚШ-тың Billboard 200 чартында 23-орынға дейін көтерілсе, 2023 жылғы «Exist» альбомы Оңтүстік Кореяда 2 миллионнан астам данамен сатылып, топ тарихындағы ең өтімді өнімге айналды.

​EXO-ның қоржынында марапат аз емес: MAMA Awards-тың «Жыл альбомы» номинациясын қатарынан бес жыл, Melon Music Awards-тың «Жыл әртісі» атағын қатарынан екі жыл иеленді. Төрт үлкен турне мен бірнеше ортақ концерттер аясында жүзден астам шоу өткізді. 2014-2018 жылдар аралығында Forbes Korea нұсқасы бойынша ең ықпалды 40 жұлдыздың бестігінен түскен жоқ. Оларды Кореяның Туризм ұйымы «Ел мақтанышы» деп атаса, жанкүйерлері «К-поп патшалары» деп төрге шығарды. Музыкадан бөлек, Nature Republic, Samsung сияқты алпауыт брендтердің жарнамасына түсіп, ЮНИСЕФ-пен бірге Smile For U қайырымдылық жобаларына да белсенді атсалысып келеді.

== Қатысушылары ==
=== Қатысушылар тізімі ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:#ffccff&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Лақап аты				
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Шын аты	
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Туған күні
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Топтағы орны
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Топша
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Мемлекет
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Аса қабілеттері
|-
! align=&quot;center&quot; | Қазақша		
! align=&quot;center&quot; | Хангыль
! align=&quot;center&quot; | Қазақша	
! align=&quot;center&quot; | Хангыль
|-
| align=&quot;center&quot; | Сюмин || align=&quot;center&quot; | 시우민
| align=&quot;center&quot; | Ким Мин Сок || align=&quot;center&quot; | 김민석
| align=&quot;center&quot; | 26.03.1990
| align=&quot;center&quot; | Биші, саб-вокалшы, саб-рэппер
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Аяз
|-
| align=&quot;center&quot; | Сухо  
| align=&quot;center&quot; | 수호
| align=&quot;center&quot; | Ким Чун Мён|| align=&quot;center&quot; | 김준면
| align=&quot;center&quot; | 22.05.1991
| align=&quot;center&quot; | '''ЕХО-К''' лидері, басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Су
|-
| align=&quot;center&quot; | Лэй || align=&quot;center&quot; | 레이
| align=&quot;center&quot; | Чжан Исин || align=&quot;center&quot; | 장이씽
| align=&quot;center&quot; | 07.10.1991
| align=&quot;center&quot; | Басты биші, вокалшы, саб-рэппер
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{CHN}}
| align=&quot;center&quot; | Емдеу
|-
| align=&quot;center&quot; | Бэкхён || align=&quot;center&quot; | 백현
| align=&quot;center&quot; | Бён Бэк Хён || align=&quot;center&quot; | 변백현
| align=&quot;center&quot; | 06.05.1992
| align=&quot;center&quot; | Басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Жарық
|-
| align=&quot;center&quot; | Чен || align=&quot;center&quot; | 첸
| align=&quot;center&quot; | Ким Чон Дэ || align=&quot;center&quot; | 김종대
| align=&quot;center&quot; | 21.09.1992
| align=&quot;center&quot; | Басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Найзағай
|-
| align=&quot;center&quot; | Чанёль || align=&quot;center&quot; | 찬열
| align=&quot;center&quot; | Пак Чан Ёль || align=&quot;center&quot; | 박찬열
| align=&quot;center&quot; | 27.11.1992
| align=&quot;center&quot; | Басты рэппер, вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | От
|-
| align=&quot;center&quot; | ДиО || align=&quot;center&quot; | 디오
| align=&quot;center&quot; | До Кён Су || align=&quot;center&quot; | 도경수
| align=&quot;center&quot; | 12.01.1993
| align=&quot;center&quot; | Басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Жер
|-
| align=&quot;center&quot; | Кай || align=&quot;center&quot; | 카이
| align=&quot;center&quot; | Ким Чон Ин || align=&quot;center&quot; | 김종인
| align=&quot;center&quot; | 14.01.1994
| align=&quot;center&quot; | Басты биші, саб-рэппер
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Телепортация
|-
| align=&quot;center&quot; | Сехун || align=&quot;center&quot; | 세훈
| align=&quot;center&quot; | О Се Хун || align=&quot;center&quot; | 오세훈
| align=&quot;center&quot; | 12.04.1994
| align=&quot;center&quot; | Биші, саб-рэппер, макнэ
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Жел
|-
|[[Лухан|Лу Хан]]

|루한
|Лу Хан
|루한
|20.04.1990
|Басты вокалшы және биші
|EXO-M
|{{CHN}}
|Телекинез
|-
|[[Крис Ву|Крис]]

|크리스
|Ву Ифань
|우판
|06.11.1990
|Басты рэппер, саб-вокалшы
|EXO-M
|{{CHN}}
|Ұшу
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Хуан Цзы Тао|Тао]] || align=&quot;center&quot; | 타오
| align=&quot;center&quot; | Хуан Цзы Тао || align=&quot;center&quot; | 황지타오 
| align=&quot;center&quot; | 02.05.1993
| align=&quot;center&quot; | Саб-рэппер,биші, макнэ
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{CHN}}
| align=&quot;center&quot; | Уақытпен билеу (меңгеру)
|}
Топтың бұрынғы мүшелері:
* ''Ву Ифань (Крис)'' - 2014 жылдың 15 мамыр айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр.
* ''Лу Хан'' - 2014 жылдың 10 қазан айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр.
* ''Хуан Цзы Тао - 2015 жылдың 5 маусым айында топ құрамынан кетіп,«Huang Z.TAO Studio»деген жеке компаниясын ашты.''

== Дискография ==

=== Альбомы ===
* 2012&amp;nbsp;— MAMA [1-ші мини альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1. MAMA (Корей нұс.) || 1. MAMA (Қытай нұс.)
|-
| 2. WHAT IS LOVE || 2. WHAT IS LOVE
|-
| 3. HISTORY || 3. HISTORY
|-
| 4. ANGEL || 4. ANGEL
|-
| 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee) || 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee)
|-
| 6. MACHINE || 6. MACHINE
|}

* 2013&amp;nbsp;— XOXO (Kiss &amp; Hug) 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K (Kiss нұс.) !! EXO-M (Hug нұс.)
|-
| 1. Wolf (Корей нұс.) || 1. Wolf (Қытай нұс.)
|-
| 2. Baby, Don’t Cry || 2. Baby, Don’t Cry
|-
| 3. Black Pearl || 3. Black Pearl
|-
| 4. Don’t Go || 4. Don’t Go
|-
| 5. Let Out The Beast || 5. Let Out The Beast
|-
| 06. 3.6.5.  || 6. 3.6.5.
|-
| 7. Heart Attack || 7. Heart Attack
|-
| 8. Peter Pan || 8. Peter Pan
|-
| 9. Baby || 9. Baby
|-
| 10. My Lady || 10. My Lady
|-
| 11. Wolf (EXO-K нұс.)  || 11. Wolf (EXO-M нұс.)
|-
| 12. Wolf (Қытай нұс.) || 12. Wolf (Корей нұс.)
|}

* 2013&amp;nbsp;— GROWL (Kiss &amp; Hug) [XOXO Repackage]
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 1. XOXO
|-
| 2. Lucky
|-
| 3. Growl
|}

* 2013&amp;nbsp;— Miracles in December [2-ші мини альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;

| 1. Miracles In December 
|-
| 2. Christmas Day 
|-''''''Жуан мәтін''''''
| 3. The Star 
|-
| 4. My Turn To Cry 
|-
| 5. The First Snow 
|-
| 6. Miracles In December [Classical Orchestra нұс.] 
|}

*2014-Overdose [3-ші мини альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1. Overdose(Корей нұс.)|| 1. Overdose(Қытай нұс.)
|-
| 2. Moonlight(Корей нұс.)|| 2. Moonlight(Қытай нұс.)
|-
| 3.Thunder(Корей нұс.)|| 3. Thunder(Қытай нұс.)
|-
| 4.Run(Корей нұс.)|| 4. Run(Қытай нұс.)
|-
| 5. Love Love Love(Корей нұс.)|| 5. Love Love Love(Қытай нұс.)
|}

*2015-Exodus[2-ші альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.Transformer(Корей нұс.) || 1. Transformer(Қытай нұс.)
|-
| 2. My Answer(Корей нұс.) || 2. My Answer (Қытай нұс.)
|-
| 3.Exodus(Корей нұс.) || 3. Exodus (Қытай нұс.)
|-
| 4.El Dorado(Корей нұс.) || 4. El Dorado (Қытай нұс.)
|-
| 5. Playboy(Корей нұс.) || 5. Playboy (Қытай нұс.)
|-
| 6. Hurt(Корей нұс.) || 6. Hurt (Қытай нұс.)
|-
| 7. Lady Luck(Корей нұс.) || 7. Lady Luck (Қытай нұс.)
|-
| 8. What If..(Корей нұс.) || 8. What If.. (Қытай нұс.)
|-
| 9.Beautiful(Корей нұс.) || 9. Beautiful (Қытай нұс.)
|-
| 10.Call Me Baby(Корей нұс.) || 10.Call Me Baby (Қытай нұс.)
|}
*2016-Ex'Act[3-ші альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.Stronger (Корей нұс.) || 1. Stronger (Қытай нұс.)
|-
| 2. They Never Know(Корей нұс.) || 2.They Never Know (Қытай нұс.)
|-
| 3.One and Only(Корей нұс.) || 3. One and Only (Қытай нұс.)
|-
| 4.White Noise(Корей нұс.) || 4. White Noise (Қытай нұс.)
|-
| 5.Heaven(Корей нұс.) || 5. Heaven (Қытай нұс.)
|-
| 6. Artificial Love(Корей нұс.) || 6.Artificial Love (Қытай нұс.)
|-
| 7. Cloud 9(Корей нұс.) || 7. Cloud 9 (Қытай нұс.)
|-
| 8. Monster(Корей нұс.) || 8. Monster (Қытай нұс.)
|-
| 9.Lucky One(Корей нұс.) || 9. Lucky One (Қытай нұс.)
|}
*2017-The WAR[4-ші альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.The Eve(Корей нұс.) || 1. The Eve(Қытай нұс.)
|-
| 2. Ko Ko Bop(Корей нұс.) || 2.Ko Ko Bop (Қытай нұс.)
|-
| 3.What U do?(Корей нұс.) || 3. What U do? (Қытай нұс.)
|-
| 4.Forever(Корей нұс.) || 4. Forever (Қытай нұс.)
|-
| 5.Diamond (Корей нұс.) || 5. Diamond (Қытай нұс.)
|-
| 6. Touch It(Корей нұс.) || 6. Touch It (Қытай нұс.)
|-
| 7. Chill(Корей нұс.) || 7. Chill (Қытай нұс.)
|-
| 8. Walk On Memories(Корей нұс.) || 8. Walk On Memories (Қытай нұс.)
|-
| 9.Going Crazy (Корей нұс.) || 9.Going Crazy(Қытай нұс.)
|}
*2017-The WAR[қайта жарияланған альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.Power(Корей нұс.) || 1. Power(Қытай нұс.)
|-
| 2.Sweet Lies(Корей нұс.) || 2.Sweet Lies (Қытай нұс.)
|-
| 3.Boomerang(Корей нұс.) || 3.Boomerang (Қытай нұс.)
|}

*2017-Universe[қысқы арнайы альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 1.Been Through(Корей нұс.) 
|-
| 2.Stay(Корей нұс.) 
|-
| 3.Lights Out(Корей нұс.) 
|-
| 4.Good Night(Корей нұс.) 
|-
| 5.Fall (Корей нұс.) 
|-
| 6. Universe(Корей нұс.) 
|-
| 7. Universe (Қытай нұс.)
|}

=Видеография =
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Уақыты
! scope=&quot;col&quot; | Өлең
|-
|30.01.2012
|What is love
|-
|08.03.2012
| History
|-
|07.04.2012
| MAMA
|-
| 30.05.2013
| Wolf
|-
| 15.07.2013
| Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 1)
|-
| 31.07.2013
| Growl
|-
| 20.08.2013
| Growl (2-ші нұсқасы)
|-
| 04.09.2013
| Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 2)
|-
| 04.12.2013
| Miracles in December
|-
| 02.05.2014
| Overdose
|-
| 30.03.2015
| Call Me Baby
|-
|02.06.2015
|Love Me Right
|-
|09.12.2015
|Sing For You
|}

==Тизерлер==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | №
! scope=&quot;col&quot; | Уақыты
! scope=&quot;col&quot; | Өлең
! scope=&quot;col&quot; | Қатысушылары
|-
| 1
| 21.12.2011
| My Lady
| Kai
|-
| 2
| 26.12.2011
| Time Control
| Kai &amp; Luhan
|-
| 3
| 27.12.2011
| Metal
| Tao
|-
| 4
| 29.12.2011
| My Lady
| Kai
|-
| 5
| 02.01.2012
| Machine
| Kai
|-
| 6
| 05.01.2012
| Lightsaver
| Kai
|-
| 7
| 09.01.2012
| Run&amp;Gun
| Sehun &amp; Kai
|-
| 8
| 10.01.2012
| Black Pearl
| Sehun
|-
| 9
| 11.01.2012
| Angel
| Sehun &amp; Luhan
|-
| 10
| 16.01.2012
| Phoenix
| Lay
|-
| 11
|24.01.2012
| Let Out The Beast
| Xiumin &amp; Kai
|-
| 12
| 26.01.2012
| Two Moons
| Kai &amp; Lay
|-
| 13
| 06.02.2012
| What Is Love
| Sehun
|-
| 14
|09.02.2012
| What Is Love
| Kai
|-
| 15
| 13.02.2012
| Metal
| Tao
|-
| 16
| 14.02.2012
| Reflection I
| D.O. &amp; Suho
|-
| 17
| 15.02.2012
| Angel
| Kris
|-
| 18
| 16.02.2012
| Emergency
| Kai
|-
| 19
| 21.02.2012
| Beautiful
| Lay, Chen &amp; Baekhyun
|-
| 20
| 22.02.2012
| El Dorado
| Chanyeol
|-
| 21
| 28.02.2012
| Baby Don't Cry
| Kai
|-
| 22
| 29.02.2012
| Angel
| Lay &amp; Sehun
|-
| 23
| 01.03.2012
| Angel
| Kai
|}
== Концерт және тур ==
'''Хэдлайнер'''
* EXO from EXOplanet #1 – The Lost Planet (2014)
* EXO Planet #2 – The EXO'luxion (2015–2016)
* EXO Planet #3 – The EXO'rdium (2016–2017)
* EXO Planet #4 – The EℓyXiOn (2017–2018)
* EXO Planet #5 – The EXplOration (2019)

* SM Town Live World Tour III (2012–2013)
* SM Town Live World Tour IV (2014–2015)
* SM Town Live World Tour V (2016)
* SM Town Live World Tour VI (2017–2018)
* Supporting act
*Super Junior – Super Show 4 (EXO-M only) (2012)

== Фильмография ==
* Дорама «Махаббаттың 4 түсі» (2008) — Чанёль
* Дорама «Бұл махаббат келеді» (2010) — Тао
* Дорама «Сен үшін барлық түсте» (2012) — EXO-K, 2 бөлімі
* Дорама «Корольдік вилла» (2013) — Чанёль және Сехун
* Дорама «Премьер-министр және мен» (2013) — Сухо, 
* Фильм «Сантаны құтқарамыз» (2014) — Сухо 
* Дорама «Бәрі жақсы, бұл махаббат» (2014) — До Кёнсу
* Фильм «Арба» (2014) — До Кёнсу
* Фильм «20 жасқа оралу» (2015) — Лухан
* Фильм «Тек біздің құпия мекеніміз» (2015) — Ифань
* Фильм «ЧанСу дүкені» (2015) — Чанёль
* Веб-драма «EXO көрші үйде» (2015) — 16 бөлімді
* Фильм «Сен менің шуағымсың» (2015) — Тао
* Фильм «Әлемнен шыққан нәресте» (2015) — Лэй
* Фильм «Соқыр» (2015) — Лухан
* Дорама «Сәлем, қылмыскер» (2015) — До Кёнсу, 1-2 бөлімдері
* Фильм «Аңқау» (2016) — До Кёнсу
* Фильм «Даңқ күні» (2016) — Сухо
* Фильм «Әткеншек балалар» (2018) — До Кенсу

==TV-SHOW топтың қатысуымен ==
* '''Happy Camp''' [2012 - 2013] - эпизод №4, 5, 7
* '''Weekly Idol''' [2013] - эпизод №18, 21
* '''After School Club''' [2013] - эпизод №9
* '''Ток-шоу &quot;Здравствуйте&quot;''' [2012 - 2013] - эпизод №131
* '''Бегущий человек / Running Man''' [2013] - эпизод №171-172
* '''Глобальный Запрос: Песня для тебя / Global Request Show: A Song For You''' [2013] - эпизод №1-2
* '''EXO's Showtime''' [2013 - 2014] - 12 эпизодов (EXO жайлы 1-ші реалити-шоу)
* '''EXO's First Box''' [2014] - 4 эпизод
* '''SurpLines EXO'''  [2015] - 3 эпизод


== Марапаттамалары ==
'''2012 жыл''':&lt;br /&gt;- Mnet Asian Music Awards / MAMA: &quot;Азияның ең үздік жаңа тобы&quot; (толық құрам) марапаттамасы&lt;br /&gt;- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards): &quot;Best Rookie of the Year (First-Half)&quot; (толық құрам) марапаттамасы&lt;br /&gt;- 5th Mengniu Music Billboard Awards: &quot;Іс-шаралардағы ең үздік сыртқы түр&quot; (толық құрам) марапаттамасы&lt;br /&gt;- 5th Mengniu Music Billboard Awards: &quot;Жылдың ең таңымал жаңа тобы&quot; (EXO-M) марапаттамасы&lt;br /&gt;- 19th Korean Entertainment Art Awards: &quot;Rookie Singer Awards&quot; (EXO-K) марапаттамасы&lt;br /&gt;- Arirang's Simply K-Pop Awards: Награда &quot;Super Idol Rookie of the Year&quot; (EXO-K)&lt;br /&gt;- Best New Asian Artist Group (EXO) - 2012 MAMA&lt;br /&gt;- Best Newcomer Award (EXO-K) - The 27th Golden Disk Awards

- Best Rookie of the Year (First-Half) (EXO)- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)&lt;br /&gt;- Best Dressed Award (EXO) - 5th Mengniu Music Billboard Awards&lt;br /&gt;- Most Popular Group of the Year (EXO-M) - 5th Mengniu Music Billboard Awards&lt;br /&gt;- Rookie Singer Awards (EXO-K) 19th Korean Entertainment Art Awards&lt;br /&gt;- Super Idol Rookie of the Year (EXO-K) - Arirang's Simply K-Pop Awards&lt;br /&gt;- Rookie of the Year Award (EXO) - The 4th Philippine KPop Awards&lt;br /&gt;- Best Rookie of 2012 (EXO) - Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)&lt;br /&gt; - Best Debut (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards&lt;br /&gt;- Best Concept (EXOPlanet &amp; Powers) (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards

- History - Best single 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- MAMA - Best album 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Best boyband (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Favorite artist/band (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Best MV MAMA (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Popularity Group Award (EXO) - The 4th Annual Baidu Awards&lt;br /&gt;- Best Rookie Group (EXO) - SBS Pop Asia Awards 2012&lt;br /&gt;- Best MV &quot;History&quot; (EXO-K) - SBS Pop Asia Awards 2012&lt;br /&gt;- Best Engrish MV (EXO) - Eat your Kimchi Awards 2012&lt;br /&gt;- New Artist Award (EXO-K) - 22nd Seoul Music Awards&lt;br /&gt;- Best Male Rookie Group (EXO) - 2012 Soompi Awards&lt;br /&gt;


'''2013 жыл''':&lt;br /&gt;
- The Best New Artist Award (EXO-M) - VCharts Awards 2013&lt;br /&gt;
- The Most Popular Singer in Mainland China (EXO-M) - VCharts Awards 2013&lt;br /&gt;
- Most Popular Group (EXO-M) - 13th Annual Music Billboard Awards 2013&lt;br /&gt;
- Most Popular Group (EXO) - Asian Idol Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Korea Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Korea/Japan Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013&lt;br /&gt; 
- Netizen Popularity Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Song of the Year for 'Growl' (Daesang) (EXO) - MelOn Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Bonsang Top 10 Artist Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Album of the Year (XOXO) - Mnet Asian Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Artist of the Year (EXO) - Hawaii International Music Award Festival (HIMAF) 2013&lt;br /&gt;
- Most Popular Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Song (Growl) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Album (XOXO Repackage) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013&lt;br /&gt;

'''2014 жыл''':&lt;br /&gt;
- Best Packaging Design (XOXO) - iF Design Awards 2014&lt;br /&gt;
- Best Packaging Design (Growl) - iF Design Awards 2014&lt;br /&gt;
- Daesang (Grand Prize) - Seoul Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Bonsang Award (XOXO) - Seoul Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Record of the Year (Digital) (Growl) - Seoul Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Disk Daesang Award (XOXO) - Golden Disk Awards&lt;br /&gt;
- Disk Bonsang Award (XOXO) - Golden Disk Awards&lt;br /&gt;
- The Best Performers (EXO) — Korean PD Awards 26&lt;br /&gt;
- Best Asian Style (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Best Male Group (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Union Pay Artist Of The Year (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Union Pay Album of the Year (Overdose) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Best Male Group (EXO) - SBS Gayo Daejun&lt;br /&gt;
- Album Of The Year Award (Overdose) - SBS Gayo Daejun&lt;br /&gt;
'''2015 жыл''':&lt;br /&gt;
- 2015 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang  /&gt;
-2015 - Golden Disk Awards - Disk Daesang  /&gt;
-2015 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists  /&gt;
-2015 - MelOn Music Awards - Album of the Year  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Male Group  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - Weibo – Global Fan's Choice Male Group  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Asian Style Award  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - UnionPay Album of the Year  /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Popularity Award /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /&gt;
-2015 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards /&gt;
-2015 - Seoul Music Awards - iQiyi Popularity Award /&gt;
-2015 - Seoul Music Awards - Daesang Award /&gt;
-2015 - 14th Huading Awards	- Best International Group Award /&gt;	
-2015 - 2014 Youku Night - Asian Influential Group Award /&gt;
-2015 - 2014 Youku Night - Hottest Male Group Award /&gt;
-2015 - 3rd YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (Overdose) /&gt;
-2015 - 42nd Korea Broadcasting Awards - Singer Award /&gt;
-2015 - 2016 iQiyi All-Star Scream Night Carnival - Asia Most Popular Group Award /&gt;
-2015 - MBC Music Show Champion Awards - Best Champion Songs of 2015 (Call Me Baby) /&gt;
-2015 - MBC Entertainment Awards - Popularity Award for Singers /&gt;

'''2016 жыл''':&lt;br /&gt;
-2016 - 16th Top Chinese Music Awards	 - Most Popular Overseas Group /&gt;
-2016 - 16th Top Chinese Music Awards - Band of the Year /&gt;
-2016 - 4th YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (EXODUS)/&gt;
-2016 - Golden Disk Awards - Global Popularity Award /&gt;
-2016 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang /&gt;
-2016 - Golden Disk Awards - Disk Daesang /&gt;
-2016 - Japan Gold Disc Award - New Artist of the Year /&gt;
-2016 - Japan Gold Disc Award - Best 3 New Artists/&gt;
-2016 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards/&gt;
-2016 - Seoul Music Awards - Hallyu Special Award/&gt;
-2016 - Seoul Music Awards - Daesang Award/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Daesang Award (Singer)/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Asia Star Award/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Popularity Award (Singer)/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Baidu Star Award/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Artist of the Year/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Netizen Popularity Award/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Kakao Hot Star Award/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Best Male Dance/&gt;
-2016 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Ex'Act/&gt;

'''2017 жыл''':&lt;br /&gt;
-2017 - 4th EDaily Culture Awards-Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium 3)/&gt;
-2017 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of Fan Choice - EXO/&gt;
-2017 - Gaon Chart K-Pop Awards -Album of the Year (2Q) — EXO/&gt;
-2017 - Gaon Chart K-Pop Awards  - Album of the Year (3Q) — EXO/&gt;
-2017 - Seoul Music Awards - Bonsang Award/&gt;
-2017 - Seoul Music Awards - Fandom School Award/&gt;
-2017 - Seoul Music Awards - Daesang Award/&gt;
-2017 - CJ E&amp;M America Awards - Best M Countdown Performance (Monster)	/&gt;
-2017 - V Live Awards - Global Artist Top 10/&gt;
-2017 - 4th EDaily Culture Awards	- Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium)/&gt;
-2017 - 5th YinYueTai V-Chart Awards - Most Influential Group in Asia/&gt;
-2017 - Soribada Best K-music Awards -Daesang Award/&gt;
-2017 - Soribada Best K-music Awards - Bonsang Award/&gt;
-2017 - Soribada Best K-music Awards -Hallyu Popularity Award /&gt;
-2017- Korean Pop Culture and Arts Awards - Награда Премьер-министра /&gt;
-2017 - Asia Artist Award - Popularity Award/&gt;
-2017 - Asia Artist Award - Daesang/&gt;
-2017 - Asia Artist Award - AA Fabulous Award/&gt;
-2017 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Daesang -The War/&gt;
-2017 - Melon Music Awards - Best Male Dance - Ko Ko Bop/&gt;

'''2018 жыл''':&lt;br /&gt;
-2018 - 2017 Fandom School Awards - Grand Prize (Daesang)/&gt; &lt;ref&gt;
{{cite web|url=http://doramatv.ru.1.gsr.anonimizing.com/list/person/exo_k?lang=ru|title=site about exo }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://vk.com/exopublic Вконтакте әлеуметтік желідегі EXO жанкүйерлерінің парақшасы]
* [http://exo.smtown.com/Intro EXO тобының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410032126/http://exo.smtown.com/Intro |date=2014-04-10 }}
* [https://music-rooms.com/product-category/drums/ Ресми сайт.]

[[Санат:K-pop]]
[[Санат:Mandopop]]
[[Санат:Оңтүстік Корея бой-бэндтері]]
[[Санат:Оңтүстік Корея идол-топтары]]
[[Санат:SM Entertainment орындаушылары]]
[[Санат:EXO]]
[[Санат:Mnet Asian Music Awards иегерлері]]
[[Санат:Нонеттер]]
[[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]]
[[Санат:2012 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>2zul80n6d5nv51kqwbjkmon3gskl5ko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603954</id>
      <parentid>3603948</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bolat Zhora</username>
        <id>172024</id>
      </contributor>
      <comment>​«Құрылуы» атты жаңа бөлім қосылды, дереккөздері көрсетілді.</comment>
      <origin>3603954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30582" sha1="f7o27debpc0n5glsd9sijjxtsob1nmj" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = EXO
 |Логотипі            =Logo de EXO.png 
 |Суреті              =Exo monster 160618 suwon.png
 |Сурет тақырыбы      = EXO&lt;br /&gt;
Солдан оңға қарай: Бэкхён, Чанёль, Чен, ДиО, Сухо, Кай, Лей, Сехун, Сюмин.
 |Сурет ені           = 300px
 |Жанры               =  [[K-pop]], [[Mandopop]], [[R&amp;B]], [[би]]
 |Белсенділік жылдары     = 2012 – қазіргі уақыт
 |Мемлекет            = {{KOR}}
 |Қайдан              =[[Сеул]] 
 |Тілі                = [[корей тілі|корей]], [[Қытай тілі|қытайша]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[жапон тілі|жапон]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблы              = SM Entertainment
 |Басқа да жобалары   = 
 |Құрамы              = Сухо (수호) &lt;br /&gt;
Бэкхён (백현) &lt;br /&gt;
Чанёль (찬열) &lt;br /&gt;
ДиО (디오) &lt;br /&gt;
Кай (카이) &lt;br /&gt;
Сехун (세훈) &lt;br /&gt;
Сюмин (시우민) &lt;br /&gt;
Лэй (레이) &lt;br /&gt;
Чен (첸) &lt;br /&gt;
 |Бұрынғы қатысушылары    =[[Лухан]]&lt;br&gt;[[Крис Ву]]&lt;br&gt;[[Хуан Цзы Тао]]
 |Сайты               = {{URL|exo.smtown.com}}
}}

'''EXO''' ({{lang-ko|엑소}}) – Сеулде іргесі қаланған кәріс-қытай жігіттерінен құралған бой-бэнд. SM Entertainment агенттігі бұл топты 2011 жылы жинап, 2012 жылы сахнаға шығарды. Қазіргі құрамында тоғыз жігіт бар: Сюмин, Сухо, Лэй, Бэкхён, Чен, Чанёль, ДиО, Кай және Сехун. Бұлардың басты ерекшелігі – әндерін кәріс, қытай (мандарин) және жапон тілдерінде қатар шырқап, кең ауқымда өнер көрсетеді. 

Бастапқыда топта он екі мүше болған. Олар екі топқа бөлінді: Exo-K (Сухо, Бэкхён, Чанёль, ДиО, Кай, Сехун) және Exo-M (Сюмин, Лэй, Чен, Лухан, Крис, Тао). Алайда 2014-2015 жылдары Крис, Лухан және Тао агенттікпен соттасып, топтан кетіп тынды. 2014 жылы шыққан «Overdose» альбомына дейін екі топ екі тілде (кәрісше және қытайша) бөлек өнер көрсетіп келген еді. Содан бері олар бір топ болып бірікті, бірақ әндеріндегі көптілділік сол күйі қалды. Топ ішінен бөлінген кішігірім жобалар да бар: 2016 жылы Exo-CBX (Чен, Бэкхён, Сюмин), ал 2019 жылы Exo-SC (Сехун мен Чанёль) дуэті құрылды. Бұған қоса, топтың әр мүшесі музыкада, кинода және теледидарда жеке карьерасын да сәтті дөңгелетіп жүр.

​Топтың бағын жандырған «Growl» синглы мен «XOXO» (2013) альбомы болды.&lt;ref&gt;http://www.allkpop.com/article/2013/05/pre-orders-for-exos-first-album-xoxo-about-to-reach-300000-copies&lt;/ref&gt;  Сыншылар оң бағасын беріп, қайта өңделген нұсқасымен қоса есептегенде бір миллионнан астам тиражбен сатылды. Бұл – кәріс шоу-бизнесінде соңғы он екі жылда болмаған рекорд еді. Осыдан кейін EXO-ның әрбір альбомы миллиондық межеден асатын болды. 2018 жылы шыққан «Don't Mess Up My Tempo» альбомы АҚШ-тың Billboard 200 чартында 23-орынға дейін көтерілсе, 2023 жылғы «Exist» альбомы Оңтүстік Кореяда 2 миллионнан астам данамен сатылып, топ тарихындағы ең өтімді өнімге айналды.

​EXO-ның қоржынында марапат аз емес: MAMA Awards-тың «Жыл альбомы» номинациясын қатарынан бес жыл, Melon Music Awards-тың «Жыл әртісі» атағын қатарынан екі жыл иеленді. Төрт үлкен турне мен бірнеше ортақ концерттер аясында жүзден астам шоу өткізді. 2014-2018 жылдар аралығында Forbes Korea нұсқасы бойынша ең ықпалды 40 жұлдыздың бестігінен түскен жоқ. Оларды Кореяның Туризм ұйымы «Ел мақтанышы» деп атаса, жанкүйерлері «К-поп патшалары» деп төрге шығарды. Музыкадан бөлек, Nature Republic, Samsung сияқты алпауыт брендтердің жарнамасына түсіп, ЮНИСЕФ-пен бірге Smile For U қайырымдылық жобаларына да белсенді атсалысып келеді.

== Құрылуы ==
2011 жылы SM Entertainment-тің негізін қалаушы Ли Су Ман жаңа жобаның жоспарын жария етті. Ойлаған дүниесі ерекше еді: жаңа бой-бэнд екіге бөлініп, Оңтүстік Корея мен Қытай нарығын қатар бағындыруы тиіс. Яғни, бір әнді кәріс және қытай (мандарин) тілдерінде шырқап, екі елде бір мезетте насихаттайды.&lt;ref&gt;http://www.edaily.co.kr/news/read?newsId=01161126596481144&amp;mediaCodeNo=258&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.newyorker.com/magazine/2012/10/08/factory-girls-2&lt;/ref&gt;
​Топтың құрамы бірнеше рет өзгеріп, соңында 2011 жылдың желтоқсанында «EXO» деген атқа тоқтады. Бұл есім күн жүйесінен тыс жатқан «экзопланета» (exoplanet) деген сөзден алынған.&lt;ref&gt;http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807120944057900807_2&lt;/ref&gt; SM-нің бұл жаңалығы Кореяны ғана емес, әлемдік медианы да елең еткізді. Көпшілік жас топты сол кездегі аңыз топ TVXQ-мен салыстырып, үлкен үміт артты.&lt;ref&gt;https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201112260832301002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://osen.mt.co.kr/article/G1109335067&lt;/ref&gt; Тіпті, EXO-ның басты қарсыласы атақты YG Entertainment-тің жаңа қыздар тобы болады деген де қауесет тарап, бәсеке қыза түскен еді.&lt;ref&gt;https://www.newsen.com/news_view.php?uid=201111141725051002&lt;/ref&gt;

== Қатысушылары ==
=== Қатысушылар тізімі ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:#ffccff&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Лақап аты				
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Шын аты	
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Туған күні
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Топтағы орны
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Топша
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Мемлекет
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | Аса қабілеттері
|-
! align=&quot;center&quot; | Қазақша		
! align=&quot;center&quot; | Хангыль
! align=&quot;center&quot; | Қазақша	
! align=&quot;center&quot; | Хангыль
|-
| align=&quot;center&quot; | Сюмин || align=&quot;center&quot; | 시우민
| align=&quot;center&quot; | Ким Мин Сок || align=&quot;center&quot; | 김민석
| align=&quot;center&quot; | 26.03.1990
| align=&quot;center&quot; | Биші, саб-вокалшы, саб-рэппер
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Аяз
|-
| align=&quot;center&quot; | Сухо  
| align=&quot;center&quot; | 수호
| align=&quot;center&quot; | Ким Чун Мён|| align=&quot;center&quot; | 김준면
| align=&quot;center&quot; | 22.05.1991
| align=&quot;center&quot; | '''ЕХО-К''' лидері, басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Су
|-
| align=&quot;center&quot; | Лэй || align=&quot;center&quot; | 레이
| align=&quot;center&quot; | Чжан Исин || align=&quot;center&quot; | 장이씽
| align=&quot;center&quot; | 07.10.1991
| align=&quot;center&quot; | Басты биші, вокалшы, саб-рэппер
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{CHN}}
| align=&quot;center&quot; | Емдеу
|-
| align=&quot;center&quot; | Бэкхён || align=&quot;center&quot; | 백현
| align=&quot;center&quot; | Бён Бэк Хён || align=&quot;center&quot; | 변백현
| align=&quot;center&quot; | 06.05.1992
| align=&quot;center&quot; | Басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Жарық
|-
| align=&quot;center&quot; | Чен || align=&quot;center&quot; | 첸
| align=&quot;center&quot; | Ким Чон Дэ || align=&quot;center&quot; | 김종대
| align=&quot;center&quot; | 21.09.1992
| align=&quot;center&quot; | Басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Найзағай
|-
| align=&quot;center&quot; | Чанёль || align=&quot;center&quot; | 찬열
| align=&quot;center&quot; | Пак Чан Ёль || align=&quot;center&quot; | 박찬열
| align=&quot;center&quot; | 27.11.1992
| align=&quot;center&quot; | Басты рэппер, вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | От
|-
| align=&quot;center&quot; | ДиО || align=&quot;center&quot; | 디오
| align=&quot;center&quot; | До Кён Су || align=&quot;center&quot; | 도경수
| align=&quot;center&quot; | 12.01.1993
| align=&quot;center&quot; | Басты вокалшы
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Жер
|-
| align=&quot;center&quot; | Кай || align=&quot;center&quot; | 카이
| align=&quot;center&quot; | Ким Чон Ин || align=&quot;center&quot; | 김종인
| align=&quot;center&quot; | 14.01.1994
| align=&quot;center&quot; | Басты биші, саб-рэппер
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Телепортация
|-
| align=&quot;center&quot; | Сехун || align=&quot;center&quot; | 세훈
| align=&quot;center&quot; | О Се Хун || align=&quot;center&quot; | 오세훈
| align=&quot;center&quot; | 12.04.1994
| align=&quot;center&quot; | Биші, саб-рэппер, макнэ
| align=&quot;center&quot; | EXO-K
| align=&quot;center&quot; | {{KOR}}
| align=&quot;center&quot; | Жел
|-
|[[Лухан|Лу Хан]]

|루한
|Лу Хан
|루한
|20.04.1990
|Басты вокалшы және биші
|EXO-M
|{{CHN}}
|Телекинез
|-
|[[Крис Ву|Крис]]

|크리스
|Ву Ифань
|우판
|06.11.1990
|Басты рэппер, саб-вокалшы
|EXO-M
|{{CHN}}
|Ұшу
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Хуан Цзы Тао|Тао]] || align=&quot;center&quot; | 타오
| align=&quot;center&quot; | Хуан Цзы Тао || align=&quot;center&quot; | 황지타오 
| align=&quot;center&quot; | 02.05.1993
| align=&quot;center&quot; | Саб-рэппер,биші, макнэ
| align=&quot;center&quot; | EXO-M
| align=&quot;center&quot; | {{CHN}}
| align=&quot;center&quot; | Уақытпен билеу (меңгеру)
|}
Топтың бұрынғы мүшелері:
* ''Ву Ифань (Крис)'' - 2014 жылдың 15 мамыр айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр.
* ''Лу Хан'' - 2014 жылдың 10 қазан айында топтан шығып кетті.Қазір актерлық және жеке әншілік мансаппен айналысып жүр.
* ''Хуан Цзы Тао - 2015 жылдың 5 маусым айында топ құрамынан кетіп,«Huang Z.TAO Studio»деген жеке компаниясын ашты.''

== Дискография ==

=== Альбомы ===
* 2012&amp;nbsp;— MAMA [1-ші мини альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1. MAMA (Корей нұс.) || 1. MAMA (Қытай нұс.)
|-
| 2. WHAT IS LOVE || 2. WHAT IS LOVE
|-
| 3. HISTORY || 3. HISTORY
|-
| 4. ANGEL || 4. ANGEL
|-
| 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee) || 5. TWO MOONS (feat. Key of SHINee)
|-
| 6. MACHINE || 6. MACHINE
|}

* 2013&amp;nbsp;— XOXO (Kiss &amp; Hug) 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K (Kiss нұс.) !! EXO-M (Hug нұс.)
|-
| 1. Wolf (Корей нұс.) || 1. Wolf (Қытай нұс.)
|-
| 2. Baby, Don’t Cry || 2. Baby, Don’t Cry
|-
| 3. Black Pearl || 3. Black Pearl
|-
| 4. Don’t Go || 4. Don’t Go
|-
| 5. Let Out The Beast || 5. Let Out The Beast
|-
| 06. 3.6.5.  || 6. 3.6.5.
|-
| 7. Heart Attack || 7. Heart Attack
|-
| 8. Peter Pan || 8. Peter Pan
|-
| 9. Baby || 9. Baby
|-
| 10. My Lady || 10. My Lady
|-
| 11. Wolf (EXO-K нұс.)  || 11. Wolf (EXO-M нұс.)
|-
| 12. Wolf (Қытай нұс.) || 12. Wolf (Корей нұс.)
|}

* 2013&amp;nbsp;— GROWL (Kiss &amp; Hug) [XOXO Repackage]
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 1. XOXO
|-
| 2. Lucky
|-
| 3. Growl
|}

* 2013&amp;nbsp;— Miracles in December [2-ші мини альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;

| 1. Miracles In December 
|-
| 2. Christmas Day 
|-''''''Жуан мәтін''''''
| 3. The Star 
|-
| 4. My Turn To Cry 
|-
| 5. The First Snow 
|-
| 6. Miracles In December [Classical Orchestra нұс.] 
|}

*2014-Overdose [3-ші мини альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1. Overdose(Корей нұс.)|| 1. Overdose(Қытай нұс.)
|-
| 2. Moonlight(Корей нұс.)|| 2. Moonlight(Қытай нұс.)
|-
| 3.Thunder(Корей нұс.)|| 3. Thunder(Қытай нұс.)
|-
| 4.Run(Корей нұс.)|| 4. Run(Қытай нұс.)
|-
| 5. Love Love Love(Корей нұс.)|| 5. Love Love Love(Қытай нұс.)
|}

*2015-Exodus[2-ші альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.Transformer(Корей нұс.) || 1. Transformer(Қытай нұс.)
|-
| 2. My Answer(Корей нұс.) || 2. My Answer (Қытай нұс.)
|-
| 3.Exodus(Корей нұс.) || 3. Exodus (Қытай нұс.)
|-
| 4.El Dorado(Корей нұс.) || 4. El Dorado (Қытай нұс.)
|-
| 5. Playboy(Корей нұс.) || 5. Playboy (Қытай нұс.)
|-
| 6. Hurt(Корей нұс.) || 6. Hurt (Қытай нұс.)
|-
| 7. Lady Luck(Корей нұс.) || 7. Lady Luck (Қытай нұс.)
|-
| 8. What If..(Корей нұс.) || 8. What If.. (Қытай нұс.)
|-
| 9.Beautiful(Корей нұс.) || 9. Beautiful (Қытай нұс.)
|-
| 10.Call Me Baby(Корей нұс.) || 10.Call Me Baby (Қытай нұс.)
|}
*2016-Ex'Act[3-ші альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.Stronger (Корей нұс.) || 1. Stronger (Қытай нұс.)
|-
| 2. They Never Know(Корей нұс.) || 2.They Never Know (Қытай нұс.)
|-
| 3.One and Only(Корей нұс.) || 3. One and Only (Қытай нұс.)
|-
| 4.White Noise(Корей нұс.) || 4. White Noise (Қытай нұс.)
|-
| 5.Heaven(Корей нұс.) || 5. Heaven (Қытай нұс.)
|-
| 6. Artificial Love(Корей нұс.) || 6.Artificial Love (Қытай нұс.)
|-
| 7. Cloud 9(Корей нұс.) || 7. Cloud 9 (Қытай нұс.)
|-
| 8. Monster(Корей нұс.) || 8. Monster (Қытай нұс.)
|-
| 9.Lucky One(Корей нұс.) || 9. Lucky One (Қытай нұс.)
|}
*2017-The WAR[4-ші альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.The Eve(Корей нұс.) || 1. The Eve(Қытай нұс.)
|-
| 2. Ko Ko Bop(Корей нұс.) || 2.Ko Ko Bop (Қытай нұс.)
|-
| 3.What U do?(Корей нұс.) || 3. What U do? (Қытай нұс.)
|-
| 4.Forever(Корей нұс.) || 4. Forever (Қытай нұс.)
|-
| 5.Diamond (Корей нұс.) || 5. Diamond (Қытай нұс.)
|-
| 6. Touch It(Корей нұс.) || 6. Touch It (Қытай нұс.)
|-
| 7. Chill(Корей нұс.) || 7. Chill (Қытай нұс.)
|-
| 8. Walk On Memories(Корей нұс.) || 8. Walk On Memories (Қытай нұс.)
|-
| 9.Going Crazy (Корей нұс.) || 9.Going Crazy(Қытай нұс.)
|}
*2017-The WAR[қайта жарияланған альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! EXO-K !! EXO-M
|-
| 1.Power(Корей нұс.) || 1. Power(Қытай нұс.)
|-
| 2.Sweet Lies(Корей нұс.) || 2.Sweet Lies (Қытай нұс.)
|-
| 3.Boomerang(Корей нұс.) || 3.Boomerang (Қытай нұс.)
|}

*2017-Universe[қысқы арнайы альбом]
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 1.Been Through(Корей нұс.) 
|-
| 2.Stay(Корей нұс.) 
|-
| 3.Lights Out(Корей нұс.) 
|-
| 4.Good Night(Корей нұс.) 
|-
| 5.Fall (Корей нұс.) 
|-
| 6. Universe(Корей нұс.) 
|-
| 7. Universe (Қытай нұс.)
|}

=Видеография =
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Уақыты
! scope=&quot;col&quot; | Өлең
|-
|30.01.2012
|What is love
|-
|08.03.2012
| History
|-
|07.04.2012
| MAMA
|-
| 30.05.2013
| Wolf
|-
| 15.07.2013
| Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 1)
|-
| 31.07.2013
| Growl
|-
| 20.08.2013
| Growl (2-ші нұсқасы)
|-
| 04.09.2013
| Wolf (Drama нұс.) (Эпизод 2)
|-
| 04.12.2013
| Miracles in December
|-
| 02.05.2014
| Overdose
|-
| 30.03.2015
| Call Me Baby
|-
|02.06.2015
|Love Me Right
|-
|09.12.2015
|Sing For You
|}

==Тизерлер==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | №
! scope=&quot;col&quot; | Уақыты
! scope=&quot;col&quot; | Өлең
! scope=&quot;col&quot; | Қатысушылары
|-
| 1
| 21.12.2011
| My Lady
| Kai
|-
| 2
| 26.12.2011
| Time Control
| Kai &amp; Luhan
|-
| 3
| 27.12.2011
| Metal
| Tao
|-
| 4
| 29.12.2011
| My Lady
| Kai
|-
| 5
| 02.01.2012
| Machine
| Kai
|-
| 6
| 05.01.2012
| Lightsaver
| Kai
|-
| 7
| 09.01.2012
| Run&amp;Gun
| Sehun &amp; Kai
|-
| 8
| 10.01.2012
| Black Pearl
| Sehun
|-
| 9
| 11.01.2012
| Angel
| Sehun &amp; Luhan
|-
| 10
| 16.01.2012
| Phoenix
| Lay
|-
| 11
|24.01.2012
| Let Out The Beast
| Xiumin &amp; Kai
|-
| 12
| 26.01.2012
| Two Moons
| Kai &amp; Lay
|-
| 13
| 06.02.2012
| What Is Love
| Sehun
|-
| 14
|09.02.2012
| What Is Love
| Kai
|-
| 15
| 13.02.2012
| Metal
| Tao
|-
| 16
| 14.02.2012
| Reflection I
| D.O. &amp; Suho
|-
| 17
| 15.02.2012
| Angel
| Kris
|-
| 18
| 16.02.2012
| Emergency
| Kai
|-
| 19
| 21.02.2012
| Beautiful
| Lay, Chen &amp; Baekhyun
|-
| 20
| 22.02.2012
| El Dorado
| Chanyeol
|-
| 21
| 28.02.2012
| Baby Don't Cry
| Kai
|-
| 22
| 29.02.2012
| Angel
| Lay &amp; Sehun
|-
| 23
| 01.03.2012
| Angel
| Kai
|}
== Концерт және тур ==
'''Хэдлайнер'''
* EXO from EXOplanet #1 – The Lost Planet (2014)
* EXO Planet #2 – The EXO'luxion (2015–2016)
* EXO Planet #3 – The EXO'rdium (2016–2017)
* EXO Planet #4 – The EℓyXiOn (2017–2018)
* EXO Planet #5 – The EXplOration (2019)

* SM Town Live World Tour III (2012–2013)
* SM Town Live World Tour IV (2014–2015)
* SM Town Live World Tour V (2016)
* SM Town Live World Tour VI (2017–2018)
* Supporting act
*Super Junior – Super Show 4 (EXO-M only) (2012)

== Фильмография ==
* Дорама «Махаббаттың 4 түсі» (2008) — Чанёль
* Дорама «Бұл махаббат келеді» (2010) — Тао
* Дорама «Сен үшін барлық түсте» (2012) — EXO-K, 2 бөлімі
* Дорама «Корольдік вилла» (2013) — Чанёль және Сехун
* Дорама «Премьер-министр және мен» (2013) — Сухо, 
* Фильм «Сантаны құтқарамыз» (2014) — Сухо 
* Дорама «Бәрі жақсы, бұл махаббат» (2014) — До Кёнсу
* Фильм «Арба» (2014) — До Кёнсу
* Фильм «20 жасқа оралу» (2015) — Лухан
* Фильм «Тек біздің құпия мекеніміз» (2015) — Ифань
* Фильм «ЧанСу дүкені» (2015) — Чанёль
* Веб-драма «EXO көрші үйде» (2015) — 16 бөлімді
* Фильм «Сен менің шуағымсың» (2015) — Тао
* Фильм «Әлемнен шыққан нәресте» (2015) — Лэй
* Фильм «Соқыр» (2015) — Лухан
* Дорама «Сәлем, қылмыскер» (2015) — До Кёнсу, 1-2 бөлімдері
* Фильм «Аңқау» (2016) — До Кёнсу
* Фильм «Даңқ күні» (2016) — Сухо
* Фильм «Әткеншек балалар» (2018) — До Кенсу

==TV-SHOW топтың қатысуымен ==
* '''Happy Camp''' [2012 - 2013] - эпизод №4, 5, 7
* '''Weekly Idol''' [2013] - эпизод №18, 21
* '''After School Club''' [2013] - эпизод №9
* '''Ток-шоу &quot;Здравствуйте&quot;''' [2012 - 2013] - эпизод №131
* '''Бегущий человек / Running Man''' [2013] - эпизод №171-172
* '''Глобальный Запрос: Песня для тебя / Global Request Show: A Song For You''' [2013] - эпизод №1-2
* '''EXO's Showtime''' [2013 - 2014] - 12 эпизодов (EXO жайлы 1-ші реалити-шоу)
* '''EXO's First Box''' [2014] - 4 эпизод
* '''SurpLines EXO'''  [2015] - 3 эпизод


== Марапаттамалары ==
'''2012 жыл''':&lt;br /&gt;- Mnet Asian Music Awards / MAMA: &quot;Азияның ең үздік жаңа тобы&quot; (толық құрам) марапаттамасы&lt;br /&gt;- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards): &quot;Best Rookie of the Year (First-Half)&quot; (толық құрам) марапаттамасы&lt;br /&gt;- 5th Mengniu Music Billboard Awards: &quot;Іс-шаралардағы ең үздік сыртқы түр&quot; (толық құрам) марапаттамасы&lt;br /&gt;- 5th Mengniu Music Billboard Awards: &quot;Жылдың ең таңымал жаңа тобы&quot; (EXO-M) марапаттамасы&lt;br /&gt;- 19th Korean Entertainment Art Awards: &quot;Rookie Singer Awards&quot; (EXO-K) марапаттамасы&lt;br /&gt;- Arirang's Simply K-Pop Awards: Награда &quot;Super Idol Rookie of the Year&quot; (EXO-K)&lt;br /&gt;- Best New Asian Artist Group (EXO) - 2012 MAMA&lt;br /&gt;- Best Newcomer Award (EXO-K) - The 27th Golden Disk Awards

- Best Rookie of the Year (First-Half) (EXO)- Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)&lt;br /&gt;- Best Dressed Award (EXO) - 5th Mengniu Music Billboard Awards&lt;br /&gt;- Most Popular Group of the Year (EXO-M) - 5th Mengniu Music Billboard Awards&lt;br /&gt;- Rookie Singer Awards (EXO-K) 19th Korean Entertainment Art Awards&lt;br /&gt;- Super Idol Rookie of the Year (EXO-K) - Arirang's Simply K-Pop Awards&lt;br /&gt;- Rookie of the Year Award (EXO) - The 4th Philippine KPop Awards&lt;br /&gt;- Best Rookie of 2012 (EXO) - Tower Record (K-Pop Lovers! Awards)&lt;br /&gt; - Best Debut (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards&lt;br /&gt;- Best Concept (EXOPlanet &amp; Powers) (EXO) - 2012 Omona They Didn't Awards

- History - Best single 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- MAMA - Best album 2012 (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Best boyband (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Favorite artist/band (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Best MV MAMA (EXO-K) - JpopAsia Music Awards 2012 (Kpop Division)&lt;br /&gt;- Popularity Group Award (EXO) - The 4th Annual Baidu Awards&lt;br /&gt;- Best Rookie Group (EXO) - SBS Pop Asia Awards 2012&lt;br /&gt;- Best MV &quot;History&quot; (EXO-K) - SBS Pop Asia Awards 2012&lt;br /&gt;- Best Engrish MV (EXO) - Eat your Kimchi Awards 2012&lt;br /&gt;- New Artist Award (EXO-K) - 22nd Seoul Music Awards&lt;br /&gt;- Best Male Rookie Group (EXO) - 2012 Soompi Awards&lt;br /&gt;


'''2013 жыл''':&lt;br /&gt;
- The Best New Artist Award (EXO-M) - VCharts Awards 2013&lt;br /&gt;
- The Most Popular Singer in Mainland China (EXO-M) - VCharts Awards 2013&lt;br /&gt;
- Most Popular Group (EXO-M) - 13th Annual Music Billboard Awards 2013&lt;br /&gt;
- Most Popular Group (EXO) - Asian Idol Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Korea Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Korea/Japan Act (EXO) - MTV European Music Awards 2013&lt;br /&gt; 
- Netizen Popularity Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Song of the Year for 'Growl' (Daesang) (EXO) - MelOn Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Bonsang Top 10 Artist Award (EXO) - MelOn Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Album of the Year (XOXO) - Mnet Asian Music Awards 2013&lt;br /&gt;
- Artist of the Year (EXO) - Hawaii International Music Award Festival (HIMAF) 2013&lt;br /&gt;
- Most Popular Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Group (EXO-M) - 6th Top Chinese Music Billboard Newcomers Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Song (Growl) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013&lt;br /&gt;
- Best Album (XOXO Repackage) - So-Loved Awards - European K-Pop Awards 2013&lt;br /&gt;

'''2014 жыл''':&lt;br /&gt;
- Best Packaging Design (XOXO) - iF Design Awards 2014&lt;br /&gt;
- Best Packaging Design (Growl) - iF Design Awards 2014&lt;br /&gt;
- Daesang (Grand Prize) - Seoul Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Bonsang Award (XOXO) - Seoul Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Record of the Year (Digital) (Growl) - Seoul Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Disk Daesang Award (XOXO) - Golden Disk Awards&lt;br /&gt;
- Disk Bonsang Award (XOXO) - Golden Disk Awards&lt;br /&gt;
- The Best Performers (EXO) — Korean PD Awards 26&lt;br /&gt;
- Best Asian Style (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Best Male Group (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Union Pay Artist Of The Year (EXO) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Union Pay Album of the Year (Overdose) — Mnet Asian Music Awards 2014&lt;br /&gt;
- Best Male Group (EXO) - SBS Gayo Daejun&lt;br /&gt;
- Album Of The Year Award (Overdose) - SBS Gayo Daejun&lt;br /&gt;
'''2015 жыл''':&lt;br /&gt;
- 2015 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang  /&gt;
-2015 - Golden Disk Awards - Disk Daesang  /&gt;
-2015 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists  /&gt;
-2015 - MelOn Music Awards - Album of the Year  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Male Group  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - Weibo – Global Fan's Choice Male Group  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - Best Asian Style Award  /&gt;
-2015 - Mnet Asian Music Awards - UnionPay Album of the Year  /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Popularity Award /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /&gt;
-2015 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of the Year (Album) /&gt;
-2015 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards /&gt;
-2015 - Seoul Music Awards - iQiyi Popularity Award /&gt;
-2015 - Seoul Music Awards - Daesang Award /&gt;
-2015 - 14th Huading Awards	- Best International Group Award /&gt;	
-2015 - 2014 Youku Night - Asian Influential Group Award /&gt;
-2015 - 2014 Youku Night - Hottest Male Group Award /&gt;
-2015 - 3rd YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (Overdose) /&gt;
-2015 - 42nd Korea Broadcasting Awards - Singer Award /&gt;
-2015 - 2016 iQiyi All-Star Scream Night Carnival - Asia Most Popular Group Award /&gt;
-2015 - MBC Music Show Champion Awards - Best Champion Songs of 2015 (Call Me Baby) /&gt;
-2015 - MBC Entertainment Awards - Popularity Award for Singers /&gt;

'''2016 жыл''':&lt;br /&gt;
-2016 - 16th Top Chinese Music Awards	 - Most Popular Overseas Group /&gt;
-2016 - 16th Top Chinese Music Awards - Band of the Year /&gt;
-2016 - 4th YinYueTai V-Chart Awards - Album of the Year — Korea (EXODUS)/&gt;
-2016 - Golden Disk Awards - Global Popularity Award /&gt;
-2016 - Golden Disk Awards - Disk Bonsang /&gt;
-2016 - Golden Disk Awards - Disk Daesang /&gt;
-2016 - Japan Gold Disc Award - New Artist of the Year /&gt;
-2016 - Japan Gold Disc Award - Best 3 New Artists/&gt;
-2016 - Seoul Music Awards - Bonsang Awards/&gt;
-2016 - Seoul Music Awards - Hallyu Special Award/&gt;
-2016 - Seoul Music Awards - Daesang Award/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Daesang Award (Singer)/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Asia Star Award/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Popularity Award (Singer)/&gt;
-2016 - Asia Artist Awards - Baidu Star Award/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Artist of the Year/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Top 10 Artists/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Netizen Popularity Award/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Kakao Hot Star Award/&gt;
-2016 - MelOn Music Awards - Best Male Dance/&gt;
-2016 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Ex'Act/&gt;

'''2017 жыл''':&lt;br /&gt;
-2017 - 4th EDaily Culture Awards-Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium 3)/&gt;
-2017 - Gaon Chart K-Pop Awards - Artist of Fan Choice - EXO/&gt;
-2017 - Gaon Chart K-Pop Awards -Album of the Year (2Q) — EXO/&gt;
-2017 - Gaon Chart K-Pop Awards  - Album of the Year (3Q) — EXO/&gt;
-2017 - Seoul Music Awards - Bonsang Award/&gt;
-2017 - Seoul Music Awards - Fandom School Award/&gt;
-2017 - Seoul Music Awards - Daesang Award/&gt;
-2017 - CJ E&amp;M America Awards - Best M Countdown Performance (Monster)	/&gt;
-2017 - V Live Awards - Global Artist Top 10/&gt;
-2017 - 4th EDaily Culture Awards	- Top Excellence Award — Concert (The EXO'rDium)/&gt;
-2017 - 5th YinYueTai V-Chart Awards - Most Influential Group in Asia/&gt;
-2017 - Soribada Best K-music Awards -Daesang Award/&gt;
-2017 - Soribada Best K-music Awards - Bonsang Award/&gt;
-2017 - Soribada Best K-music Awards -Hallyu Popularity Award /&gt;
-2017- Korean Pop Culture and Arts Awards - Награда Премьер-министра /&gt;
-2017 - Asia Artist Award - Popularity Award/&gt;
-2017 - Asia Artist Award - Daesang/&gt;
-2017 - Asia Artist Award - AA Fabulous Award/&gt;
-2017 - Mnet Asian Music Awards - Album of the Year- Daesang -The War/&gt;
-2017 - Melon Music Awards - Best Male Dance - Ko Ko Bop/&gt;

'''2018 жыл''':&lt;br /&gt;
-2018 - 2017 Fandom School Awards - Grand Prize (Daesang)/&gt; &lt;ref&gt;
{{cite web|url=http://doramatv.ru.1.gsr.anonimizing.com/list/person/exo_k?lang=ru|title=site about exo }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://vk.com/exopublic Вконтакте әлеуметтік желідегі EXO жанкүйерлерінің парақшасы]
* [http://exo.smtown.com/Intro EXO тобының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410032126/http://exo.smtown.com/Intro |date=2014-04-10 }}
* [https://music-rooms.com/product-category/drums/ Ресми сайт.]

[[Санат:K-pop]]
[[Санат:Mandopop]]
[[Санат:Оңтүстік Корея бой-бэндтері]]
[[Санат:Оңтүстік Корея идол-топтары]]
[[Санат:SM Entertainment орындаушылары]]
[[Санат:EXO]]
[[Санат:Mnet Asian Music Awards иегерлері]]
[[Санат:Нонеттер]]
[[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]]
[[Санат:2012 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>f7o27debpc0n5glsd9sijjxtsob1nmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ихтиофоноз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>511533</id>
    <revision>
      <id>3604050</id>
      <parentid>2143200</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3169" sha1="htwuz4mrxsen7qbjut65q2sza8nc9t2" xml:space="preserve">'''Ихтиофоноз.''' Фарельдер ауырады. Орталық нерв жүйесінің зақымдалуымен белгіленеді, сол себепті тепе теңдік сақтау қабілеті бұзылады. 
==Қоздырушысы== 
Ichtyophonus Hoferi саңырауқұлағы, жүйке жүйесінде және басқа тканьдерде цист түрінде шоғырланады (паразитирующий). [[Саңырауқұлақ]] аралық тканьге кіріп клеткалық инфильтрацияны тудырады. Балықта кішкентай ақ – сұр түйіндер пайда болады және зақымдалған органдардың мөлшері үлкейіп кетеді. 
*Ветеринариялық – санитариялық бағасы. Ауырған балықтарды жануарларға азық ретінде қолданады.
*Вирусты бронхионекроз. Желбезектерінің және ішкі органдарының зақымдалуымен белгіленеді.Қоздырушысы. Иксоидриялық формалы вирус.
==Өтуі мен симптомдары== 
Ауру жіті және созылмалы түрде өтеді. Жіті түрінде [[балықтар]] судың бетіне жиналып адымның жақындағанына назар аудармайды, қоректенбейді, өсуі тежеледі. Желбезектер ісінеді, кілегей қабықпен жабылады, жапырақшалары майысады, нүкте тәрізді және жолақты қанталау байқалады. Некроз ошақтары пайда болады. Бұл форма [[10]] -[[15]] күнге дейін созылып балықтардың 50 -90% өлімге шалдықтырады. Созылмалы түрінде балықтардың тіршілік тәртібінде өзгерістер байқалмайды. Желбезек доғалары едәуір жайылған некроз ошақтары кездеседі.
==Ауруды анықтау== 
Ауруды клиникалық, эпизоотологиялық, патологоанатомиялық белгілеріне қарап, бактериологиялық, вирусологиялық және серологиялық тексеру және биопроба қою арқылы анықтайды. Вирусты бронхионекрозды жұқпайтын бронхионекроздан және бронхиомикоздан ажырату керек.
&lt;ref&gt;Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық  және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары]]</text>
      <sha1>htwuz4mrxsen7qbjut65q2sza8nc9t2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604069</id>
      <parentid>3604050</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2143200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3170" sha1="3e2nir7boxduxb7q7kfjoqwxt60ikh9" xml:space="preserve">'''Ихтиофоноз.''' Фарельдер ауырады. Орталық нерв жүйесінің зақымдалуымен белгіленеді, сол себепті тепе теңдік сақтау қабілеті бұзылады. 
==Қоздырушысы== 
Ichtyophonus Hoferi саңырауқұлағы, жүйке жүйесінде және басқа тканьдерде цист түрінде шоғырланады (паразитирующий). [[Саңырауқұлақ]] аралық тканьге кіріп клеткалық инфильтрацияны тудырады. Балықта кішкентай ақ – сұр түйіндер пайда болады және зақымдалған органдардың мөлшері үлкейіп кетеді. 
*Ветеринариялық – санитариялық бағасы. Ауырған балықтарды жануарларға азық ретінде қолданады.
*Вирусты бронхионекроз. Желбезектерінің және ішкі органдарының зақымдалуымен белгіленеді.Қоздырушысы. Иксоидриялық формалы вирус.
==Өтуі мен симптомдары== 
Ауру жіті және созылмалы түрде өтеді. Жіті түрінде [[балықтар]] судың бетіне жиналып адымның жақындағанына назар аудармайды, қоректенбейді, өсуі тежеледі. Желбезектер ісінеді, кілегей қабықпен жабылады, жапырақшалары майысады, нүкте тәрізді және жолақты қанталау байқалады. Некроз ошақтары пайда болады. Бұл форма [[10]] -[[15]] күнге дейін созылып балықтардың 50 -90 % өлімге шалдықтырады. Созылмалы түрінде балықтардың тіршілік тәртібінде өзгерістер байқалмайды. Желбезек доғалары едәуір жайылған некроз ошақтары кездеседі.
==Ауруды анықтау== 
Ауруды клиникалық, эпизоотологиялық, патологоанатомиялық белгілеріне қарап, бактериологиялық, вирусологиялық және серологиялық тексеру және биопроба қою арқылы анықтайды. Вирусты бронхионекрозды жұқпайтын бронхионекроздан және бронхиомикоздан ажырату керек.
&lt;ref&gt;Семей мемлекеттік университеті ,«Өсімдік, балық  және ара шаруашылығы өнімдерін ветеринариялық санитариялық сараптау», оқу әдістемелік кешені, ПОӘК 042-14-03.01.20.9/032012ж&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары]]</text>
      <sha1>3e2nir7boxduxb7q7kfjoqwxt60ikh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тосиро Мифунэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>513728</id>
    <revision>
      <id>3604204</id>
      <parentid>2744750</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Мифунэ Тосиро]] бетін [[Тосиро Мифунэ]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2744750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="991" sha1="hf7csl4rz6jvxxf8tb7odtc45e0ezm8" xml:space="preserve">'''Мифунэ Тосиро'''— Жапон киноактері. Творчестволық жолын 1947 жылы бастады. &quot;Рёсемон&quot; фильміндегі қарақшы Тадземару ролі актер есімін дүние жүзіне әйгілі етті. Адуынды темперамент мен қаһарманның ішкі жан дүниесін терең ашып көрсету, көркем пластика Мифуне өнеріне тән қасиет. &quot;[[Жеті самурай]]&quot;, &quot;Қорғаушы-жасауыл&quot; фильмінде самурайлардың бейнесін жасады. Бұл рольдері шынайы ойынымен ерекшеленді. Такэтоки Васидзу ,Мухомцу , доктор Нийде ,Ямамото т.б. рольдерді орындады. 1963 жылы өзінің жеке меншікті &quot;Мифуне-про&quot; кинокомпаниясын ұйымдастырды.</text>
      <sha1>hf7csl4rz6jvxxf8tb7odtc45e0ezm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бамако</title>
    <ns>0</ns>
    <id>515596</id>
    <revision>
      <id>3603987</id>
      <parentid>2947924</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3603987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6541" sha1="66v0fqu10s3zoke0rbcgmxkpukxkdpk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Бамако
 |шынайы атауы            = {{lang-fr|Bamako}}
 |сурет                   = Vue du ciel de l'hôpital GT.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Мали
 |елтаңба                 = Blason ville ml Bamako (Mali).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 38|lat_sec = 45
  |lon_dir = W|lon_deg = 7|lon_min = 59|lon_sec = 32
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                   = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = Adama Sangaré
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 252
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 350
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 809 106
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 7178,99
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -0
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Bamako
 |сайты                   = http://www.ville-bamako.org
 |сайт тілі               = 
}}
'''Бамако''' ({{lang-fr|Bamako}}) — [[Мали]] Республикасының астанасы (1960), Нигре өзенінің сол жағасында Малидің оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Халқы - 1 809 106 адам ([[2009]]). Темір жол стансасы, Тас жолдар торабы, ірі аэропорт.

Елдің өнеркәсіп   және сауда орталығы. Бамакодағы жылу электр орталығы мен Сотуба СЭС-і Малиде өндірілетін барлық электрэнергияның 85 %-ін береді. Жеміс және минералды сусындар зауыты, пластмасса бұйымдар жасайтын зауыт, шырпы фабрикасы т.б. кәсіпорындары бар.  Майдагерлік кәсіпшілік дамыған (қолдан мата тоқу, ағаш пен піл сүйегінен, күмістен әсем бұйымдар жасау, тері өндеу). Бамаконың әкімшілік мекемелері және бұрынғы президент сарайы қала сыртында (3 км) Кулуба тауында орналасқан&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
Субэкваторлық және тропикалық климат, жылдық орта температурасы +25°С-дан түспейді. Ең ыстық айлары - наурыз, сәуір, мамыр, бұл кезде орта температура 38-39° С, Салқын айлары -  қараша, желтоқсан, қаңтар. Жылдық орташа жауын-шашын - 880 мм, жауын-шашынның  бәрі мамыр мен қазанның арасында болады. желтоқсан мен ақпан аралығында жауын-шашын болмайды&lt;ref&gt;[http://www.worldweather.org/034/c00129.htm]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.climate-charts.com/Locations/m/M161291.php World Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201613/http://www.climate-charts.com/Locations/m/M161291.php |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=19216&amp;refer=&amp;cityname=Bamako-Mali Weatherbase]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Қала 6 коммунаға бөлінеді:
{| {{prettytable|text-align=right}}
! Коммуна || Халқы,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://instat.gov.ml/documentation/bamako.pdf|lingua=fr|formato=pdf|title=Результаты переписи населения 2009 ж. (INSTAT-Institut National de la Statistique)|accesso=14 aprile 2010|formato=pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GZlZ5UN8|archivedate=2013-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;чел. (2009) || Ауданы,&lt;br /&gt;км²
|-
| Коммуна I || 335 407 || 35,0
|-
| Коммуна II || 159 805 || 18,3
|-
| Коммуна III || 128 872 || 20,7
|-
| Коммуна IV || 300 085 || 42,0
|-
| Коммуна V || 414 668 || 42,0
|-
| Коммуна VI || 470 269 || 87,0
|-
| Totale || 1 809 106 || 245,0
|}

== Галерея ==
{|class=greytable
| [[Сурет:Bamako Entrance Arch.jpg|200px]] || [[Сурет:288-panorama de Bamako.jpg|200px]] || [[Сурет:Taxi vans in Bamako.jpg|110px]] || [[Сурет:Geekcorps computer training class, Bamako, Mali.jpg|220px]]|| [[Сурет:Getting some food is one problem solved. Getting it home is another challenge. (8509961715).jpg|220px]]
|-
|  ||  || || || 
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Африка елордалары}}

[[Санат:Мали қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]</text>
      <sha1>66v0fqu10s3zoke0rbcgmxkpukxkdpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манас (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527422</id>
    <revision>
      <id>3603902</id>
      <parentid>3603860</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8727" sha1="48z95jmuerbzeq2ev70ej4naeze5pa3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = облыстық мағынадағы қала
 |қазақша атауы           = Манас
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Манас}}
 |сурет                  = Въезд в Джалал-Абад (Киргизия).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  Seal of Jalal-Abad.gif
 |ту                      = Flag of Manas.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150px
 |ту ені                  = 170px
  |lat_deg= 40|lat_min= 56|lat_sec=0 
  |lon_deg= 73|lon_min= 00|lon_sec=0
  |CoordAddon = type:city(70400)_region:KG
  |CoordScale             = 70
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = Жалалабат облысы
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                   = Эрнист Ормоков
 |құрылған уақыты         = 1870
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Жалялабат (1936 жылға дейін)'' &lt;br&gt; ''Жалалабат (2025 жылға дейін)''
 |статус алуы               =  1877
 |жер аумағы                  = 24,6 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 763
 |климаты                 = континенталды
 |ресми тілі              = Қырғыз тілі
  |тұрғыны                = 170 450 
  |санақ жылы             = 2024
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қырғыздар]] &lt;br /&gt;[[өзбектер]] &lt;br /&gt; [[орыстар]] &lt;br /&gt;  [[татарлар]] &lt;br /&gt; [[қазақтар]] &lt;br /&gt; [[украиндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3722
 |пошта индексі           = 715600
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = D, 04
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Jalalabat
 |сайты                   = http://jalalabad.kg/
 |сайт тілі               = ru
 |сайт тілі 2            = ky
}}
{{мағына|Манас}}
'''Манас&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/newskaz/qyrgyzstanda-zalalabat-qalasynyn-atauy-manas-bolyp-ozgeredi-el-astanasyn-kosirui-mumkin-be Жалалабат қаласының атауы Манас болып өзгереді. Ел астанасын көшіруі мүмкін бе]&lt;/ref&gt;''' ({{lang-ky|Манас}}, 2025 жылға дейін — '''Жалалабат''') — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ндағы қала, [[Жалалабат облысы]]ның әкімшілік орталығы. [[Ферғана аңғары]]нда, [[Бішкек]]–[[Ош]] тас жолының бойында орналасқан. 

== Географиялық сипаттамасы ==
Манас — Қырғыз Республикасының үшінші ірі қаласы, елдің оңтүстігінде Тянь-Шань тауларының етегінде теңіз деңгейінен 763 метр биіктікте орналасқан. Сонымен қатар ірі шипажай. Жергілікті термалды бұлақтар біздің дәуірімізге дейінгі 2 ғасырда белгілі болған және емдік қасиеттерімен танымал. Аңыз бойынша, бұл аймақта Киелі кітаптағы Әйүп пайғамбар барған қасиетті Чашма-Аюб бұлағы орналасқан.

1916 жылы салынған темір жол Магнасты Әндіжанмен байланыстырып, қалада өндірістің дамуына жағдай жасады. Қала арқылы [[Көгарт]] өзені ағады.

== Климаты ==
Құрлықтық, құрғақ. Жазғы температура Цельсий бойынша 40 градусқа дейін жетеді. Күз жылы және шуақты, анда-санда жаңбыр жауады. Қысы жұмсақ, қаңтардың орташа температурасы -3-5 градус цельсий. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 460 миллиметр.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Манас экономикасы және әлеуметтік инфрақұрылымы жақсы дамыған өнеркәсіптік қала. Қазіргі уақытта қалада 50-ге жуық кәсіпорын, ​​Қырғыз-Канада мұнай өңдеу зауыты, [[травертин]], әктас және ұлутас тау-кен өндірісі де жұмыс істейді. Тас өңдеу зауыты, коммерциялық құрал-жабдықтар шығаратын зауыт, мақта талшығы, темекі ашыту, ұн тарту зауыттары айтарлықтай тиімді болып саналады. Басқа салаларға алкогольдік сусындарды өндіру, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі кіреді. Қалада бірнеше банк мекемелері және көптеген көтерме және бөлшек сауда нүктелері бар.

Қалада университеттер, музыка және өнер мектептері, мұражай, театр, филармония, кітапханалар бар.

== Көрнекі орындары ==
Қаладан бес шақырым жерде, Аюб-Тау шоқыларының баурайында үлкен Жалал-Абад курорттық кешені орналасқан. Арстанбап демалыс аймағында демалушылар биіктігі 35 және 80 метр сарқырамаларды тамашалай алады. Арша ормандарымен қоршалған көркем Құтманкөл көлі, ал Бабаш-Ата жотасының жанында 1900 метр биіктікте Қарасу көлі жатыр.

Тянь-Шань тауларының Шатқал жотасының сілемдерінде жаңғақ-жеміс ормандарын сақтау үшін 1959 жылы құрылған Сары-Шелек биосфералық резерваты орналасқан. Қорықтың кейбір бөлімдері геоботаникалық мұражайлар болып табылады. Манаста 199 шаршы метрді құрайтын аймақтағы ең көне тарихи мұражайдың үйі, сонымен қатар үш мәдени және демалыс саябағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2684-Dzhalal-Abad.html|title=Қырғызстан. Жалал-Абад облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-23 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.citykr.kg/jalalabat.php На сайте Ассоциации городов Киргизии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213141034/http://www.citykr.kg/jalalabat.php |date=2014-12-13 }}
* [http://www.jalal-abad.kg Сайт города Жалал-Абад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213190514/http://jalal-abad.kg/ |date=2014-12-13 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>48z95jmuerbzeq2ev70ej4naeze5pa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3604167</id>
      <parentid>3603671</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3604167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60649" sha1="6fva9y7hupx9tnleazxqkvvgac582el" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;95723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 723]
| data-sort-value=&quot;1092&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1092]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86374&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 374]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84035&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 035]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;81673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 673]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 533]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48351&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 351]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;25355&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 25 355]
| data-sort-value=&quot;46&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 46]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21391&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 391]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;18816&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 816]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;17349&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 349]
| data-sort-value=&quot;105&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 105]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 952]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16069&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 069]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 723]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11167&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 167]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10031&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8212&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8212]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7906]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7872&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7872]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7425&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7425]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7170&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7170]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4323&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4323]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4195&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4195]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3394&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3394]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2919&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2919]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2681&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2681]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2253&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2253]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;1986&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1986]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1818&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1818]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1599]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1519&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1508&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1508]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1140&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1101]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1048&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;672&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;664&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 664]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>6fva9y7hupx9tnleazxqkvvgac582el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Программалап оқыту</title>
    <ns>0</ns>
    <id>543976</id>
    <revision>
      <id>3604020</id>
      <parentid>2318866</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="rrwprh8we05nivi9cb64qp7xthuemsv" xml:space="preserve">'''Программалап оқыту''' - оқу процесін белгілі бір оқыту программасы бойынша ұйымдастыру. Программалап оқыту кибернетика, [[математика]], логика және есептеу техникасындағы күрделі жүйелерді басқарудың рационалдық принциптері мен құралдарын педагогикада пайдалану нәтижесінде негізі қаланды. «Программалап оқыту» терминін 20 ғасырдың 50 жылдары американ психологы Б.Ф. Скиннен енгізді. &lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Оқу орындары]]</text>
      <sha1>rrwprh8we05nivi9cb64qp7xthuemsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604089</id>
      <parentid>3604020</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Erboldilyara|Erboldilyara]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2318866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="868" sha1="8p02dk7eehl18qr8bajs2wp4fqwvpcw" xml:space="preserve">'''Программалап оқыту''' - оқу процесін белгілі бір оқыту программасы бойынша ұйымдастыру. Программалап оқыту кибернетика, [[математика]], логика және есептеу техникасындағы күрделі жүйелерді басқарудың рационалдық принциптері мен құралдарын педагогикада пайдалану нәтижесінде негізі қаланды. «Программалап оқыту» терминін 20 ғасырдың 50 жылдары американ психологы Б. Ф. Скиннен енгізді. &lt;ref&gt;Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Оқу орындары]]</text>
      <sha1>8p02dk7eehl18qr8bajs2wp4fqwvpcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еуропа ойындары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546776</id>
    <revision>
      <id>3604039</id>
      <parentid>3025740</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <origin>3604039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9375" sha1="f5oaukxlv74txmtmkd3htr2ibb5fqtw" xml:space="preserve">[[Сурет:European countries (orthographic projection).svg|thumb|250px|[[Еуропа олимпиадалық комитеттері]]не кіретін [[Еуропа]] мемлекеттері]]
'''Еуропа ойындары''' ({{lang-en|European Games}})&lt;!--, сондай-ақ '''Европеада'''--&gt; - [[Еуропа|Еуропалық құрлықтың]] атлеттері арасында өтетін аймақтық халықаралық комплексті [[спорт]]тық [[жарыс]], [[Еуропа олимпиадалық комитеттері|Еуропа олимпиадалық комитеттері (ЕОК)]] әр төрт жылда бір рет ұйымдастырмақ халықаралық жарыс. [[Еуропа ойындары 2015|Бірінші Еуропа ойындары]] [[2015 жыл]]ы 12-28 маусым аралығында [[Әзірбайжан]] астанасы [[Баку]] қаласында өтті.

Алғашында тек Жазғы ойындарды өткізу жоспарланған, дегенмен қысқы Еуропа ойындарын өткізу туралы ұсыныстар да бар&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;/&gt;.

ЕОК мүшелігіне орай, Еуропалық ойындарға [[Еуропаның елдері мен тәуелді аймақтарының тізімі|Еуропада]] орналасқан жалпы шақырылған мемлекеттер (тек [[Ватикан]]нан басқасы), тағы да кішігірім [[Ресей]], [[Түркия]]ның еуропалық бөліктері, Еуропаға кішігірім бөлігі кіретін [[Әзірбайжан]] және [[Грузия]], және Азияда толықтай орналасқан [[Армения]], [[Кипр Республикасы|Кипр]], [[Израиль]], және кіші бөлігі кіретін [[Қазақстан]] қатыспайды.

== Тарихы ==
{{main|Еуропа ойындарының астаналарын таңдау}}
Басқа құрлықтардың өз ойындары бар. [[2011 жыл]]ы XVI [[Панамерикадық ойындар]] [[Мексика]]да өтті, XII [[Панараб ойындары]] - [[Катар]]да және X [[Африка ойындары]] - [[Мозамбик]]те. [[Жазғы Азия ойындары 2010|XVI]] [[Азия ойындары]] [[2010 жыл]]ы  [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]]да өтті&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;/&gt;.

[[Сурет:View of Baku City.JPG|thumb|left|270px|[[Баку]] — [[Еуропа ойындары 2015|бірінші Еуропа ойындары]] өтетін қала]]
[[2011 жыл]]ы сәуірде Еуропалық олимпиада комитетінің президенті [[Патрик Хики]] Еуропа ойындарын өткізу туралы ұсыныс білдірді, оған барлық [[Олимпиадалық спорт түрлері]] кіретінін жария етті. Хикидің ұсынысын [[Халықаралық олимпиада комитеті]]нің президенті [[Жак Рогге]] де қолдау білдірді&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;/&gt;. Егер ұсыныс сәтті болса ойындар, [[жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты]] және [[жүзуден Еуропа чемпионаты]] сияқты жеке шараларға қосымша шара ретінде, немесе оларды ауыстыру мүмкіндігі жоспарланды. Хикидің айтуынша 49 еуропалық ұлттық олимпиада комитеттерінің 47-сі оның шешімін құп алған. Алғашқы демеушілердің қимылын Хики «колоссалды» деп деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;&gt;{{мақала
 |автор         = James Pearce.
 |тақырыбы      = IOC member Patrick Hickey proposes 'European Games'
 |сілтеме        = http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/13083126
 |тіл          = en
 |баспа       = BBC Sports
 |жыл           = 14 сәуір 2011
}}&lt;/ref&gt;. Сол кезде бірінші Еуропа ойындарын 2015 жылдың маусымында өткізу жоспарланды.

== Жылдар және өткен жерлер ==
{{ПозКарта+|Еуропа 3|width=300|float=right|caption=Еуропа ойындарын ұйымдастырушы мемлекеттер
|places=
{{ПозКарта~|Еуропа 3|marksize=9|lat_deg=40.446947|lat_min=|lat_sec=||lon_deg=49.718628|lon_min=|lon_sec=|position=top|background= |label='''[[Еуропа ойындары 2015|2015]]'''|mark=ButtonRed.svg}}
{{ПозКарта~|Еуропа 3|lat=53.9051|long=27.7|mark=ButtonRed.svg|marksize=8|label='''[[Еуропа ойындары 2019|''2019'']]'''}}
}}

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Ойындар||Жыл||Ашылу рәсімі||Жабылу&lt;br&gt;рәсімі||Қала||Мемлекет||Мемлекет&lt;br /&gt;саны||Спорт&lt;br /&gt;түрлерінің&lt;br /&gt;саны
|-
| [[Еуропа ойындары 2015|I]]||2015||12 маусым||28 маусым||[[Баку]]||{{Байрақ|Әзірбайжан}}||50||20
|-
| [[Еуропа ойындары 2019|II]]||2019|| 14 маусым ||30 маусым ||[[Минск]]||{{flagicon|Белорусь}} [[Беларусь]]  &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Минск назван столицей Европейских игр 2019 года|url=http://tass.ru/sport/3722984|work=ТАСС|accessdate=2016-10-21}}&lt;/ref&gt;||белгісіз
||30
|}

== Спорт түрлері ==
Еуропа ойындары бағдарламасына енгізілген спорт түрлері келтірілген. 2015 жылы Ойындардың ресми сайтына сəйкес ,жарыстар спорттың 30 түрінен келтірілген.

* [[Сурет:Badminton pictogram.svg|20px|Бадминтон]] [[Бадминтон]]
* [[Сурет:3x3 basketball pictogram.svg|20px|Баскетбол]] [[Баскетбол 3х3]]
* [[Сурет:Boxing pictogram.svg|20px|Бокс]] [[Бокс]]
* [[Сурет:Wrestling pictogram.svg|20px|Күрес]] [[Күрес]]
** ''Еркін күрес''
** ''Грек-рим күресі''
** ''Әйелдер еркін күресі''
* [[Велоспорт]]
** [[Сурет:Cycling (road) pictogram.svg|20px|Велоспорт]] Шосселік жарыстар
** [[Сурет:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20px|Велоспорт]] Маунтинбайк
** [[Сурет:Cycling (BMX) pictogram.svg|20px|Велоспорт]] BMX
* [[Су спорты түрлері]]
** [[Сурет:Water polo pictogram.svg|20px|Су полосы]] [[Су добы]]
** [[Сурет:Swimming pictogram.svg|20px|Жүзу]] [[Жүзу]]
** [[Сурет:Diving pictogram.svg|20px|Суға секіру]] [[Суға секіру]]
** [[Сурет:Synchronized swimming pictogram.svg|20px|Синхронды жүзу]] [[Синхронды жүзу]]
* Волейбол
** [[Сурет:Volleyball (indoor) pictogram.svg|20px|Волейбол]] [[Волейбол]]
** [[Сурет:Volleyball (beach) pictogram.svg|20px|Жағалау волейболы]] [[Жағалау волейбол]]
* [[Сурет:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px|Байдаркада және каноэде есу]] [[Байдаркада және каноэде есу]]
* Гимнастика
** [[Сурет:Gymnastics (acrobatic) pictogram.svg|20px|Акробатика]] [[Акробатика]]
** [[Сурет:Gymnastics (aerobic) pictogram.png|20px|Аэробика]] [[Аэробика]]
** [[Сурет:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|20px|Батутада секіру]] [[Батутта секіру]]
** [[Сурет:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px|Спорттық гимнастика]] [[Спорттық гимнастика]]
** [[Сурет:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|20px|Көркем гимнастика]] [[Көркем гимнастика]]
* [[Сурет:Judo pictogram.svg|20px|Дзюдо]] [[Дзюдо]]
* [[Сурет:Karate pictogram.svg|20px|Карате]] [[Каратэ]]
* [[Сурет:Athletics pictogram.svg|20px|Жеңіл атлетика]] [[Жеңіл атлетика]]
* [[Сурет:Beach soccer pictogram.svg|20px|Жағажай футболы]] [[Жағажай футбол]]
* [[Сурет:Table tennis pictogram.svg|20px|Үстел теннисі]] [[Үстел теннисі]]
* [[Сурет:Sambo pictogram.svg|20px|Самбо]] [[Самбо]]
* [[Сурет:Shooting pictogram.svg|20px|Ату]] [[Ату Еуропа ойындарында|Ату]]
* [[Сурет:Archery pictogram.svg|20px|Садақ ату]] [[Садақ ату]]
* [[Сурет:Triathlon pictogram.svg|20px|Триатлон]] [[Триатлон]]
* [[Сурет:Taekwondo pictogram.svg|20px|Тхэквондо]] [[Тхэквондо]]
* [[Сурет:Fencing pictogram.svg|20px|Фехтование]] [[Семсерлесу]]

==Қайнары==
&lt;references/&gt;

{{Еуропа ойындары}}
{{Аймақтық ойындар}}

[[Санат:Еуропа ойындары| ]]</text>
      <sha1>f5oaukxlv74txmtmkd3htr2ibb5fqtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604077</id>
      <parentid>3604039</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Kas77777|Kas77777]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3025740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9382" sha1="nw09l7kt3kmmfwumt0t32mpwhmkzki5" xml:space="preserve">[[Сурет:European countries (orthographic projection).svg|thumb|250px|[[Еуропа олимпиадалық комитеттері]]не кіретін [[Еуропа]] мемлекеттері]]
'''Еуропа ойындары''' ({{lang-en|European Games}})&lt;!--, сондай-ақ '''Европеада'''--&gt; — [[Еуропа|Еуропалық құрлықтың]] атлеттері арасында өтетін аймақтық халықаралық комплексті [[спорт]]тық [[жарыс]], [[Еуропа олимпиадалық комитеттері|Еуропа олимпиадалық комитеттері (ЕОК)]] әр төрт жылда бір рет ұйымдастырмақ халықаралық жарыс. [[Еуропа ойындары 2015|Бірінші Еуропа ойындары]] [[2015 жыл]]ы 12-28 маусым аралығында [[Әзірбайжан]] астанасы [[Баку]] қаласында өтті.

Алғашында тек Жазғы ойындарды өткізу жоспарланған, дегенмен қысқы Еуропа ойындарын өткізу туралы ұсыныстар да бар&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;/&gt;.

ЕОК мүшелігіне орай, Еуропалық ойындарға [[Еуропаның елдері мен тәуелді аймақтарының тізімі|Еуропада]] орналасқан жалпы шақырылған мемлекеттер (тек [[Ватикан]]нан басқасы), тағы да кішігірім [[Ресей]], [[Түркия]]ның еуропалық бөліктері , Еуропаға кішігірім бөлігі кіретін [[Әзірбайжан]] және [[Грузия]], және Азияда толықтай орналасқан [[Армения]], [[Кипр Республикасы|Кипр]], [[Израиль]], және кіші бөлігі кіретін [[Қазақстан]] қатыспайды.

== Тарихы ==
{{main|Еуропа ойындарының астаналарын таңдау}}
Басқа құрлықтардың өз ойындары бар. [[2011 жыл]]ы XVI [[Панамерикадық ойындар]] [[Мексика]]да өтті, XII [[Панараб ойындары]] — [[Катар]]да және X [[Африка ойындары]] — [[Мозамбик]]те. [[Жазғы Азия ойындары 2010|XVI]] [[Азия ойындары]] [[2010 жыл]]ы  [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]]да өтті&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;/&gt;.

[[Сурет:View of Baku City.JPG|thumb|left|270px|[[Баку]] — [[Еуропа ойындары 2015|бірінші Еуропа ойындары]] өтетін қала]]
[[2011 жыл]]ы сәуірде Еуропалық олимпиада комитетінің президенті [[Патрик Хики]] Еуропа ойындарын өткізу туралы ұсыныс білдірді, оған барлық [[Олимпиадалық спорт түрлері]] кіретінін жария етті. Хикидің ұсынысын [[Халықаралық олимпиада комитеті]]нің президенті [[Жак Рогге]] де қолдау білдірді&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;/&gt;. Егер ұсыныс сәтті болса ойындар, [[жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты]] және [[жүзуден Еуропа чемпионаты]] сияқты жеке шараларға қосымша шара ретінде, немесе оларды ауыстыру мүмкіндігі жоспарланды. Хикидің айтуынша 49 еуропалық ұлттық олимпиада комитеттерінің 47-сі оның шешімін құп алған. Алғашқы демеушілердің қимылын Хики «колоссалды» деп деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;&gt;{{мақала
 |автор         = James Pearce.
 |тақырыбы      = IOC member Patrick Hickey proposes 'European Games'
 |сілтеме        = http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/13083126
 |тіл          = en
 |баспа       = BBC Sports
 |жыл           = 14 сәуір 2011
}}&lt;/ref&gt;. Сол кезде бірінші Еуропа ойындарын 2015 жылдың маусымында өткізу жоспарланды.

== Жылдар және өткен жерлер ==
{{ПозКарта+|Еуропа 3|width=300|float=right|caption=Еуропа ойындарын ұйымдастырушы мемлекеттер
|places=
{{ПозКарта~|Еуропа 3|marksize=9|lat_deg=40.446947|lat_min=|lat_sec=||lon_deg=49.718628|lon_min=|lon_sec=|position=top|background= |label='''[[Еуропа ойындары 2015|2015]]'''|mark=ButtonRed.svg}}
{{ПозКарта~|Еуропа 3|lat=53.9051|long=27.7|mark=ButtonRed.svg|marksize=8|label='''[[Еуропа ойындары 2019|''2019'']]'''}}
}}

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Ойындар||Жыл||Ашылу рәсімі||Жабылу&lt;br&gt;рәсімі||Қала||Мемлекет||Мемлекет&lt;br /&gt;саны||Спорт&lt;br /&gt;түрлерінің&lt;br /&gt;саны
|-
| [[Еуропа ойындары 2015|I]]||2015||12 маусым||28 маусым||[[Баку]]||{{Байрақ|Әзірбайжан}}||50||20
|-
| [[Еуропа ойындары 2019|II]]||2019|| 14 маусым ||30 маусым ||[[Минск]]||{{flagicon|Белорусь}} [[Беларусь]]  &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Минск назван столицей Европейских игр 2019 года|url=http://tass.ru/sport/3722984|work=ТАСС|accessdate=2016-10-21}}&lt;/ref&gt;||белгісіз
||30
|}

== Спорт түрлері ==
Еуропа ойындары бағдарламасына енгізілген спорт түрлері келтірілген. 2015 жылы Ойындардың ресми сайтына сəйкес ,жарыстар спорттың 30 түрінен келтірілген.

* [[Сурет:Badminton pictogram.svg|20px|Бадминтон]] [[Бадминтон]]
* [[Сурет:3x3 basketball pictogram.svg|20px|Баскетбол]] [[Баскетбол 3х3]]
* [[Сурет:Boxing pictogram.svg|20px|Бокс]] [[Бокс]]
* [[Сурет:Wrestling pictogram.svg|20px|Күрес]] [[Күрес]]
** ''Еркін күрес''
** ''Грек-рим күресі''
** ''Әйелдер еркін күресі''
* [[Велоспорт]]
** [[Сурет:Cycling (road) pictogram.svg|20px|Велоспорт]] Шосселік жарыстар
** [[Сурет:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20px|Велоспорт]] Маунтинбайк
** [[Сурет:Cycling (BMX) pictogram.svg|20px|Велоспорт]] BMX
* [[Су спорты түрлері]]
** [[Сурет:Water polo pictogram.svg|20px|Су полосы]] [[Су добы]]
** [[Сурет:Swimming pictogram.svg|20px|Жүзу]] [[Жүзу]]
** [[Сурет:Diving pictogram.svg|20px|Суға секіру]] [[Суға секіру]]
** [[Сурет:Synchronized swimming pictogram.svg|20px|Синхронды жүзу]] [[Синхронды жүзу]]
* Волейбол
** [[Сурет:Volleyball (indoor) pictogram.svg|20px|Волейбол]] [[Волейбол]]
** [[Сурет:Volleyball (beach) pictogram.svg|20px|Жағалау волейболы]] [[Жағалау волейбол]]
* [[Сурет:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px|Байдаркада және каноэде есу]] [[Байдаркада және каноэде есу]]
* Гимнастика
** [[Сурет:Gymnastics (acrobatic) pictogram.svg|20px|Акробатика]] [[Акробатика]]
** [[Сурет:Gymnastics (aerobic) pictogram.png|20px|Аэробика]] [[Аэробика]]
** [[Сурет:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|20px|Батутада секіру]] [[Батутта секіру]]
** [[Сурет:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px|Спорттық гимнастика]] [[Спорттық гимнастика]]
** [[Сурет:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|20px|Көркем гимнастика]] [[Көркем гимнастика]]
* [[Сурет:Judo pictogram.svg|20px|Дзюдо]] [[Дзюдо]]
* [[Сурет:Karate pictogram.svg|20px|Карате]] [[Каратэ]]
* [[Сурет:Athletics pictogram.svg|20px|Жеңіл атлетика]] [[Жеңіл атлетика]]
* [[Сурет:Beach soccer pictogram.svg|20px|Жағажай футболы]] [[Жағажай футбол]]
* [[Сурет:Table tennis pictogram.svg|20px|Үстел теннисі]] [[Үстел теннисі]]
* [[Сурет:Sambo pictogram.svg|20px|Самбо]] [[Самбо]]
* [[Сурет:Shooting pictogram.svg|20px|Ату]] [[Ату Еуропа ойындарында|Ату]]
* [[Сурет:Archery pictogram.svg|20px|Садақ ату]] [[Садақ ату]]
* [[Сурет:Triathlon pictogram.svg|20px|Триатлон]] [[Триатлон]]
* [[Сурет:Taekwondo pictogram.svg|20px|Тхэквондо]] [[Тхэквондо]]
* [[Сурет:Fencing pictogram.svg|20px|Фехтование]] [[Семсерлесу]]

==Қайнары==
&lt;references/&gt;

{{Еуропа ойындары}}
{{Аймақтық ойындар}}

[[Санат:Еуропа ойындары| ]]</text>
      <sha1>nw09l7kt3kmmfwumt0t32mpwhmkzki5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астана-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559761</id>
    <revision>
      <id>3604177</id>
      <parentid>3533344</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="bof51usuv8vhil2gmzbefvzd0fnofqn" xml:space="preserve">{{мағына|Астана (айрық)}}
'''Астана-1''' — Қазақстанның елордасы [[Астана]] қаласында орналасқан, «[[Қазақстан темір жолы]]» АҚ-на тиесілі темір жол станциясы&lt;ref&gt;[http://www.gdevagon.ru/scripts/info/station_detail.php?stid=69000 Станция туралы ақпарат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920083919/https://www.gdevagon.ru/scripts/info/station_detail.php?stid=69000 |date=2018-09-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Маршрут ==
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] [[Петропавл — Шу темір жолы]]
* [[Сурет:Logo Kazakh railway.jpg|80px|link=Қазақстан темір жолы]] {{ill|ru|Оңтүстік Сібір темір жолы|Южно-Сибирская магистраль}}

== Тарихы ==
Ақмолаға алғаш пойыз 1929 жылғы 8 қараша күні келген. 1931 жылы Ақмола теміржол стансасы іске қосылды. Мұнда екіқабатты, 380 адамды сыйдыра алатын, ауданы 1318,8 м² вокзал салынды. 

1961 жылы сыйымдылығы үлкенірек сапаржай салынған. Бұл Қазақстандағы ең үлкен вокзал еді. 1962 жылы станса атауы Целиноград стансасы деп өзгертілді. 1990 жылы жартылай реконструкция жүргізілді. 

2001 жылдан бастап Астана стансасы деп атауы өзгерді. 2004 жылы вокзалда ірі реконструкция өтті. 

2017 жылы Нұрлы жол вокзалы ашылғанда, бұл стансаның атауы Астана-1 деп қойылған. Ал 2019 жылғы сәуірден бастап Нұр-Сұлтан-1 деп атала бастайды. 

== Вокзал айналасындағы нысандар ==
* Сапаржай 
* [[Magnum Cash &amp; Carry|Magnum]] Express (Супермаркет)
* «Даулет» сауда үйі
* [[Жастар театры (Астана)|«Жастар» театры]]
* [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Астана аграрлық университеті]]
* [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|Агроқалашық ТА]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Commonscat}}
* [https://rasp.yandex.ru/station/9619762?span=schedule Астана станциясы арқылы жүретін поездар кестесі]

{{Петропавл — Шу темір жолы}}
{{Оңтүстік Сібір темір жолы}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]
[[Санат:Астана көлігі]]</text>
      <sha1>bof51usuv8vhil2gmzbefvzd0fnofqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жан-Пьер Адамс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560244</id>
    <revision>
      <id>3604018</id>
      <parentid>3349204</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4771" sha1="t4ck4s6l89jsb03uli4pz387gjja7pv" xml:space="preserve">{{футболшы
|есімі = Жан-Пьер Адамс
|туған күні = 10.03.1948
|қайтыс болған күні = 6.09.2021
|туған жері = Дакар
|азаматтығы = {{flagicon|Франция|20px}} [[Франция]]
|бойы = 178
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
|номер =
|клубтары =
 {{футбол карьерасы
|1966—1967|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монтаржи (футбол клубы)|Монтаржи]]|? (?)
|1967—1970|{{flagicon|Франция|20px}} [[Фонтенбло (футбол клубы)|Фонтенбло]]|? (?)
|1970—1973|{{flagicon|Франция|20px}} [[Ним (футбол клубы)|Ним]]|84 (8)
|1973—1977|{{flagicon|Франция|20px}} [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]|126 (15)
|1977—1979|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|41 (1)
|1979—1980|{{flagicon|Франция|20px}} [[Мюлуз (футбол клубы)|Мюлуз]]|11 (1)
|1980—1981|{{flagicon|Франция|20px}} [[Шалон (футбол клубы)|Шалон]]|
}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1972—1976|{{Футбол|Франция}} |22 (0)
}}
}}
'''Жан-Пьер Адамс''' ([[10 наурыз]] [[1948 жыл]], [[Сенегал]]да&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/298408&lt;/ref&gt; - [[6 қыркүйек]] [[2021 жыл]], [[Ним]]) - орталық қорғаушы болып ойнаған француз экс-[[Футболдың таралу тарихы|футболшысы]]. 

== Карьерасы ==
Жан-Пьер Сенегалда дүниеге келген. Балалық шағында отбасымен бірге Францияға көшіп өтті. 

Ницца және ПСЖ [[футбол]] командаларында ойнап елге танымал атанған. Франция ұлттық құрама қатарында 1972 жылдан 1976 жылға дейін жиырма екі матчта ойнаған. Футболшыға [[Операция (медицина)|ота]] жасау кезінде дәрігер қателігінен Жан-Пьерде қиыншылықтар туды. 1982 жылы 17 наурыздан бері [[кома]]да жатып&lt;ref&gt;http://www.sport-express.ru/football/abroad/reviews/915566/&lt;/ref&gt;,  2021 жылы 6 қыркүйекте өмірден өтті.
== Тоқтап қалған өмір ==
1981 жылы жиі жарақаттана беріп, футбол ойнауды доғарды. 1982 жылы 17 наурызда тізесіне ота жасату үшін Лиондағы клиникаға барады. Ол кезде қалада хирург деген мүлде тапшы, бір мезетте бірнеше адамды операция жасауға тура келеді. Жан-Пьерді емдейтін дәрігер (жанында тәжірибесіз жас көмекшісі бар) оңбай қателесіп, ота шарттарын дұрыс жасамайды. Нәтижесінде футболшының миының біраз бөлігі қайта қалпына келмей қалады да, Жан-Пьер мәңгі қозғалыссыз жатып қалады. Осылайша ол үшін өмір 1982 жылы тоқтап қалды да.

Содан 40 жылға жуық өз үйінде жатты. Жалғыз күтушісі - әйелі Бернадетт Адамс. 38 жыл бойы күйеуінің жанынан бір елі ұзаған емес, күйеуін фотоға немесе видеоға мүлде түсірткен емес.

Бернадетт медицина саласындағы жаңалықтарды үзбей қарап отырды. Бар арманы - күйеуінің ми талшықтарын қалпына келтіре алатын өркениет заманына тез жету болған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сіллтемелер==
*[https://www.championat.com/football/article-3305591-zhan-per-adams-istorija-futbolista-35-let-nahodjaschegosja-v-kome-i-ego-zheny.html Өмір мен өлім арасындағы 35 жыл]
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ним ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ницца ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>t4ck4s6l89jsb03uli4pz387gjja7pv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604091</id>
      <parentid>3604018</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3258632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="arc62vukhv694fp6cxuwq3sq2ucosvf" xml:space="preserve">{{футболшы
|есімі = Жан-Пьер Адамс
|туған күні = 10.03.1948
|қайтыс болған күні = 6.09.2021
|туған жері = Дакар
|азаматтығы = {{flagicon|Франция|20px}} [[Франция]]
|бойы = 178
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
|номер =
|клубтары =
 {{футбол карьерасы
|1966—1967|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монтаржи (футбол клубы)|Монтаржи]]|? (?)
|1967—1970|{{flagicon|Франция|20px}} [[Фонтенбло (футбол клубы)|Фонтенбло]]|? (?)
|1970—1973|{{flagicon|Франция|20px}} [[Ним (футбол клубы)|Ним]]|84 (8)
|1973—1977|{{flagicon|Франция|20px}} [[Ницца (футбол клубы)|Ницца]]|126 (15)
|1977—1979|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|41 (1)
|1979—1980|{{flagicon|Франция|20px}} [[Мюлуз (футбол клубы)|Мюлуз]]|11 (1)
|1980—1981|{{flagicon|Франция|20px}} [[Шалон (футбол клубы)|Шалон]]|
}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1972—1976|{{Футбол|Франция}} |22 (0)
}}
}}
'''Жан-Пьер Адамс''' ([[10 наурыз]] [[1948 жыл]], [[Сенегал]]да&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/298408&lt;/ref&gt; — [[6 қыркүйек]] [[2021 жыл]], [[Ним]]) — орталық қорғаушы болып ойнаған француз экс-[[Футболдың таралу тарихы|футболшысы]]. 

== Карьерасы ==
Жан-Пьер Сенегалда дүниеге келген. Балалық шағында отбасымен бірге Францияға көшіп өтті. 

Ницца және ПСЖ [[футбол]] командаларында ойнап елге танымал атанған. Франция ұлттық құрама қатарында 1972 жылдан 1976 жылға дейін жиырма екі матчта ойнаған. Футболшыға [[Операция (медицина)|ота]] жасау кезінде дәрігер қателігінен Жан-Пьерде қиыншылықтар туды. 1982 жылы 17 наурыздан бері [[кома]]да жатып&lt;ref&gt;http://www.sport-express.ru/football/abroad/reviews/915566/&lt;/ref&gt;,  2021 жылы 6 қыркүйекте өмірден өтті.
== Тоқтап қалған өмір ==
1981 жылы жиі жарақаттана беріп, футбол ойнауды доғарды. 1982 жылы 17 наурызда тізесіне ота жасату үшін Лиондағы клиникаға барады. Ол кезде қалада хирург деген мүлде тапшы, бір мезетте бірнеше адамды операция жасауға тура келеді. Жан-Пьерді емдейтін дәрігер (жанында тәжірибесіз жас көмекшісі бар) оңбай қателесіп, ота шарттарын дұрыс жасамайды. Нәтижесінде футболшының миының біраз бөлігі қайта қалпына келмей қалады да, Жан-Пьер мәңгі қозғалыссыз жатып қалады. Осылайша ол үшін өмір 1982 жылы тоқтап қалды да.

Содан 40 жылға жуық өз үйінде жатты. Жалғыз күтушісі — әйелі Бернадетт Адамс. 38 жыл бойы күйеуінің жанынан бір елі ұзаған емес, күйеуін фотоға немесе видеоға мүлде түсірткен емес.

Бернадетт медицина саласындағы жаңалықтарды үзбей қарап отырды. Бар арманы — күйеуінің ми талшықтарын қалпына келтіре алатын өркениет заманына тез жету болған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сіллтемелер==
*[https://www.championat.com/football/article-3305591-zhan-per-adams-istorija-futbolista-35-let-nahodjaschegosja-v-kome-i-ego-zheny.html Өмір мен өлім арасындағы 35 жыл]
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ним ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ницца ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>arc62vukhv694fp6cxuwq3sq2ucosvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биографиялық фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565650</id>
    <redirect title="Ғұмырнамалық фильм" />
    <revision>
      <id>3603901</id>
      <parentid>2473488</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ғұмырнамалық фильм]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3603901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="cvqj0yiey0shkcwx27o1oj3bl8gh9ze" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ғұмырнамалық фильм]]</text>
      <sha1>cvqj0yiey0shkcwx27o1oj3bl8gh9ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орловка (Алтай ауданы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565991</id>
    <revision>
      <id>3604041</id>
      <parentid>3522305</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3914" sha1="0xryhdgnpp3e4nbrw68cdqbqpyxng6x" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Орловка
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          =   
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  = 
   |lat_deg =49 |lat_min =38|lat_sec = 09
   |lon_deg =84|lon_min =07|lon_sec =23
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
|кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан
|ауданы                  = Алтай ауданы
|кестедегі аудан         = Алтай ауданы{{!}}Алтай 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы){{!}}Чапаев
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =  
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}79
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Орловка (айрық)}}
'''Орловка''' - [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Алтай ауданы]], [[Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)|Чапаев ауылдық округі]] құрамындағы ауыл.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Алтай (қала)|Алтай]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде.

== Халқы == 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||344||{{құлдырау}}232 ||{{құлдырау}}79 ||34,1 ||125 ||{{құлдырау}}45 ||36 ||107 ||{{құлдырау}}34 ||31,8
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Алтай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Алтай ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>0xryhdgnpp3e4nbrw68cdqbqpyxng6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604075</id>
      <parentid>3604041</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3522305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3916" sha1="laz2e5tsyvpv4avzfg85qs2pzbciv03" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Орловка
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          =   
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  = 
   |lat_deg =49 |lat_min =38|lat_sec = 09
   |lon_deg =84|lon_min =07|lon_sec =23
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Шығыс Қазақстан облысы
|кестедегі облыс         = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан
|ауданы                  = Алтай ауданы
|кестедегі аудан         = Алтай ауданы{{!}}Алтай 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы){{!}}Чапаев
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =  
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}79
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Орловка (айрық)}}
'''Орловка''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Алтай ауданы]], [[Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)|Чапаев ауылдық округі]] құрамындағы ауыл.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Алтай (қала)|Алтай]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде.

== Халқы == 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||344||{{құлдырау}}232 ||{{құлдырау}}79 ||34,1 ||125 ||{{құлдырау}}45 ||36 ||107 ||{{құлдырау}}34 ||31,8
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{Алтай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Алтай ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>laz2e5tsyvpv4avzfg85qs2pzbciv03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ведизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>571385</id>
    <revision>
      <id>3604261</id>
      <parentid>3600108</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3604261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7390" sha1="2r0fup5f7gj5899vmcv9qgkuwmfhunx" xml:space="preserve">[[Сурет:Brahmin Perists.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ведизм''' - вед діні- б.д. дейінгі 2-1 мыңжылдықтың басында қалыптасқан, Үндістан халқының едәуір бөлігі табынатын діни сенімі және ырымы, ол қасиетті сөздер жинақтары Ведтерде  (сөзбе -сөз- білім)  жазба түрде көрсетілген.  Ведтер ежелгі гимндердің, дұғалардың, садақа  (самхит) тұрады. Ригведа, Яджурведа, Самаведа және Атхарваведа. Ведизм дінінің барлық құдайлары алғашқы кездері табиғаттың күштері мен құбылыстарын жандандырып белгілеуден тұрады. Агни - от құдайы, Индра - атмосфера,  жаңбыр мен нөсер, Сурья - күн, Дьяус (Варуна) - аспан, Сома - ай мен мас қылатын ішімдік, Вритра - қуаңшылық құдайы және  т.б. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, таптардың пайда болуы  және мемлекеттің құрылуы дәрежесіне  қарай құдайлардың  атқаратын  қызметі күрделілене түседі. Индра соғыс құдайы, құдайлардың патшасы және жер бетіндегі өмірінде құдайлардың  көмегін,  ал  өлгендердің жанын тәңірлер патшалығына баруды қамтамасыз ететін садақа беруден тұрады-мыс. Садақа беруді алдымен тайпалардың, қауымдардың, отбасылардың басшылары, ал кейінірек - кәсіпқой абыздар, брахмандар басқарды. Ведизм дінінің одан әрі дамуы брахманизм болып табылады.

== Кёйпер концепциясы ==
Ведалық дінді түсіндірудегі өзіндік ерекше тұжырымдамалардың бірін нидерландтық индолог Ф.Б.Я.Кёйпер ұынған.Оның пікірінше,негізгі бөлігін [[Жаңа жыл|Жаңа жылды]] қарсы алу рәсімдері кезінде орындалған гимндер құрайды. Сондықтан да, Кёйпердің ойынша, &quot;Ригведада&quot; Индраның Вритраны жеңуі туралы сюжет жиі кездеседі. Бұл [[Миф|мифті]] ол космогониялық миф деп есептеп, ведалық діннің бүкіл құрылымын айқындайтын негіз ретінде қарастырады. Кёйпер бұл мифті түсіндіреді: әуелде алғашқы хаос сулары ғана болған, сол сулардың үстінде бүкіл ғалам әлеуетті, әлі жіктелмеген күйде қамтылған төбе қалқып жүрген. Бұл төбенің басты қасиеті енжарлық болғандықтан, ол вритра (&quot;қарсылық&quot;) деп аталған. Индра демиург ретінде өзінің космогониялық әрекеті арқылы осы қарсылықты жеңіп, алғашқы төбені тесіп өтеді, оны қозғалыссыз етеді және сол арқылы Әлемнің Орталығын белгілейді. Жарылған төбеден тіршілік су мен от түріндегі екі күш ретінде жарып шығады, ал төбнің өзі ұлғайып, жерге айналады.
Индраның космогониялық әрекетінің екінші бөлігі — аспан мен [[Жер|жерді]] ажыратуы. Бұл жерде ол ғарыштық бағана немесе Әлемдік ағаш рөлін атқарады. Ескі құдайлар — асуралар — хаос сулары сақталған жер асты әлемінде қалады. Ал жоғарғы, аспан әлемінде олардың орнын жас құдайлар — девалар басады. Осылайша, әлемнің жаратылуы алғашқы хаостың қарама-қарсылықтарға, бинарлық оппозицияларға бөлінуі арқылы жүзеге асады.
Кёйпер Вишну бейнесіне де ерекше мән берген. Оның пікірінше, Вишну девалар мен асуралардың арасындағы орталық орнын сақтап қалған. Өзінің атақты үш қадамын жасау арқылы ол Индра жаратқан екі әлемді бекемдейді. Вишнудың үшінші қадамы ерекше маңызға ие, өйткені ол жоғарғы, қол жетпес әлемге қатысты. Осы қадам арқылы Вишну Ғаламның екіжақтылығын еңсеріп, оған қайтадан тұтастық береді, бірақ бұл жолы хаос түрінде емес, сапалық тұрғыдан жаңа трансценденттік деңгейде жүзеге асады.
Әрбір Жаңа жыл космогониялық мифтің ғұрыптық көрінісі мен еске алынуы болып саналады. Сондықтан бұл мерекенің рәсімдері Ғаламның жаңаруына көмектесуге, ескірген дүниені жойып, бастапқы хаосқа қайта оралып, әлемді қайта жаратуды жүзеге асыруға бағытталған. Индраға хаостың қарсылығын жеңуге «көмектесу» үшін Жаңа жыл кезінде арба жарыстары мен сөз сайыстары өткізілген. Ал мереке кезінде орнатылған бағана Индраның символы болған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Кёйпер Ф. Б. Я. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Труды по ведийской мифологии |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Наука |жыл=1986|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>2r0fup5f7gj5899vmcv9qgkuwmfhunx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604263</id>
      <parentid>3604261</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3604263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7385" sha1="lj0umgl03b3ie7ffxavhc0jcnhh8h7r" xml:space="preserve">[[Сурет:Brahmin Perists.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ведизм''' — вед діні- б.д. дейінгі 2-1 мыңжылдықтың басында қалыптасқан, Үндістан халқының едәуір бөлігі табынатын діни сенімі және ырымы, ол қасиетті сөздер жинақтары Ведтерде (сөзбе -сөз- білім) жазба түрде көрсетілген. Ведтер ежелгі гимндердің, дұғалардың, садақа (самхит) тұрады. Ригведа, Яджурведа, Самаведа және Атхарваведа. Ведизм дінінің барлық құдайлары алғашқы кездері табиғаттың күштері мен құбылыстарын жандандырып белгілеуден тұрады. Агни - от құдайы, Индра - атмосфера,  жаңбыр мен нөсер, Сурья - күн, Дьяус (Варуна) - аспан, Сома - ай мен мас қылатын ішімдік, Вритра - қуаңшылық құдайы және  т.б. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, таптардың пайда болуы  және мемлекеттің құрылуы дәрежесіне  қарай құдайлардың  атқаратын  қызметі күрделілене түседі. Индра соғыс құдайы, құдайлардың патшасы және жер бетіндегі өмірінде құдайлардың  көмегін,  ал  өлгендердің жанын тәңірлер патшалығына баруды қамтамасыз ететін садақа беруден тұрады-мыс. Садақа беруді алдымен тайпалардың, қауымдардың, отбасылардың басшылары, ал кейінірек - кәсіпқой абыздар, брахмандар басқарды. Ведизм дінінің одан әрі дамуы брахманизм болып табылады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Кёйпер концепциясы ==
Ведалық дінді түсіндірудегі өзіндік ерекше тұжырымдамалардың бірін нидерландтық индолог Ф.Б.Я. Кёйпер ұынған. Оның пікірінше,негізгі бөлігін [[Жаңа жыл]]ды қарсы алу рәсімдері кезінде орындалған гимндер құрайды. Сондықтан да, Кёйпердің ойынша, &quot;Ригведада&quot; Индраның Вритраны жеңуі туралы сюжет жиі кездеседі. Бұл [[миф]]ті ол космогониялық миф деп есептеп, ведалық діннің бүкіл құрылымын айқындайтын негіз ретінде қарастырады. Кёйпер бұл мифті түсіндіреді: әуелде алғашқы хаос сулары ғана болған, сол сулардың үстінде бүкіл ғалам әлеуетті, әлі жіктелмеген күйде қамтылған төбе қалқып жүрген. Бұл төбенің басты қасиеті енжарлық болғандықтан, ол вритра (&quot;қарсылық&quot;) деп аталған. Индра демиург ретінде өзінің космогониялық әрекеті арқылы осы қарсылықты жеңіп, алғашқы төбені тесіп өтеді, оны қозғалыссыз етеді және сол арқылы Әлемнің Орталығын белгілейді. Жарылған төбеден тіршілік су мен от түріндегі екі күш ретінде жарып шығады, ал төбнің өзі ұлғайып, жерге айналады. Индраның космогониялық әрекетінің екінші бөлігі — аспан мен [[жер]]ді ажыратуы. Бұл жерде ол ғарыштық бағана немесе Әлемдік ағаш рөлін атқарады. Ескі құдайлар — асуралар — хаос сулары сақталған жер асты әлемінде қалады. Ал жоғарғы, аспан әлемінде олардың орнын жас құдайлар — девалар басады. Осылайша, әлемнің жаратылуы алғашқы хаостың қарама-қарсылықтарға, бинарлық оппозицияларға бөлінуі арқылы жүзеге асады. Кёйпер Вишну бейнесіне де ерекше мән берген. Оның пікірінше, Вишну девалар мен асуралардың арасындағы орталық орнын сақтап қалған. Өзінің атақты үш қадамын жасау арқылы ол Индра жаратқан екі әлемді бекемдейді. Вишнудың үшінші қадамы ерекше маңызға ие, өйткені ол жоғарғы, қол жетпес әлемге қатысты. Осы қадам арқылы Вишну Ғаламның екіжақтылығын еңсеріп, оған қайтадан тұтастық береді, бірақ бұл жолы хаос түрінде емес, сапалық тұрғыдан жаңа трансценденттік деңгейде жүзеге асады.
Әрбір Жаңа жыл космогониялық мифтің ғұрыптық көрінісі мен еске алынуы болып саналады. Сондықтан бұл мерекенің рәсімдері Ғаламның жаңаруына көмектесуге, ескірген дүниені жойып, бастапқы хаосқа қайта оралып, әлемді қайта жаратуды жүзеге асыруға бағытталған. Индраға хаостың қарсылығын жеңуге «көмектесу» үшін Жаңа жыл кезінде арба жарыстары мен сөз сайыстары өткізілген. Ал мереке кезінде орнатылған бағана Индраның символы болған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Кёйпер Ф. Б. Я. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Труды по ведийской мифологии |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Наука |жыл=1986|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lj0umgl03b3ie7ffxavhc0jcnhh8h7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604264</id>
      <parentid>3604263</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7385" sha1="eptkimorn7oi00oy8wvmmvyzytxqtwg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Brahmin Perists.jpg|нобай]]
'''Ведизм''' — вед діні- б.д. дейінгі 2-1 мыңжылдықтың басында қалыптасқан, Үндістан халқының едәуір бөлігі табынатын діни сенімі және ырымы, ол қасиетті сөздер жинақтары Ведтерде (сөзбе -сөз- білім) жазба түрде көрсетілген. Ведтер ежелгі гимндердің, дұғалардың, садақа (самхит) тұрады. Ригведа, Яджурведа, Самаведа және Атхарваведа. Ведизм дінінің барлық құдайлары алғашқы кездері табиғаттың күштері мен құбылыстарын жандандырып белгілеуден тұрады. Агни - от құдайы, Индра - атмосфера,  жаңбыр мен нөсер, Сурья - күн, Дьяус (Варуна) - аспан, Сома - ай мен мас қылатын ішімдік, Вритра - қуаңшылық құдайы және  т.б. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, таптардың пайда болуы  және мемлекеттің құрылуы дәрежесіне  қарай құдайлардың  атқаратын  қызметі күрделілене түседі. Индра соғыс құдайы, құдайлардың патшасы және жер бетіндегі өмірінде құдайлардың  көмегін,  ал  өлгендердің жанын тәңірлер патшалығына баруды қамтамасыз ететін садақа беруден тұрады-мыс. Садақа беруді алдымен тайпалардың, қауымдардың, отбасылардың басшылары, ал кейінірек - кәсіпқой абыздар, брахмандар басқарды. Ведизм дінінің одан әрі дамуы брахманизм болып табылады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі»  Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет&lt;/ref&gt;

== Кёйпер концепциясы ==
Ведалық дінді түсіндірудегі өзіндік ерекше тұжырымдамалардың бірін нидерландтық индолог Ф.Б.Я. Кёйпер ұынған. Оның пікірінше,негізгі бөлігін [[Жаңа жыл]]ды қарсы алу рәсімдері кезінде орындалған гимндер құрайды. Сондықтан да, Кёйпердің ойынша, &quot;Ригведада&quot; Индраның Вритраны жеңуі туралы сюжет жиі кездеседі. Бұл [[миф]]ті ол космогониялық миф деп есептеп, ведалық діннің бүкіл құрылымын айқындайтын негіз ретінде қарастырады. Кёйпер бұл мифті түсіндіреді: әуелде алғашқы хаос сулары ғана болған, сол сулардың үстінде бүкіл ғалам әлеуетті, әлі жіктелмеген күйде қамтылған төбе қалқып жүрген. Бұл төбенің басты қасиеті енжарлық болғандықтан, ол вритра (&quot;қарсылық&quot;) деп аталған. Индра демиург ретінде өзінің космогониялық әрекеті арқылы осы қарсылықты жеңіп, алғашқы төбені тесіп өтеді, оны қозғалыссыз етеді және сол арқылы Әлемнің Орталығын белгілейді. Жарылған төбеден тіршілік су мен от түріндегі екі күш ретінде жарып шығады, ал төбнің өзі ұлғайып, жерге айналады. Индраның космогониялық әрекетінің екінші бөлігі — аспан мен [[жер]]ді ажыратуы. Бұл жерде ол ғарыштық бағана немесе Әлемдік ағаш рөлін атқарады. Ескі құдайлар — асуралар — хаос сулары сақталған жер асты әлемінде қалады. Ал жоғарғы, аспан әлемінде олардың орнын жас құдайлар — девалар басады. Осылайша, әлемнің жаратылуы алғашқы хаостың қарама-қарсылықтарға, бинарлық оппозицияларға бөлінуі арқылы жүзеге асады. Кёйпер Вишну бейнесіне де ерекше мән берген. Оның пікірінше, Вишну девалар мен асуралардың арасындағы орталық орнын сақтап қалған. Өзінің атақты үш қадамын жасау арқылы ол Индра жаратқан екі әлемді бекемдейді. Вишнудың үшінші қадамы ерекше маңызға ие, өйткені ол жоғарғы, қол жетпес әлемге қатысты. Осы қадам арқылы Вишну Ғаламның екіжақтылығын еңсеріп, оған қайтадан тұтастық береді, бірақ бұл жолы хаос түрінде емес, сапалық тұрғыдан жаңа трансценденттік деңгейде жүзеге асады.
Әрбір Жаңа жыл космогониялық мифтің ғұрыптық көрінісі мен еске алынуы болып саналады. Сондықтан бұл мерекенің рәсімдері Ғаламның жаңаруына көмектесуге, ескірген дүниені жойып, бастапқы хаосқа қайта оралып, әлемді қайта жаратуды жүзеге асыруға бағытталған. Индраға хаостың қарсылығын жеңуге «көмектесу» үшін Жаңа жыл кезінде арба жарыстары мен сөз сайыстары өткізілген. Ал мереке кезінде орнатылған бағана Индраның символы болған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Кёйпер Ф. Б. Я. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Труды по ведийской мифологии |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Наука |жыл=1986|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>eptkimorn7oi00oy8wvmmvyzytxqtwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жеті самурай (фильм, 1954)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635062</id>
    <revision>
      <id>3604199</id>
      <parentid>3362456</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3604199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13009" sha1="277wliieg2cqpaaylnzipy4ficjczer" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы         = Жеті самурай
 |Шынайы атауы          = {{lang-ja|七人の侍}}
 |Суреті                = Seven Samurai poster2.jpg
 |Сурет ені             = 250
 |Сурет атауы           = 
 |Жанры                 = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[эпикалық фильм]], [[дзидайгэки]]
 |Режиссёрі             = [[Акира Куросава]]
 |Продюсері             = Содзиро Мотоки
 |Сценарист             = [[Акира Куросава]]&lt;br&gt;[[Синобу Хасимото]]&lt;br&gt;[[Хидэо Огуни]]
 |Актерлер              = [[Тосиро Мифунэ]]&lt;br&gt;[[Такаси Симура]]&lt;br&gt;Кэйко Цусима&lt;br&gt;Исао Кимура&lt;br&gt;Дайсукэ Като&lt;br&gt;Сэйдзи Миягути&lt;br&gt;Ёсио Инаба&lt;br&gt;Минору Тиаки
 |Композиторы           = [[Фумио Хаясака]]
 |Операторы             = [[Асакадзу Накаи]]
 |Қоюшы суретші         = Со Мацуяма
 |Компания              = [[Toho]]
 |Дистрибьютор          = [[Toho]]
 |Ұзақтығы              = 207 мин.
 |Бюджеті               = 210 млн [[Иена|¥]]
 |Кассалық жиыны        = 290 млн [[Иена|¥]]
 |Мемлекет              = {{Байрақ|Жапония}}
 |Тілі                  = [[Жапон тілі|жапон]]
 |Жыл                   = 1954
 |imdb_id               = 0047478
 |Ортаққор              = Seven Samurai
}}
'''Жеті Самурай''' ({{lang-ja|七人の侍}}) — 1954 жылы түсірілген [[Жапония]]ның эпикалық [[самурай]] [[драма]]лық фильмі, [[Акира Куросава]] фильмді бірлесіп жазды, өңдеді және режиссерлық жасады. Фильм оқиғасы Жапония тарихындағы [[Сэнгоку дәуірі]] тұсында 1586 жылы орын алады.&lt;ref&gt;&quot;Kikuchiyo&quot; has a genealogy which shows he was &quot;born the 17th of the 2nd month of Tenshô 2 (1574), a wood-dog year&quot;. Kanbei's comment is &quot;o-nushi 13 sai niwa mienu ga&quot; (You don't look 13…). Since the traditional way of counting ages in Japan is by the number of calendar years one has lived in, this means the story takes place in 1586.&lt;/ref&gt; Кинода бір кедей ауыл тұрғындарының егін жинап алған соң өнімдерін тартып алуға келетін бандиттермен күресу үшін, күніне үш уақыт күріш тамағына жеті [[ронин]]ді (rōnin, Еркін самурай) жалдауы туралы болады.

&quot;Жеті самурай&quot; жалпы үлкен екі бөліктен құралған, 207 минуттық болып, аралғында музыкалы 5 минуттық өткінші уақыт бар. Жеті самурайдың алғашқы 12 айлық табысы 268 миллион жапон иені болды. Ол 1954 жылғы Жапонның үшінші көп кіріс кіргізген киносы.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The greatest Japanese box office hits of the 1950s|url=http://www.nippon-kino.net/die-groumlszligten-japanischen-kassenerfolge-der-1950er-jahre.html|website=Nippon-Kino|accessdate=27 February 2015}}&lt;/ref&gt; 2002 жылы кионның қайта қойылуы АҚШта 271 841 доллар, Францияда 4124 доллар кіріс кіргізді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Samurai (re-issue) (2002) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sevensamurai02.htm |website=[[Box Office Mojo]] |accessdate=6 November 2018}}&lt;/ref&gt; 2017 жылы &quot;Жеті самурай&quot; Британдық кино институты бойынша ең көп сатылған [[үй киносы]] есептелді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Top 10 bestselling BFI DVDs of 2015 |url=https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/top-10-bestselling-bfi-dvds-2015 |work=British Film Institute |date=8 August 2017}}&lt;/ref&gt;

Фильм осыған дейін әлемдегі ең әйгілі кинолар тізімінде ылғи да алдыңғы орындар алып келеді, олардың арасында Британ кино институтының [[Sight &amp; Sound]] және [[Rotten Tomatoes]] қатарлылар бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/top/bestofrt/top_100_action__adventure_movies|title=Top 100 Movies Of All Time|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=Fandango Media|access-date=June 26, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics|title=Critics’ top 100|work=bfi.org.uk|publisher=British Film Institute|accessdate=June 26, 2019}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол 2018 жылы [[BBC]] жағынан ең таңдаулы шетел фильмі деп танылды. Фильм &quot;қайта ескеретін, үлгі тұтатын&quot; фильмдердің бірі ретінде әлі де өз әсерін сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Desser|first1=David|title=Reviewed Work: The Films of Akira Kurosawa by Donald Richie|journal=The Journal of Asian Studies|date=Nov 1998|volume=57|issue=4|page=1173|jstor=2659350|doi=10.2307/2659350 | issn = 0021-9118 }}&lt;/ref&gt;

==Қысқаша сюжеті==
Оқиға Жапонияның соғыс дәуірі аяқтап, біршама самурайлар бандыға айналып кеткен мезгілде болған. 

Бір ауыл ылғи бандылардың талауына ұшырайды. Ауыл тұрғындары банды самурайлардың өнім жинап бола сала келетінін біледі. Шыдай алмаған олар басқа өңірлерден өздерін бандыдан қорғайтын самурай іздейді.

Ауыл өте кедей болатын. Олар жалданған самурайға тек әр күні үш уақыт ақ күріш тамағын ғана бере алатын еді. Ауыл ақсақалы &quot;Қарны аш&quot; самурайды тауып келіңдер дейді. Бірақ аш самурай қалай бандыға төтеп бере алсын. Дегенмен олар қаңғып жүрген, самурайлық рухы бар алты кісіні табады, оларға өзін самураймын деп таныстырған Кикучио қосылады. Сөйтіп жеті самурай ауылды қорғауға кіріседі.

Жеті самурай ауылдастарды белсенді күйге әкеліп, шынықтырып, ауыл маңында қорғаныс тосалғысын салып, көлшік орнатып, бәрін тәртіпке келтіре бастайды. Бұл барыста самурайлар мен дихандар арасында түрлі қайшылықтар болады, дегенмен бәрі ақырындап шешіледі.

Ақыры, қарақшылар ауылға шабуыл жасайды. Самурайлар мен диқандар селбесіп қарсы тұрып, көп бодау беріп, ақыры жеңіске жетеді. Жеті самурайдан тек 3 ғана аман қалады.

Жеңістен кейін самурайлар қаладан аттанады. Самурайлар басшысы Камбей еріксіз таңырқап: &quot;Бұл бір жеңілісті соғыс болды... жеңуші самурай емес, диқандар.&quot; - дейді.

==Фильмдегі жеті самурай==
* Кикучио (菊千代, [[Мифунэ Тосиро]]) - күлкілі, құйын мінезді, шыдамсыз образ болып, негізінен жалған самурай есептеледі, дегенмен кейін пайдалы әрі ақылды екенін танытады. Соңында ерлікпен құрбан болады.
* Камбей Шимада (島田勘兵衛, Такаши Шимура) - соғыстан жалыққан ронин, бірақ құрметті әрі стратегияшы, жеті самурайдың басшысы. Ең соңында ол &quot;Біз жеңілдік, ал диқандар жеңді&quot; дейді, өлген төрт самурайдың моласына және жеңісті тойлап жатқан диқандарға қарап.
* Шичирджи (七郎次, Дайсуке Като) - ол Камбейдің ескі досы және бұрынғы лейтенант.
* Кацуширо Окамото (岡本勝四郎, Исао Кимура) - бай жериесі самурайдың ұлы, сынақтан өтпеген, Камбей оны шәкірттікке қабылдағысы келмейді.&lt;ref&gt;AV media Toho Masterworks Akira Kurosawa: It Is Wonderful to Create DVD Japanese&lt;/ref&gt;
* Хейахачи Хаяшида (林田平八, Минору Чиаки) - мейірбан, бірақ қабілеті онша емес жауынгер, оның жігері мен ақылы қиын жағдайда жолдастарын  этикалық тұрғыда шабыттандырады.
* Кьюзо (久蔵, Сейджи Миягучи), байсалды, суық жүзді, өте шебер семсерші.
* Горбэй Катаяма (片山五郎兵衛, Йошио Инаба) -  шебер садақшы, ол Камбейдің екінші командирі ретінде ауыл қорғанысының бас жоспарын құруға көмектеседі.

== Марапаттар мен номинациялар ==
;[[Венеция кинофестивалі]] (1954)
* '''Жеңімпаз''' - [[Күміс арыстан]] - Акира Куросова
* Номинант - [[Алтын арыстан]] - Акира Куросова

; [[Майнити кино сыйлығы]] (1955)
* '''Жеңімпаз''' - Үздік қосалқы актер - Сейджи Миягучи

; [[BAFTA|Британ Академиясы сыйлығы]] (9-ші кезекті, 1956)
* Номинант - Үздік фильм үшін BAFTA сыйлығы
* Номинант - Үздік шетелдік актер үшін BAFTA сыйлығы - Тоширо Мифуне
* Номинант - Үздік шетелдік актер үшін BAFTA сыйлығы - Такаши Шимура

; [[Оскар сыйлығы|Оскар]] (29 кезекті, 1957)&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;&gt;{{cite web |url=https://movies.nytimes.com/movie/43855/Seven-Samurai/details |title=NY Times: Seven Samurai |accessdate=22 December 2008|work=NY Times}}&lt;/ref&gt;
* Номинант - [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (қара-ақ түсті)]]  - Мацуяма
* Номинант - [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны (қара-ақ түсті)]] - Кохей Эзаки

; [[Юсси сыйлығы]] (1959)
* '''Жеңімпаз''' - Үздік шетелдік режиссёр - Акира Куросава
* '''Жеңімпаз''' - Үздік шетелдік актер - Такаши Шимура

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтеме ==
* [https://brod.kz/kz/articles/10-filmov-dlya-nastoyacshih-muzhchin-kz/ Нағыз еркектерге арналған 10 фильм]
* [https://www.wikiwand.com/kk/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0 Акира Куросава]
* [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/kino/58420/ Джим Джармуш ұсынған 10 үздік фильм]
* [https://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time Әр дәуірдегі әлемдік ең таңдаулы 100 кино]
* [https://www.timeout.com/newyork/movies/best-movies-of-all-time Әлемдік 100 таңдаулы кино]

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Акира Куросава фильмдері}}

[[Санат:Акира Куросава фильмдері]]
[[Санат:Жапон тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Жапония ақ-қара түсті фильмдері]]
[[Санат:Toho фильмдері]]
[[Санат:1954 жылғы Жапония фильмдері]]
[[Санат:Жапония эпикалық фильмдері]]
[[Санат:Жапония тарихи фильмдері]]
[[Санат:Жапония драма-фильмдері]]
[[Санат:Самурайлар туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>277wliieg2cqpaaylnzipy4ficjczer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604207</id>
      <parentid>3604199</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фильмдегі жеті самурай */</comment>
      <origin>3604207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13009" sha1="ge4lbheehnd4t1xtru033yzxtrd9zso" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы         = Жеті самурай
 |Шынайы атауы          = {{lang-ja|七人の侍}}
 |Суреті                = Seven Samurai poster2.jpg
 |Сурет ені             = 250
 |Сурет атауы           = 
 |Жанры                 = [[тарихи фильм]], [[драма]], [[эпикалық фильм]], [[дзидайгэки]]
 |Режиссёрі             = [[Акира Куросава]]
 |Продюсері             = Содзиро Мотоки
 |Сценарист             = [[Акира Куросава]]&lt;br&gt;[[Синобу Хасимото]]&lt;br&gt;[[Хидэо Огуни]]
 |Актерлер              = [[Тосиро Мифунэ]]&lt;br&gt;[[Такаси Симура]]&lt;br&gt;Кэйко Цусима&lt;br&gt;Исао Кимура&lt;br&gt;Дайсукэ Като&lt;br&gt;Сэйдзи Миягути&lt;br&gt;Ёсио Инаба&lt;br&gt;Минору Тиаки
 |Композиторы           = [[Фумио Хаясака]]
 |Операторы             = [[Асакадзу Накаи]]
 |Қоюшы суретші         = Со Мацуяма
 |Компания              = [[Toho]]
 |Дистрибьютор          = [[Toho]]
 |Ұзақтығы              = 207 мин.
 |Бюджеті               = 210 млн [[Иена|¥]]
 |Кассалық жиыны        = 290 млн [[Иена|¥]]
 |Мемлекет              = {{Байрақ|Жапония}}
 |Тілі                  = [[Жапон тілі|жапон]]
 |Жыл                   = 1954
 |imdb_id               = 0047478
 |Ортаққор              = Seven Samurai
}}
'''Жеті Самурай''' ({{lang-ja|七人の侍}}) — 1954 жылы түсірілген [[Жапония]]ның эпикалық [[самурай]] [[драма]]лық фильмі, [[Акира Куросава]] фильмді бірлесіп жазды, өңдеді және режиссерлық жасады. Фильм оқиғасы Жапония тарихындағы [[Сэнгоку дәуірі]] тұсында 1586 жылы орын алады.&lt;ref&gt;&quot;Kikuchiyo&quot; has a genealogy which shows he was &quot;born the 17th of the 2nd month of Tenshô 2 (1574), a wood-dog year&quot;. Kanbei's comment is &quot;o-nushi 13 sai niwa mienu ga&quot; (You don't look 13…). Since the traditional way of counting ages in Japan is by the number of calendar years one has lived in, this means the story takes place in 1586.&lt;/ref&gt; Кинода бір кедей ауыл тұрғындарының егін жинап алған соң өнімдерін тартып алуға келетін бандиттермен күресу үшін, күніне үш уақыт күріш тамағына жеті [[ронин]]ді (rōnin, Еркін самурай) жалдауы туралы болады.

&quot;Жеті самурай&quot; жалпы үлкен екі бөліктен құралған, 207 минуттық болып, аралғында музыкалы 5 минуттық өткінші уақыт бар. Жеті самурайдың алғашқы 12 айлық табысы 268 миллион жапон иені болды. Ол 1954 жылғы Жапонның үшінші көп кіріс кіргізген киносы.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The greatest Japanese box office hits of the 1950s|url=http://www.nippon-kino.net/die-groumlszligten-japanischen-kassenerfolge-der-1950er-jahre.html|website=Nippon-Kino|accessdate=27 February 2015}}&lt;/ref&gt; 2002 жылы кионның қайта қойылуы АҚШта 271 841 доллар, Францияда 4124 доллар кіріс кіргізді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven Samurai (re-issue) (2002) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=sevensamurai02.htm |website=[[Box Office Mojo]] |accessdate=6 November 2018}}&lt;/ref&gt; 2017 жылы &quot;Жеті самурай&quot; Британдық кино институты бойынша ең көп сатылған [[үй киносы]] есептелді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Top 10 bestselling BFI DVDs of 2015 |url=https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/lists/top-10-bestselling-bfi-dvds-2015 |work=British Film Institute |date=8 August 2017}}&lt;/ref&gt;

Фильм осыған дейін әлемдегі ең әйгілі кинолар тізімінде ылғи да алдыңғы орындар алып келеді, олардың арасында Британ кино институтының [[Sight &amp; Sound]] және [[Rotten Tomatoes]] қатарлылар бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/top/bestofrt/top_100_action__adventure_movies|title=Top 100 Movies Of All Time|website=[[Rotten Tomatoes]]|publisher=Fandango Media|access-date=June 26, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/critics|title=Critics’ top 100|work=bfi.org.uk|publisher=British Film Institute|accessdate=June 26, 2019}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол 2018 жылы [[BBC]] жағынан ең таңдаулы шетел фильмі деп танылды. Фильм &quot;қайта ескеретін, үлгі тұтатын&quot; фильмдердің бірі ретінде әлі де өз әсерін сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Desser|first1=David|title=Reviewed Work: The Films of Akira Kurosawa by Donald Richie|journal=The Journal of Asian Studies|date=Nov 1998|volume=57|issue=4|page=1173|jstor=2659350|doi=10.2307/2659350 | issn = 0021-9118 }}&lt;/ref&gt;

==Қысқаша сюжеті==
Оқиға Жапонияның соғыс дәуірі аяқтап, біршама самурайлар бандыға айналып кеткен мезгілде болған. 

Бір ауыл ылғи бандылардың талауына ұшырайды. Ауыл тұрғындары банды самурайлардың өнім жинап бола сала келетінін біледі. Шыдай алмаған олар басқа өңірлерден өздерін бандыдан қорғайтын самурай іздейді.

Ауыл өте кедей болатын. Олар жалданған самурайға тек әр күні үш уақыт ақ күріш тамағын ғана бере алатын еді. Ауыл ақсақалы &quot;Қарны аш&quot; самурайды тауып келіңдер дейді. Бірақ аш самурай қалай бандыға төтеп бере алсын. Дегенмен олар қаңғып жүрген, самурайлық рухы бар алты кісіні табады, оларға өзін самураймын деп таныстырған Кикучио қосылады. Сөйтіп жеті самурай ауылды қорғауға кіріседі.

Жеті самурай ауылдастарды белсенді күйге әкеліп, шынықтырып, ауыл маңында қорғаныс тосалғысын салып, көлшік орнатып, бәрін тәртіпке келтіре бастайды. Бұл барыста самурайлар мен дихандар арасында түрлі қайшылықтар болады, дегенмен бәрі ақырындап шешіледі.

Ақыры, қарақшылар ауылға шабуыл жасайды. Самурайлар мен диқандар селбесіп қарсы тұрып, көп бодау беріп, ақыры жеңіске жетеді. Жеті самурайдан тек 3 ғана аман қалады.

Жеңістен кейін самурайлар қаладан аттанады. Самурайлар басшысы Камбей еріксіз таңырқап: &quot;Бұл бір жеңілісті соғыс болды... жеңуші самурай емес, диқандар.&quot; - дейді.

==Фильмдегі жеті самурай==
* Кикучио (菊千代, [[Тосиро Мифунэ]]) - күлкілі, құйын мінезді, шыдамсыз образ болып, негізінен жалған самурай есептеледі, дегенмен кейін пайдалы әрі ақылды екенін танытады. Соңында ерлікпен құрбан болады.
* Камбей Шимада (島田勘兵衛, Такаши Шимура) - соғыстан жалыққан ронин, бірақ құрметті әрі стратегияшы, жеті самурайдың басшысы. Ең соңында ол &quot;Біз жеңілдік, ал диқандар жеңді&quot; дейді, өлген төрт самурайдың моласына және жеңісті тойлап жатқан диқандарға қарап.
* Шичирджи (七郎次, Дайсуке Като) - ол Камбейдің ескі досы және бұрынғы лейтенант.
* Кацуширо Окамото (岡本勝四郎, Исао Кимура) - бай жериесі самурайдың ұлы, сынақтан өтпеген, Камбей оны шәкірттікке қабылдағысы келмейді.&lt;ref&gt;AV media Toho Masterworks Akira Kurosawa: It Is Wonderful to Create DVD Japanese&lt;/ref&gt;
* Хейахачи Хаяшида (林田平八, Минору Чиаки) - мейірбан, бірақ қабілеті онша емес жауынгер, оның жігері мен ақылы қиын жағдайда жолдастарын  этикалық тұрғыда шабыттандырады.
* Кьюзо (久蔵, Сейджи Миягучи), байсалды, суық жүзді, өте шебер семсерші.
* Горбэй Катаяма (片山五郎兵衛, Йошио Инаба) -  шебер садақшы, ол Камбейдің екінші командирі ретінде ауыл қорғанысының бас жоспарын құруға көмектеседі.

== Марапаттар мен номинациялар ==
;[[Венеция кинофестивалі]] (1954)
* '''Жеңімпаз''' - [[Күміс арыстан]] - Акира Куросова
* Номинант - [[Алтын арыстан]] - Акира Куросова

; [[Майнити кино сыйлығы]] (1955)
* '''Жеңімпаз''' - Үздік қосалқы актер - Сейджи Миягучи

; [[BAFTA|Британ Академиясы сыйлығы]] (9-ші кезекті, 1956)
* Номинант - Үздік фильм үшін BAFTA сыйлығы
* Номинант - Үздік шетелдік актер үшін BAFTA сыйлығы - Тоширо Мифуне
* Номинант - Үздік шетелдік актер үшін BAFTA сыйлығы - Такаши Шимура

; [[Оскар сыйлығы|Оскар]] (29 кезекті, 1957)&lt;ref name=&quot;NY Times&quot;&gt;{{cite web |url=https://movies.nytimes.com/movie/43855/Seven-Samurai/details |title=NY Times: Seven Samurai |accessdate=22 December 2008|work=NY Times}}&lt;/ref&gt;
* Номинант - [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (қара-ақ түсті)]]  - Мацуяма
* Номинант - [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны (қара-ақ түсті)]] - Кохей Эзаки

; [[Юсси сыйлығы]] (1959)
* '''Жеңімпаз''' - Үздік шетелдік режиссёр - Акира Куросава
* '''Жеңімпаз''' - Үздік шетелдік актер - Такаши Шимура

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтеме ==
* [https://brod.kz/kz/articles/10-filmov-dlya-nastoyacshih-muzhchin-kz/ Нағыз еркектерге арналған 10 фильм]
* [https://www.wikiwand.com/kk/%D0%90%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0 Акира Куросава]
* [https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/kino/58420/ Джим Джармуш ұсынған 10 үздік фильм]
* [https://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time Әр дәуірдегі әлемдік ең таңдаулы 100 кино]
* [https://www.timeout.com/newyork/movies/best-movies-of-all-time Әлемдік 100 таңдаулы кино]

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Акира Куросава фильмдері}}

[[Санат:Акира Куросава фильмдері]]
[[Санат:Жапон тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Жапония ақ-қара түсті фильмдері]]
[[Санат:Toho фильмдері]]
[[Санат:1954 жылғы Жапония фильмдері]]
[[Санат:Жапония эпикалық фильмдері]]
[[Санат:Жапония тарихи фильмдері]]
[[Санат:Жапония драма-фильмдері]]
[[Санат:Самурайлар туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>ge4lbheehnd4t1xtru033yzxtrd9zso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Банга (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635876</id>
    <revision>
      <id>3604009</id>
      <parentid>3549523</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10607" sha1="o6wstm0mztmmd974i272k7mgtvqbx3z" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Литва}} Банга
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1966
 |таратылды       = 
 |стадионы        = «Гаргждай», Гаргждай
 |сыйымдылығы     = 3000
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = {{flagicon|LTU}} Римантас Микалаускас&lt;ref&gt;[http://www.fkbanga.lt/kontaktai Kontaktai – FK Banga]&lt;/ref&gt;
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|LTU}} Давид Маркеш Афонсу
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]]
 |маусым          = 2025
 |орын            = '''8.'''
 |сайты           = [http://www.fkbanga.lt/ fkbanga.lt]
| pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=
| leftarm1=FF6600|body1=FF6600|rightarm1=FF6600|shorts1=FF6600|socks1=FF6600
| pattern_la2=_navyshoulders|pattern_b2=_thindkbluesides|pattern_ra2=_navyshoulders
| leftarm2=223D71|body2=223D71|rightarm2=223D71|shorts2=223D71|socks2=223D71
}}

'''«Банга»''' ({{lang-lt|«Futbolo klubas Banga»}}) — [[Литва|Литваның]] [[Гаргждай]] қаласындағы футбол клубы. [[1966]] жылы &quot;Банга&quot; деген атаумен [[Гаргждай]] қаласында құрылып.

2020 жылы тұңғыш рет [[Футболдан Литва чемпионаты|Литва А лигасында]] ойнады.

== Жетістіктері ==
=== Литва чемпионаты ===
* '''Чемпион (0)''': 
* '''4-орын (1):''' 2020

'''Кубок'''&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html&lt;/ref&gt; 
* '''Жеңімпаз (1):''' 2024
* '''Финалист (3):''' 2011, 2014, 2019

== Маусым (2006—) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Див.
! Лига
! Oрын
! @
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2006'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''12.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2007'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2008'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2009'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2010'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2011'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2012'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2013'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2014'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''9.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2015'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2016'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2017'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2018'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига''' 
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2019'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1. лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''  
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2021|2021]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2022|2022]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''8.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2023|2023]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2024|2024]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''5.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2025|2025]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''8.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2026|2026]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]]'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Формасы ==
{| style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|
|{{Football kit ||pattern_la=_blueshoulders|pattern_b=|pattern_ra=_blueshoulders|leftarm=FF6600|body=FF6600|rightarm=FF6600|shorts=FF6600|socks=FF6600|title=2007}}
|
|{{Football kit ||pattern_la=|pattern_b=_thinbluesides|pattern_ra=|leftarm=ff6600|body=ff6600|rightarm=ff6600|shorts=ffffff|socks=ff6600|title=2011}}
|
|{{Football kit ||pattern_la=|pattern_b=_apoel1718a|pattern_ra=|leftarm=ff6600|body=FF6600|rightarm=FF6600|shorts=FF6600|socks=FF6600|title=2018}}
|
|{{Football kit ||pattern_la=|pattern_b=|pattern_ra=|pattern_sh=_bluesides|pattern_so=|leftarm=FF6600|body=FF6600|rightarm=FF6600|shorts=FF6600|socks=FF6600|title=2019}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.fkbanga.lt/ Ресми сайт]
* [http://www.toplyga.lt/banga ТОПЛИГА]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

{{Бастама}}
[[Санат:Литва футбол клубтары]]</text>
      <sha1>o6wstm0mztmmd974i272k7mgtvqbx3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қосағаш ауылдық қонысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659233</id>
    <revision>
      <id>3603994</id>
      <parentid>2861939</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6283" sha1="6ovlne7eh0k4k7ric7big53urnn099y" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Ресей}}
 |Қазақша атауы   = Қосағаш ауылдық қонысы
 |Шынайы атауы    = 
 |Суреті          = 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Ресей
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 59|lat_sec = 33
  |lon_dir = E|lon_deg = 88|lon_min = 39|lon_sec = 49
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Ресей ауылдық қонысы
 |Кіреді          =
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       = 
 |Кіреді1         = [[Алтай Республикасы]]
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      = РФ субъекті
 |Кіреді2         = [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш муниципалды ауданы]]
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      = Аудан
 |Енеді           = 1 елді мекен
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Мұхтасыров Абзал Октябрұлы
  |Басшының түрі         = Басшысы
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ жан басына шаққанда       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 10 061
  |Санақ жылы                    = 2020
  |Пайызы                        = 51,29
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = қазақтар, алтайлықтар, орыстар және басқалары
  |Конфессиялық құрамы           = мұсылман-сүнниттер, православтар және басқалары
 |Жер аумағы                     = 
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC+7:00]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = +7 38842
 |Пошта индекстері               = 649780
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = 
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Қосағаш ауылдық қонысы''' - [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Алтай Республикасы|Алтай Республикасының]] [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш муниципалды ауданындағы]] муниципалды құрылым.

Әкімшілік орталығы - [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]].

== Тарихы ==
Ауылдық қоныстың мәртебесі мен шекарасы «Муниципалитеттерді құру, тиісті мәртебе беру және олардың шекараларын белгілеу туралы» Алтай Республикасының 2005 жылғы 13 қаңтардағы № 10-РЗ Заңымен белгіленген&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.

== Халқы саны ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 2010	!!2011	!!2012	!!2013	!!2014	!!2015	!!2016	!!2017	!!2018 !! 2019 !! 2020
|-
|7900	
|↗ 7927	
|↗ 8214	
|↗ 8325	
|↗ 8633	
|↗ 9004	
|↗ 9212	
|↗ 9469	
|↗ 9719
|↗ 9819
|↗ 10 061
|}

== Ауылдық қонысы құрамы ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 4
  | Тақырып2 = Елді мекен
  | Тақырып3 = Елді мекен түрі
  | Тақырып4 = Тұрғындары
  | Сұрыптау4 = сан
  | Туралау2 = right
|%| [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] | ауыл, әкімшілік орталығы | 10 061
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қосағаш ауданының муниципалды құрылымдары]]
[[Санат:Алтай Республикасының ауылдық қоныстары]]</text>
      <sha1>6ovlne7eh0k4k7ric7big53urnn099y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604105</id>
      <parentid>3603994</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Орел Карл|Орел Карл]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2861939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="2s4pbxxwu19dtuepzd0638i8l5vzijn" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Ресей}}
 |Қазақша атауы   = Қосағаш ауылдық қонысы
 |Шынайы атауы    = 
 |Суреті          = 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Ресей
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 59|lat_sec = 33
  |lon_dir = E|lon_deg = 88|lon_min = 39|lon_sec = 49
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Ресей ауылдық қонысы
 |Кіреді          =
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       = 
 |Кіреді1         = [[Алтай Республикасы]]
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      = РФ субъекті
 |Кіреді2         = [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш муниципалды ауданы]]
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      = Аудан
 |Енеді           = 1 елді мекен
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Мұхтасыров Абзал Октябрұлы
  |Басшының түрі         = Басшысы
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ жан басына шаққанда       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 10 061
  |Санақ жылы                    = 2020
  |Пайызы                        = 51,29
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = қазақтар, алтайлықтар, орыстар және басқалары
  |Конфессиялық құрамы           = мұсылман-сүнниттер, православтар және басқалары
 |Жер аумағы                     = 
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC+7:00]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = +7 38842
 |Пошта индекстері               = 649780
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = 
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Қосағаш ауылдық қонысы''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Алтай Республикасы|Алтай Республикасының]] [[Қосағаш ауданы (Алтай Республикасы)|Қосағаш муниципалды ауданындағы]] муниципалды құрылым.

Әкімшілік орталығы — [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]].

== Тарихы ==
Ауылдық қоныстың мәртебесі мен шекарасы «Муниципалитеттерді құру, тиісті мәртебе беру және олардың шекараларын белгілеу туралы» Алтай Республикасының 2005 жылғы 13 қаңтардағы № 10-РЗ Заңымен белгіленген&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.

== Халқы саны ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 2010	!!2011	!!2012	!!2013	!!2014	!!2015	!!2016	!!2017	!!2018 !! 2019 !! 2020
|-
|7900	
|↗ 7927	
|↗ 8214	
|↗ 8325	
|↗ 8633	
|↗ 9004	
|↗ 9212	
|↗ 9469	
|↗ 9719
|↗ 9819
|↗ 10 061
|}

== Ауылдық қонысы құрамы ==
{{Автонөмірлеу
  | Бағаналар   = 4
  | Тақырып2 = Елді мекен
  | Тақырып3 = Елді мекен түрі
  | Тақырып4 = Тұрғындары
  | Сұрыптау4 = сан
  | Туралау2 = right
|%| [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] | ауыл, әкімшілік орталығы | 10 061
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қосағаш ауданының муниципалды құрылымдары]]
[[Санат:Алтай Республикасының ауылдық қоныстары]]</text>
      <sha1>2s4pbxxwu19dtuepzd0638i8l5vzijn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Джеймс Кэмерон фильмдері</title>
    <ns>10</ns>
    <id>660603</id>
    <revision>
      <id>3604010</id>
      <parentid>3491891</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1873" sha1="i2080y9ghy545cvo49prd992qr7fr6x" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Джеймс Кэмерон фильмдері
|state = collapsed
|тақырып = [[Джеймс Кэмерон]] фильмдері
|бөлім1 = Көркем фильмдер
|тізім1 = [[Пиранья 2: Уылдырық шашу]] (1982) • [[Терминатор (фильм)|Терминатор]] (1984) • [[Бөгделер]] (1986) • [[Тұңғиық (фильм)|Тұңғиық]] (1989) • [[Терминатор 2: Ғарасат күні]]&amp;nbsp;(1991) • [[Шыншыл өтірік]]&amp;nbsp;(1994) • [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]&amp;nbsp;(1997) • [[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]&amp;nbsp;(2009) • [[Аватар: Су жолы]]&amp;nbsp;(2022) • [[Аватар: От пен күл]]&amp;nbsp;(2025)
|бөлім2 = Деректі фильмдер
|тізім2 = [[Экспедиция: Бисмарк]] (2002) • [[Тұңғиық елестері: Титаник]] (2003) • [[Тереңнен шыққан бөгделер]] (2005)
|бөлім3 = Сценарийші/продюсер
|тізім3 = [[Рэмбо: Алғашқы қан 2]] (1985) • [[Толқынның жотасы үстінде]] (1991) • [[Біртүрлі күндер]] (1995) • [[Қараңғы періште]] (2000) • [[Солярис (фильм, 2002)|Солярис]]&amp;nbsp;(2002) • [[Санктум]]&amp;nbsp;(2011) • [[Cirque du Soleil: Worlds Away]]&amp;nbsp;(2012) • [[Алита: Жауынгер періште]]&amp;nbsp;(2019) • [[Терминатор: Қараңғы тағдырлар]]&amp;nbsp;(2019)
|бөлім4 = Қысқаметражды
|тізім4 = [[Ксеногенезис]] (1978) • [[T2-3D: Battle Across Time]] (1996)
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Режиссерлер бойынша фильмдер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i2080y9ghy545cvo49prd992qr7fr6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайынболат Бекболатұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661432</id>
    <revision>
      <id>3604129</id>
      <parentid>3602264</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shakko</username>
        <id>30786</id>
      </contributor>
      <origin>3604129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21108" sha1="9klx8a6lr8hfw3si3k5ci3t1k3rfl1g" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Сайынболат Бекболатұлы
 | Шынайы есімі         = {{lang-tt|Саин-Булат}}
 | Суреті               =  
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Ресей патшалығы|Барша Ресейдің Ұлы кінәзі]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Coat of arms of Russia (XV Century).svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1575 жыл|1575]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1576 жыл|1576]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[IV Иван]]
 | Ізбасары             = [[IV Иван]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 10-[[Қасым билеушілерінің тізімі|Қасым ханы]]
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1567 жыл|1567]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1573 жыл|1573]]
 | Ізашары_2            = [[Шаһғали хан|Шаһғали]] 
 | Ізбасары_2           = [[Мұстафағали хан|Мұстафағали]] 
 | Титулы_3             = [[Ұлы Твер кінәздігі|Твер ұлы кінәзі]]
 | Ту_3                 = Coat of arms of Russia (XV Century).svg
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1576 жыл|1576]] 
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1585 жыл|1585]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам|ислам]], [[Православ шіркеуі|православ]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[XVI ғасыр]]
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 15.1.1616
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}
 | Жерленді             = Симонов монастырі
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Бекболат (Астрахан ханзадасы)|Бекболат]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анастасия Ивановна Мстиславская
 | Балалары             = Федор, Дмитрий, Иоанн, Евдокия, Мария, Анастасия
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сайынболат Бекболатұлы''' ({{lang-tt|Саин-Булат}}, '''ساین بولاط'''; шоқынғаннан кейін '''Симеон Бекбулатович''', монах кезінде '''Стефан'''; қай. [[15 қаңтар]] [[1616 жыл|1616]], [[Мәскеу]]) — [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] (1567-1573), [[Бекболат (Астрахан ханзадасы)|Бекболаттың]] ұлы, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданы]] басқарған [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет ханның]] шөбересі. Әкесімен бірге [[IV Иван|IV Иван Васильевич Грозныйдың]] қызметіне қосылды. 1570 жылдардағы [[Ливон соғысы|Ливон жорықтарына]] қатысты. 1575 жылы IV Иван Симеонға «барша Ресейдің ұлы кінәзі» (1575-1576) деп ат қоюды талап етті, дегенмен, іс жүзінде Симеонның саяси салмағы болмаған және тек жасанды тұлға болып қала берді. 1576 жылдан бастап - [[Ұлы Твер кінәздігі|Твер ұлы кінәзі]].

== Қасым ханы ==
[[Ноғай ордасы|Ноғай Ордасының]] сұлтаны, Шыңғысханның ұрпағы [[Бекболат (Астрахан ханзадасы)|Бекболаттың]] ұлы ресми құжаттарда Астрахан ханзадасы деп белгіленген. 1560 жылдардың аяғында Иван Грозный оны [[Қасым (қала)|Қасымда]] хан етіп тағайындады. Ливон соғысына, 1571-1573 жылдардағы Орешек, Пайде, Коливан түбіндегі жорықтарға қатысады. Симеон мен Иван Федорович Мстиславский бастаған орыс әскерін 1573 жылы 23 қаңтарда Коловер (Лоде) түбінде шведтер толығымен жеңді.

1573 жылы шілдеде IV Иванның талабы бойынша Сайынболат Кушалино ауылында Симеон есімімен шоқындырылды. 1576 жылдың көктемінде земщинаның бұрынғы басшысы кінәз [[Иван Федорович Мстиславский|Иван Федорович Мстиславскийдің]] қызы Анастасия Мстиславскаяға үйленді. Ол ұлы кінәз [[ІІІ Василий|III Василийдің]] қарындасы, Евдокия және [[Құдайқұл|Петр Ибрагимовичтың]] немересі болған&lt;ref&gt;Лилеев Н. Ф. Сайынболат Бекболатұлы, Қасым ханы, барша Ресейдің ұлы кінәзі, ақырында Твердің ұлы кінәзі. 1567—1616 ж. Твер, 1891. Б. 20-21.&lt;/ref&gt;. Осылайша, ол [[София Палеолог|София Палеологтың]] ұрпағы болды. Симеонмен некеде алты бала дүниеге келді: үш ұлы - Федор, Дмитрий, Иоанн және үш қыз: Евдокия, Мария, Анастасия. Бұлар жазбаша дереккөздерден белгілі III Иван мен София Палеологтың соңғы ұрпақтары болды. Олардың тағдыры жайлы нақты деректер жоқ, бірақ Симеонның соңғы ұлы Иоанн денсаулығы мықты болмай, 1600 жылға дейін дүние салды&lt;ref&gt;Лилеев Н. Ф. Сайынболат Бекболатұлы, Қасым ханы, барша Ресейдің ұлы кінәзі, ақырында Твердің ұлы кінәзі…, Б. 116—117.&lt;/ref&gt;.

Сайынболат Бекболатұлы, бәлкім, 1607 жылы 7 маусымда қайтыс болған және Александра есімімен шаш қырықтырып, монах болған әйелі мен барлық балаларынан ұзақ өмір сүрді. Әйелі Симонов монастырында, Мстиславский кінәздерінің отбасылық қабірінде жерленген.

== Барша Ресейдің ұлы кінәзі ==
1575 жылы патша Иван Васильевич тақтан «бас тартып», оған Сайынболат Бекболатұлын отырғызды. Осы жылдың күзінде Кремлдің Успен соборында Сайынболатты Иван Грозный ел басқаруға таққа отырғызды:

{{quotation|«...ол Сайынболат Бекбулатұлын Мәскеуге патша етіп тағайындады және оған патша тәжін тағып, өзін Мәскеулік Иван деп атап, қаладан кетіп, Петровкада тұрды; ол өзінің бүкіл патшалық шенін Сайынболатқа берді, ал өзі мырза (боярин) сияқты, жетектерімен жүрді...»&lt;ref&gt;''Соловьёв С.[[]] М.'' [http://www.magister.msk.ru/library/history/solov/solv06p4.htm Ежелгі заманнан бергі Ресей тарихы], 6-том, 4-тарау&lt;/ref&gt;|}}

Сайынболат земстволы мырзалардың думасына төрағалық етіп, өз атынан үкіметтің қаулыларын шығарды. Сайынболат айналасы көрікті ауламен қоршалған Мәскеуде өмір сүрсе, Грозный Петровкада қарапайым жағдайда орналасты. Сайынболатқа жіберген хаттарында Иван Грозный патшаға жүгіну үшін қабылданған қорлаушы формулаларды сақтаған: «Государю великому князю Семиону Бекбулатовичю всеа Русии Иванец Васильев с своими детишками, с Ыванцом да с Федорцом, челом бьют»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000112/st010.shtml|title=Иван Грозныйдың жолдауы|author=Лихачев Д. С., Лурье Я. С.|website=|date=|publisher=historic.ru|accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;. Ресми түрде ел Ұлы кінәз Сайынболат пен Иванның «енші» иеліктеріне бөлінді, бірақ іс жүзінде Иван Васильевич мемлекеттің билеушісі болып қала берді.

Иван Грозный билігін сақтай отыра, бұл «саяси маскарадтың» (В.О. Ключевский мен С.Ф. Платонов анықтағандай) не үшін қажет болғандығы туралы әр түрлі нұсқалар бар. Оқиғалардың замандасы, ағылшын елшісі Джайлс Флетчер осылайша Иван жаңа патшаның атынан, өзі келіспегендей шіркеу мүлкін тәркілей алды деп сендірді&lt;ref&gt;Джайлс Флетчер. Ресей мемлекеті туралы М.: Междунар. отношения, 1991. — (Россия в мемуарах дипломатов)&lt;/ref&gt;:

{{quotation|Жылдың аяғында ол жаңа егеменді епископтар мен монастырларға сыйланған соңғысы бірнеше ғасырлар бойы пайдаланып жүрген барлық мадақтамаларды тартып алуға мәжбүр етті. Мұндай әрекетке және жаңа патшаның жаман билігіне наразы болғаннан кейін, ол тағы да асатаяғын алып, өзі қалаған жерді ұстап, қазынаға тапсыра шіркеу мен дінбасылардың пайдасына осы жолы өз атынан жіберіп қойған мадақтамаларды жаңартуға мүмкіндік берді.|}}

Басқа болжамдар (сыртқы саяси қажеттілік, осы жылы «Мәскеу патшасы өледі» деген болжамнан Иван Грозныйдың қорқуы, террорді күшейту қажеттілігі және т.б.) дәлелденбеді. Грозныйдың тақтан кетуі ауыр ішкі дағдарысқа байланысты болды деген нұсқа бар:

{{quotation|Шамасы, әзіл-қалжыңға және мистификацияға бейімділік патшаны қажетті шешім қабылдауға итермелегенге дейін опричнина режимін қалай қалпына келтіруге және сонымен бірге Ресей мемлекетіндегі заңдылықтың келбетін сақтау жөнінде патша мен оның айналасындағылар бас қатырды.&lt;ref&gt;''Р. Г. Скрынников'' [http://militera.lib.ru/bio/skrynnikov_rg/04.html Иван Грозный], «Наука», 1975, М.&lt;/ref&gt;|}}

Доналд Островскийдің айтуы бойынша, Иванның Сайынболатты таңдауының, себебі ол Шыңғыс әулетінің өкілі, демек, сол кездегі саяси жүйе өкілдерінде қажетті беделге ие болды, әсіресе егер осы уақытта Шыңғыс әулетінің тағы бір өкілі Қырым ханы Дәулет Герейді&lt;ref&gt;''Donald Ostrowski'' [http://www.academia.edu/12178565/Simeon_Bekbulatovichs_Remarkable_Career_as_Tatar_Khan_Grand_Prince_of_Rus_and_Monastic_Elder Simeon Bekbulatovich’s Remarkable Career as Tatar Khan, Grand Prince of Rus', and Monastic Elder] // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 293—295.&lt;/ref&gt; Мәскеу тағына отырғызу үшін мырзалардың Иван Грозныйға қарсы қастандықтың әзірленуі жайлы Даниэл Принтц дерегінің шындыққа жанасса. Алайда, Островскийдің теориясы, басқа мамандардан қолдау таппады&lt;ref&gt;''Janet Martin'' Simeon Bekbulatovich and Steppe Politics: Some Thoughts on Donald Ostrowski’s Interpretation of the Tsar’s Remarkable Career // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 331—338.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Charles J. Halperin'' Simeon Bekbulatovich and Mongol Influence on Ivan IV’s Muscovy // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 306—330.&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Смоленская церковь, Кушалино.jpg|thumb|150px|1590 жылдары Симеон өзінің тверлік иелігінде салған шатырлы шіркеу.]]

Сайынболат Бекболатұлы 11 ай бойы Барша Ресейдің ұлы кінәзі болды. Оның атынан жазылған мақтау қағаздары бар. 1576 жылы тамызда Иван Васильевич таққа қайта оралды, ал Сайынболат патшаға Твер ұлы кінәзі атағымен Твер кінәздігін сыйлады. 1580 жылы Сайынболаттың негізгі иеліктері туралы жазу кітапшасына сәйкес 13 500 ғұшыр егістік жер болған. Сайынболаттың өзінің ұлыкінәздік сарайы - бұйрықтары, өзінің мырзалары мен аспаздары, Твердегі сарайы және бай Кушалино ауылында тұрақты резиденциясы болды. Ол өзіне берілген жерлерде өз бетімен өкім беріп, «өзінің бұқарасын» соттауға және сый беруге ерекше құқығы болды. Алайда 1585 жылдан кейін дереккөздер оны «Твер ұлы кінәзі» деп атауды тоқтатады, бұл тарихшылардың айтуы бойынша атағынан айырылғандығын көрсетеді.

== Атағынан айырылу ==
[[1598 жыл|1598 жылы]] патша Федор Иванович қайтыс болғаннан кейін, билікке үміттенген ақсүйек отбасылар [[Борис Годунов|Борис Годуновқа]] қарсы Сайынболаттың айналасында топтасуды шешті. Годунов шара қолдануға мәжбүр болды. Жаңа патша Борис Годуновтың крешін сүйіп, әр мырзаға «патша Сайынболат Бекболатұлы және оның балаларын және басқа ешкімді Мәскеуде көргісі келмейді...» деп уәде беру керек болды. Борис Годуновтың кезінде Сайынболат енші жерден айырылып, бір Твер иелігіне біріктірілді - тверлік Кушалино ауылында тұруға жер аударылды. [[1605 жыл|1605 жылы]] Годуновтың ұлы [[II Федор Годунов|II Федорға]] ант бергендер де осындай міндеттеме қабылдады. Сайынболат кедейленіп, көзі көрмей (Борис Годуновтың нұсқауымен соқыр болғаны жайлы бірнеше нұсқалар бар, Никонов шежіресі: «Дұшпанды Бористің жүрегіне салыңыз және одан (Сайынболат) ... және оған соқыр болуды бұйыр») және жоқшылықта өмір сүрді. Борис Годунов таққа отырғаннан кейін оның қарсыластары Симеонның пайдасына үгіт жүргізді, ал қорыққан Борис оны алыс қалаға айдады. Ол шіркеулер салуға және монастырьларға салымдар бойынша жинақтаған қаражатын ысырап ете бастап, Соловкиге өте бай аманаттар жіберді.

[[I жалған Дмитрий]] Симеонды жиырма жыл бұрын қайын атасы Ион ақсақал күндерін аяқтаған Кирилло-Белозерский монастырында (1606) ақсақал Стефан атымен монах ретінде қызметке жіберді. Сол жылы [[IV Василий Шуйский|Василий Шуйский]] оны Соловкиге жер аударуды бұйырды. Осы уақыт бойы оны Кирилло-Белозерский монастырына қайтару туралы өтінішпен астанаға хаттар жіберді. [[1612 жыл|1612 жылы]] оны Кирилловқа, Михаил Федорович Романовтың тәж кию жорасыннан кейін - Мәскеуге қайтарды. Ол 1616 жылы 5 (15) қаңтарда көз жұмып, Симонов монастырында әйелінің жанына жерленді. Құлпытаста: «Лета 7124 году генваря в 5 день преставился раб Божий царь Симеон Бекбулатович во иноцех схимник Стефан» деген жазу болды. Қазір монастыр орнында ЗИЛ мәдениет сарайы орналасқан, қабір жоғалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қасым хандары]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]
[[Санат:XVI ғасырда туғандар]]</text>
      <sha1>9klx8a6lr8hfw3si3k5ci3t1k3rfl1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расёмон (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663314</id>
    <revision>
      <id>3604203</id>
      <parentid>3354222</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3604203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4376" sha1="nbf57rm8ldeeai1pl63a6tla43v9tpl" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Расёмон
 |Шынайы атауы     = 羅生門 (Rashōmon)
 |Суреті           = Rashomon poster.jpg
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = тарихи драма/психологиялық триллер
 |Режиссёрі        = [[Акира Куросава]]
 |Продюсері        = Минору Дзинго
 |Сценарист        = Акира Куросава&lt;br&gt;Синобу Хасимото
 |Актерлер         = [[Тосиро Мифунэ]]&lt;br&gt;[[Матико Кё]]&lt;br&gt;[[Масаюки Мори]]&lt;br&gt;[[Такаси Симура]]
 |Операторы        = Кадзуо Миягава
 |Композиторы      = Фумио Хаясака
 |Компания         = Daiei
 |Бюджеті          = 250 мың доллар
 |Түсім            = 
 |Мемлекет         = {{Жапония}}
 |Тілі             = жапонша
 |Ұзақтығы         = 88 минут
 |Жыл              = 1950
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 0042876
}}
'''«Расёмон»''' (羅生門) — [[Акира Куросава]]ның 1950 жылы шыққан ақ-қара түсті фильмі. [[Рюноскэ Акутагава]]ның «Ну тоғайда» атты әңгімесінің экранизациясы болып келеді. Фильм атауы [[Жапония]]ның көне астаналарындағы [[Расёмон]] қақпасына байланысты қойылған.

Мұнда кино үшін алғаш рет бір оқиға бірнеше көзқарастан көрсетіліп бейнеленеді. «Расёмон» жалпы жапониялық кинематографтың әлемдік сахнада танылуына зор үлес қосты.&lt;ref&gt;''Wheeler Winston Dixon, Gwendolyn Audrey Foster.'' [https://books.google.ru/books?id=FP9w48VwwVUC A Short History of Film] — Rutgers University Press, 2008.&lt;/ref&gt; Бұл фильм көптеген халықаралық сыйлықтарға ие болды, оның ішінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және «[[Алтын арыстан]]» да бар.

== Сюжеті ==
Расёмон қақпасының астына жаңбырдан тасаланып, үш адам жиналып қалады. Ағаш кесуші және монах қарапайым тыңдаушыға сотқа куәгерлер ретінде қатысқанын айтады. Сотта тоғайдағы самурайдың өлімі мен әйелінің зорлануы туралы іс қаралды. Болған жайды сот алдында алдымен қарақшы баяндайды, сосын самурайдың әйеліне сөз беріледі, кейін бақсының көмегімен самурайдың жаны шақырылады, соңында денені тапқан ағаш кесуші өз көргенін айтады.

== Рөлдерде ==
* [[Такаси Симура]] — ағаш кесуші Кикори
* [[Минору Тиаки]] — монах
* Китидзиро Уэда — тыңдаушы
* [[Тосиро Мифунэ]] — қарақшы Тадзомару
* [[Матико Кё]] — самурайдың әйелі Масако Канадзава
* [[Масаюки Мори]] — самурай Такэхиро Канадзава
* [[Норико Хонма]] — бақсы
* [[Дайсукэ Като]] — полицей

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Акира Куросава фильмдері}}

[[Санат:Акира Куросава фильмдері]]
[[Санат:Жапон тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:1950 жылғы Жапония фильмдері]]
[[Санат:Жапония ақ-қара түсті фильмдері]]
[[Санат:Жапония тарихи фильмдері]]
[[Санат:Жапония драма-фильмдері]]
[[Санат:Самурайлар туралы фильмдер]]
[[Санат:Үздік шет тіліндегі фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]</text>
      <sha1>nbf57rm8ldeeai1pl63a6tla43v9tpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақмола облысы (Ресей империясы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667779</id>
    <revision>
      <id>3603951</id>
      <parentid>3573878</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3603951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42012" sha1="4nnyuvm3933xjmhfdj2t57hpvkadih1" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Ресей империясы}}
 |Қазақша атауы   = Ақмола облысы
 |Шынайы атауы    = 
 |Суреті          = 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = Coat of arms of Akmolinsk oblast 1878.svg
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Ресей империясы
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Ресей империясының облысы
 |Кіреді          = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Омбы]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = [[21 қазан]] [[1868 жыл|1868]]
 |Таратылған уақыты      = [[3 қаңтар]] [[1920 жыл|1920]]
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ жан басына шаққанда       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 1 555 679
  |Санақ жылы                    = 1915
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 497 860
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = Map of Akmolinsk Oblast, 1913.gif
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = Akmolinsk Oblast
 |Кірістірме                     ='''Мирасқорлық''' &lt;br&gt;
← [[Орынбор қазақтарының облысы]]&lt;br&gt;
← [[Шығыс бөлік]] &lt;br&gt;
[[Ақмола губерниясы ]]→ 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Ақмола облысы''' (''1918-1920 жылдары Омбы облысы'') — 1868-1920 жылдары болған [[Ресей империясы]]ның құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.

Әкімшілік орталығы — [[Омбы]] қаласы.

== Географиясы ==
Ақмола облысы үлкен аумақты алып жатты және Ресейдің Орта Азия иеліктеріндегі ең ауқымды аймағы болды.

Облыс Ұлытау мен [[Есіл]]ден (батыста) солтүстік-шығысындағы [[Ертіс]]ке дейін (солтүстік ендікте шамамен 45° бастап 54° дейін және шығыс бойлықта 95° бастап 105° дейін) және солтүстікте Омбыдан оңтүстікте Сарысу мен [[Шу (өзен)|Шу]] өзендерінің қайнар көздеріне дейін созылды, оның ауданы 594 672,6 км² (оның ішінде көлдердің астында 1 1747,5 км²) болды.

Геологиялық тұрғыдан алғанда облыс физикалық қасиеттерімен бір-бірінен күрт ерекшеленетін үш бөлікке бөлінді. Солтүстік бөлігін [[Ертіс]] маңындағы сортаңды жерлер мен тұзды көлдерге ([[Теңіз (көл)|Теңіз]]) бай, сазды және құмды жазық құрады.

Аласа жоталармен кесілген ортаңғы бөлігі [[Есіл]], [[Нұра]] және [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] өзендерімен суарылды. Кейбір жерлерде тасты және ормансыз болса да, бірақ ХХ ғасырдың басындағы географтардың бағалауы бойынша кейбір жерлерде қоныстануға қолайлы. Мұнда облыстың минералды байлығы шоғырланған, негізінен алтын, мыс және көмірден тұрады.

Оңтүстік бөлігі — [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] қайнар көздерінен [[Шу (өзен)|Шу]] өзеніне дейінгі созылған шөлді, сусыз дала — [[Бетпақдала]] деп аталады.

Қазіргі уақытта бұрынғы облыстың аумағында бүкіл [[Омбы облысы]], [[Алтай өлкесі]]нің бір бөлігі, [[Жаңасібір облысы]] мен Ресейдің [[Түмен облысы]]ның елеусіз бөлігі, сонымен қатар Қазақстанның [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстарының бір бөлігі орналасқан.

== Тарихы ==
1868 жылы 21 қазанда Басқарушы Сенатқа берілген №46380 Атаулы Императорлық Мәртебелінің «Орынбор мен Сібір бөлімдерінің қырғыз далалары мен Орал мен Сібір казак әскерлерінің басшылығын өзгерту туралы» жарлығына сәйкес Ақмола облысы құрылды. Жаңа облыс құрылғанға дейін Омбы қаласы уақытша Тобыл губерниясының құрамына кірді.
{{cquote|Орынбор мен Сібір бөлімдерінің қырғыз далаларын, сондай-ақ Орал мен Сібір казак әскерлерін басқарудағы қиындықтар мен қолайсыздықтарды жою үшін біз мынаны бұйырамыз: 1. Қырғыздардың Орынбор мен Сібір және Семей облыстарынан, қазіргі уақытта олардың құрамында, және Орал мен Сібір казак әскерлерінің жерлерінен 4 облыс: Орал, Торғай, Ақмола және Семейді құруды... 3. Ақмола облысын Сібір Қырғыздары аймағы округтарынан: Көкшетау, Атбасар, Ақмола және 1, 2, 3, 4, 5, жерлері мен Сібір казак әскерінің 6 полк округінің бөліктері және Омбы мен Петропавл қалаларынан құруды... 4. Облыстық қалалар ... Ақмола облысынан Ақмола, бірақ үй-жайлар құрылғанға дейін Облыстық Басқарма үшін бұл басқарма уақытша Омбыда қалады...&lt;ref&gt;[http://www.runivers.ru/bookreader/book9952/#page/366/mode/1up Ресей империясының заңдарының толық жинағы. 43 том (1868). 2-бөлім. 364 б.]&lt;/ref&gt;}}

Ақмола облысы [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]ның құрамында құрылды.

1869 жылы 1 қаңтарда құрамында 4 округ: Омбы, Петропавл, Көкшетау, Ақмола кірген облыс ашылды.

1869 жылы 3 қазанда Тақсыр Император министрлер азаматтары комитетінің ұстанымына сәйкес келесідей бұйрық берді:
{{cquote|Ақмола облысының оңтүстігінде басқа 4 уез сияқты 5-уезді ашып, оны «Сарысу» деп атасын.}}

1878 жылы 5 шілдеде облыстың елтаңбасы бекітілді.

1878 жылы 13 қыркүйекте Министрлік Комитетінің империялық бекітілген ережесіне сәйкес Сарысу округі Атбасар болып өзгертілді.

1882 жылы құрылған [[Дала генерал-губернаторлығы]]ның құрамына енді.

1898 жылы облыстық округтер уездерге айналды&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php Ресей империясы заңдарының толық жинағы. 18 том (1898). 1-бөлім. 403-404 б. № 15505 заң]&lt;/ref&gt;.

1906 жылы Ақмола облысында әскери губернатор лауазымы «Ақмола мен Семей облыстарының әскери губернаторларын Ақмола мен Семей губернаторлары лауазымына өзгерту туралы» Императорлық қоныс негізінде азаматтық губернатор болып өзгертілді&lt;ref&gt;Тобыл губерниялық мекемелер. № 46. 1906 ж. 7 қараша. Тобыл&lt;/ref&gt;.

1917 жылы 17 маусымда Ақмола облысында земство мекемелері енгізілді&lt;ref&gt;Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 17 маусымдағы «Ақмола, Семей, Жетісу, Торғай және Орал облыстарына земство институттарын енгізу туралы» қаулысы.&lt;/ref&gt;.

1917 жылы 18 желтоқсанда облысқа Тобыл губерниясының Тар және Тоқал уездері қосылды.

1917 жылы 18 (31) желтоқсанда [[Татар уезі]] құрылды&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/28223 ІІХК (Ресей Кеңестік Республикасы) жергілікті өзін-өзі басқару істері жөніндегі бөлімінің 1917 жылғы 18 (31) желтоқсандағы Томбы губерниясында 20 болыстан Қайың уезін және Тоқал уезінің Троицк болысын, Татар қал. уездік орталығының құрылуымен тәуелсіз Татар уезін, Ақмола облысының құрамына саяси, әкімшілік және экономикалық қатынаста қосылуымен құру туралы қаулысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905153031/http://istmat.info/node/28223 |date=2021-09-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;1917 ж. 19 желтоқсандағы Халық Комиссарлары Кеңесінің «Томбы губерниясында 20 болыстан Қайың уезін және Тоқал уезінің Троицк болысын, Татар қал. уездік орталығының құрылуымен тәуелсіз Татар уезін, Ақмола облысының құрамына саяси, әкімшілік және экономикалық қатынаста қосылуымен құру туралы» қаулысы&lt;/ref&gt;.

1918 жылдың 1-10 ақпанында Тобыл губерниялық земство ассамблеясының кезектен тыс бірінші сессиясы өтті, онда басқалармен қатар «Тар және Тоқал уездерін Тобыл губерниясынан Ақмола облысына бөлу» мәселесі шешілді, бірақ соңғы шешім губерниялық земство кеңестерінің осы мәселе бойынша егжей-тегжейлі есеп беру міндеттемесімен келесі сессияға қалдырылды. Жаңадан құрылған бірнеше болыстардың Қалашық уезінен Ақмола облысына бөлінуі туралы баяндамада көтерілген мәселені талқылап, Жиын болыстарды бір губерниядан екіншісіне ауыстыру мәселесі оның құзыретіне кірмейтінін ескере отырып, Тобыл губерниялық земствосынан Ақмола облысына жоғарыда аталған болыстарды кіргізуге еш кедергі жоқ екенін мойындау керек деп шешім қабылдады.

1918 жылы Тоқал уезінен бөлініп Қалашық уезі құрылды. Алтай губерниясының құрамынан Славгород уезі қосылды.

1918 жылы 18 сәуірде Ақмола облысы Тара уезінен Викуловск, Қарғалы, Озёринск болыстары Тобыл губерниясының Есіл уезіне көшірілді.

1918 жылы тамызда Тобыл губерниясының Қалашық уезінің кейбір болыстары Омбы уезіне берілді.

1918 жылы 19 қаңтарда Ақмола облысы Омбы болып өзгертілді.

1918 жылы 26 қаңтарда Тара және Тоқал уездері қосылды. Алайда Уақытша үкімет билікке келгеннен кейін кво-статусы қалпына келтірілді. Тара, Тоқал, Қалашық уездері қайтадан Тобыл (Түмен) губерниясына берілді.

1919 жылы ақпанда Тобыл губерниясы Тоқал уезінің 6 болысы Ақмола облысының Омбы уезіне берілді.

1919 жылы шілдеде Томбы губерниясының Тобыл, Татар, Тара, Тоқал, Қалашық уездері қосылып, Ақмола облысы қайтадан Омбы болып өзгертілді.

1919 жылы тамызда облыс аумағында ЖШҚӘ [[Петропавл операциясы]] басталды, нәтижесінде ақ әскер Омбыға шегінді.

1919 жылы 27 тамызда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] Сібірде уақытша орталығы Челябі қаласында болған азаматтық басқаруды қалыптастырды, ол арқылы бүкіл Сібір аумағы большевиктердің бақылауына өтті. Алайда, бұл аумақтың негізгі бөлігі 1920 жылға дейін ақтардың бақылауында болды.

1919 жылдың қараша айының басында [[Омбы операциясы|Омбы шабуыл операциясы]] кезінде ЖШҚӘ облыстың солтүстік-батыс бөлігін басып алды, ал 1919 жылы 14 қарашада [[Ақ қозғалысы|Ақ қозғалыстың]] бұрынғы «астанасы» Омбыны қызылдар басып алды.

1919 жылы желтоқсанда ЖШҚӘ [[Астана|Ақмола]] қаласын басып алды.

1920 жылы 3 қаңтарда облыстың бүкіл аумағында жаңа үкіметтің түпкілікті құрылуымен Омбы облысы Омбы губерниясына айналды.

== Әкімшілік бөлінісі ==
[[Сурет:Карта волостей Акмолинской области 1893 года.jpg|thumb|180px|Ақмола облысы болыстарының картасы. 1893]]
Ақмола әскери губернаторы мен Ақмола облысы әкімшілігінің резиденциясынан басқа, Омбы қаласында [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс-Сібір]], содан кейін [[Дала генерал-губернаторлығы|Дала генерал-губернаторының]], [[Сібір казактары|Сібір казак әскерінің әскери жазалау атаманы]] мен [[Омбы әскери округі]]нің қолбасшысының резиденциялары болды.

Бастапқыда облыстың құрамы келесідей болды:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! [[Уезд|Уез]]
! Уездік қала
! Уездік қаланың&lt;br /&gt;елтаңбасы
! Ауданы, &lt;br&gt; шақырым²
! Тұрғыны &lt;br&gt;([[1897 жыл|1897]]), адам
|-
| 1
| [[Ақмола уезі|Ақмола]]
| [[Астана|Ақмола]] (9688 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of arms of Akmolinsk 1878.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |219 420,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |185 058
|-
| 2
| [[Атбасар уезі|Атбасар]]
| [[Атбасар]] (3038 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |108 390,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |86 413
|-
| 3
| [[Көкшетау уезі|Көкшетау]]
| [[Көкшетау]] (4962 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:FR Coats-of-arms-of-None.svg|40px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |69 290,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |155 461
|-
| 4
| [[Омбы уезі|Омбы]]
| [[Омбы]] (37 376 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Coat of Arms of Omsk (1785).svg|40px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |37 170,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |100 539
|-
| 5
| [[Петропавл уезі|Петропавл]]
| [[Петропавл]] (19 688 адам)
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Сурет:Kazahstan_petropavlovsk.gif|40px]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |63 590,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |155 137
|}

=== 1916 жылға қарай уездер мен болыстар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! Шаруа және қазақ болыстары, казак ауылдық әкімшіліктері мен қыстақтар, дербес ауылдық әкімшіліктер, басқармалар, қоғамдар
|-
| Ақмола
|
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|шаруа болыстары
# Александровская
# [[Ақкөл ауданы|Алексеевская]]
# Астаховская
# Благодатная
# Больше-Михайловская
# Вишнёвская
# Графская
# Долинская
# Елизаветинская
# Захаровская
# Лифляндская
# Нецветаевская
# Николаевская
# Никольская
# Ново-Георгиевская
# Ново-Черкасская
# Оксановская
# Приречная
# Приозёрная
# Рождественская
# Санниковская
# Семёновская
# Таганрогская
# Харьковская
# Черниговская
||қазақ болыстары
# Аққұм-Нұра
# Ақмола
# Ақсирақкөл
# Ақтау
# Алабас
# Амантай
# Атасу
# Байдәулет
# Бөгілме
# Жақсықон
# Жыланды
# Ереймен
# Еркесай
# Есіл
# [[Қараағаш болысы|Қараағаш]]
# Қарабұлақ
# Қарағанды
# Қарақыз
# Қойтас
# Көктас
# Қонақ
# Қорғалжын
# Қоржынкөл
# Қосаға
# Құлан-Өткел-Нұра
# Құмкөл
# Қорғалжын
# Қызыл-Топырақ
# Мүңлі
# Моншақты
# Нілді
# Нұрбай (отырықшы)
# Нұра
# Ортау
# Сарытау
# Сарытерек
# Сарыкөл
# Сарыөзен
# Сілеті
# Соңалы-Қорғалжын
# Соран
# Спасс
# Жағажай
# Шарықты
# [[Шерубай-Нұра болысы|Шерубай-Нұра]]
# Шонай
# Шу
||казак ауылдық әкімшіліктері
# Ақмола
|}
|-
| Атбасар
|
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|шаруа болыстары
# Знаменская
# Есіл
# Кимін
# Колутонская
# Красивая
# Мариинская
# Ново-Александровская
# Ново-Братская
# Перекатная
# Покровская
# Сергиевская
||қазақ болыстары
# Айыртау
# Айнакөл
# Алексеевская
# Амантай
# Атбасар
# Баршакөл
# Бесоба
# Теңіз
# Жарқайың
# Жезді
# Д. Теңіз
# Д. Жезді
# Д. Сарысу
# Екінші-Жарқайың
# Қаракеңгір
# [[Кеңгір болысы|Кеңгір]]
# Кеңтөбе
# Керей
# Құмқоңыр
# Қызылкөл
# Майлы
# Сарытау
# Сарысу
# Столыпин
# Терісақын
# Ұлытау
||казак ауылдық әкімшіліктері
# Атбасар
||дербес ауылдық әкімшіліктер
# Вениаминское
# Державинское
# Қияқарал
# Крутое
# Курское
# Ладыжинское
# Медное
# Ново-Киенское
# Парчёвское
# Степное
# Терісақын
|}
|-
| Көкшетау
|
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|шаруа болыстары
# Александровская
# Алексеевская
# Андреевская
# Балқаш
# Васильевская
# Викторовская
# Вознесенская
# Всеволодская
# Дмитриевская
# Қазан
# Каменская
# Келлеровская
# Константиновская
# Корнеевская
# Кривоозёрная
# Макинская
# Мариинская
# Михайловская
# Николаевская
# Ново-Покровская
# Ольгинская
# Павловско-Подгородная
# Привольная
# Сухотинская
# Фёдоровская
# Чистопольская
# Чистяковская
||қазақ болыстары
# Айыртау
# Ақсары
# Байымбет
# Балықтыкөл
# Восточная
# Жыланды
# Зереді
# Қараша
# Көксеңгір
# Көкшетау
# Қотыркөл
# Мезгіл
# Ноғай
# Шалқар
||казак ауылдық әкімшіліктері мен қыстақтар
# Айыртау
# [[Ақанбұрлық]]
# Арықбалық
# Жоғарғы-Бұрлық
# Зеренді
# Имантай
# Көкшетау
# Қотыркөл
# Лобановская
# Сандықтау
# Щучинск
# Жақсы-Шыңғыстау
# Төменгі-Бұрлық қыстағы
# Войсковой қыстағы
# Казачининой қыстағы
# Қалмақ қыстағы
# Менковой қыстағы
# Путинцева қыстағы
||дербес ауылдық әкімшіліктер
# Восточное
# Еленинское
# Златорунное
# Коноваловское
# Мищенковское
|}
|-
| Омбы
|
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|шаруа болыстары
# Азовская
# Александровская
# Белостокская
# Белоусовская
# Благодаровская
# Бобринская
# Божедаровская
# Борисовская
# Городищенская
# Добровольская
# Екатеринославская
# Любомировская
# Москаленская
# Новинская
# Ново-Екатерининская
# Ново-Уральская
# Ново-Царицынская
# Одесская
# Ореховская
# Павлоградская
# Полтавская
# Розовская
# Степановская
# Таврическая
# Тихорецкая
# Украинская
# Царско-Дарская
||қазақ болыстары
# Алабота
# Қазылған
# Қорған
# Николаевская
# Омбы
# Покровская
# Теке
||казак ауылдық әкімшіліктері
# Атаманская
# Ачаирская
# Мельничная
# Николаевская
# Черёмуховская
# Черлаковская
||дербес ауылдық әкімшіліктер мен қоғамдар
# Голубовское
# Громогласовское
# Дробышевское
# Зеленопольское
# Котельниковское
# Мамоновское
# Моисеевское
# Ново-Красновское
# Пришибское
# Славянское
# Сладковское
|}
|-
| Петропавл
|
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|шаруа болыстары
# Анновская
# Благовещенская
# Богодуховская
# Всесвятская
# Екатерининская
# Ермаковская
# Ефимовская
# Златоустовская
# Ильинская
# Крещенская
# Макарьевская
# Михайловская
# Николаевская
# Новопокровская
# Полтавская
# Ряжская
# Саратомарская
# Севастопольская
# Сенная
# Ставрапольская
# Столыпинская
# Троицкая
# Успенская
# Фёдоровская
# Чернявская
# Явленская
||қазақ болыстары
# Аққұсақ
# Анастасьевская
# Жамантұз
# Қанжығалы
# Қараоба
# Қаратал
# Құсмұрын
# Меңкесер
# Петропавл
# Полуденская
# Пресновская
# Пресногорьевская
# Смаиловская
# Средняя
# Становская
# Тайыншы
||казак ауылдық әкімшіліктері
# Архангельская
# Вознесенская
# Конюховская
# Медвеженская
# Новоникольская
# Новорыбинская
# Петропавловская
# Пресновская
# Пресногорьевская
# Становская
||дербес ауылдық әкімшіліктер
# Дмитриевское
# Қарасу
# Песковское
# Петропавл
# Раевское
# Святогорское
# Семипольское
|}
|}

=== 1919 жылдың қарсаңындағы әкімшілік бөліністер ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Уез
! Уездік қала
! Ауданы
! Тұрғыны
|-
| 1
| [[Ақмола уезі|Ақмола]]
| [[Астана|Ақмола]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 2
| [[Атбасар уезі|Атбасар]]
| [[Атбасар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 3
| [[Қалашық уезі|Қалашық]]
| [[Қалашық]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 4
| [[Көкшетау уезі|Көкшетау]]
| [[Көкшетау]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 5
| [[Омбы уезі|Омбы]]
| [[Омбы]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 6
| [[Петропавл уезі|Петропавл]]
| [[Петропавл]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 7
| [[Славгород уезі|Славгород]]
| [[Славгород (Ресей)|Славгород]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 8
| [[Тара уезі|Тара]]
| [[Тара (қала)|Тара]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|-
| 9
| [[Татар уезі|Татар]]
| [[Татар (қала)|Татар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |
| style=&quot;text-align:right&quot; |
|}

=== Әкімшілік бөліністер 1919 жылдың жазының ортасына қарай ===
* [[Ақмола уезі]];
* [[Атбасар уезі]];
* [[Қалашық уезі]];
* [[Көкшетау уезі]];
* [[Омбы уезі]];
* [[Петропавл уезі]];
* [[Татар уезі]].

== Облыс жетекшілері ==
=== Әскери губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Николай Андреевич Окольничий|Окольничий Николай Андреевич]]
| ақсүйек, генерал-майор
| &lt;center&gt;02.01.1869—04.12.1871&lt;/center&gt;
|-
| [[Виктор Степанович Цытович|Цытович Виктор Степанович]]
| ақсүйек, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;22.12.1871—24.03.1882&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Алексеевич Ливенцов|Ливенцов Михаил Алексеевич]]
| полковник, л. а. (30.08.1885 бекітілді, генерал-майор)
| &lt;center&gt;04.02.1883—16.10.1890&lt;/center&gt;
|-
| [[Николай Иванович Санников|Санников Николай Иванович]]
| ақсүйек, генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;03.11.1890—29.12.1902&lt;/center&gt;
|-
| [[Михаил Яковлевич Романов (генерал)|Романов Михаил Яковлевич]]
| генерал-лейтенант
| &lt;center&gt;29.12.1902—11.1906&lt;/center&gt;
|}

=== Азамат губернаторлар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Николай Михайлович Литвинов|Литвинов Николай Михайлович]]
| ақсүйек, генерал-майор
| &lt;center&gt;1906—28.12.1906&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Степанович Лосевский|Лосевский Владимир Степанович]]
| құпия кеңесші
| &lt;center&gt;30.12.1906—20.09.1910&lt;/center&gt;
|-
| [[Александр Николаевич Неверов|Неверов Александр Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші (құпия кеңесші)
| &lt;center&gt;20.09.1910—1915&lt;/center&gt;
|-
| [[Дмитрий Георгиевич Явленский|Явленский Дмитрий Георгиевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1915—1916&lt;/center&gt;
|-
| [[Павел Николаевич Масальский-Кошуро|Масальский-Кошуро Павел Николаевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1916—1916&lt;/center&gt;
|-
| [[Владимир Арсеньевич Колобов|Колобов Владимир Арсеньевич]]
| нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1916—1917&lt;/center&gt;
|}

=== Уақытша үкіметтің Ақмола облысы мен Дала өлкесі жөніндегі комиссары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Александр Ефремович Новоселов|Новоселов Александр Ефремович]]
|
| &lt;center&gt;3.08.1917—20.09.1918&lt;/center&gt;
|-
|}

=== Уақытша Сібір үкіметінің Ақмола облыстық комиссары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Сергей Сергеевич Резанов|Резанов Сергей Сергеевич]]&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index17.htm КСРО саяси террордың құрбандары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423123658/http://lists.memo.ru/index17.htm |date=2015-04-23 }}&lt;/ref&gt;
| уақытша л. а., ақсүйек, коллеждік асессор&lt;ref&gt;Күнтізбе мекенжайы. 1916 жылға арналған Ресей империясындағы барлық басқармалар үшін жоғары және басқа шенеуніктердің жалпы тізімі. Қасиетті Ұлы Мәртебелі Император кеңсесінің инспекторлық бөлімі басылымы. Сенаттық баспахана. Петроград. 1916&lt;/ref&gt;
| &lt;center&gt;с 28.09.1918&lt;ref&gt;Сібір хабаршысы. № 42. Жұма, 1918 жылдың 11 қазаны. Омбы&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
|}

=== Облыс басқарушысы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Сергей Сергеевич Резанов|Резанов Сергей Сергеевич]]
| ақсүйек, коллеждік асессор
| &lt;center&gt;1918—1919&lt;ref&gt;1919 жылға арналған жұмыс үстелінің күнтізбесі. М.Н.Пинегин редакциясымен. Халық ағарту министрлігі басылымы. Томбы темір жолының типтік литографиясы. Томбы. 1919&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|-
|}

;Көмекші
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Семен Андреевич Гамрекели|Гамрекели Семен Андреевич]]&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=c9MwBQAAQBAJ&amp;lpg=PA174&amp;ots=z0U9Ge8mK7&amp;dq=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;hl=ru&amp;pg=PA174#v=onepage&amp;q=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%91%D0%BD%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;f=false Қытайдағы орыстар]&lt;/ref&gt;
|
| &lt;center&gt;1919&lt;/center&gt;
|-
|}

;Көмекшінің орынбасары
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Т. А. Ә.
! Атағы, шені, лауазымы
! Лауазымды орындау уақыты
|-
| [[Рудолф Эвалдович Витте|фон Витте Рудольф Эвальдович]]
| ақсүйек, нақты статтық кеңесші
| &lt;center&gt;1919&lt;/center&gt;
|-
|}

== Бейнелемесі ==
[[Сурет:Акмолинская область из Бенке.jpg|thumb|295px|Герб области c официальным описанием, утверждённый Александром II (1878)]]

1878 жылы 5 шілдеде Патша 1 қарашада жарияланған Әділет министрі 8 шілдеде Сенатқа жариялаған облыстың елтаңбасын бекітті.
{{quote|Жасыл қалқаншада күміс ескерткіш, ұшы үшкір екі мұнара мен ортасында күмбезі бар, қалқанның басында алтын жарты ай орналасқан. Қалқан ежелгі патшаның тәжімен безендірілген және Александр лентасымен біріктірілген алтын емен жапырақтарымен қоршалған}}
&lt;gallery&gt;
Сурет:Акмолинская область изд.Сукачова.JPG
Сурет:Акмолинская область МВД Бенке.jpg
Сурет:Акмолинская обл 1878 из Винклера.jpg
Сурет:Coat of arms of Akmolinsk oblast 1878.svg
&lt;/gallery&gt;

== Тұрғындары ==
1897 жылдағы ұлттық құрамы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уез
! [[қазақтар]]
! [[великоросстар]]
! [[малоросстар]]
! [[татарлар]]
! [[мордвалар]]
! [[немістер]]
! [[Еврейлер|яһудилер]]
|-
| Жалпы облыс
| 62,6 %
| 25,5 %
| 7,5 %
| 1,6 %
| 1,3 %
| …
| …
|-
| Ақмола
| 89,9 %
| 5,0 %
| 2,8 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Атбасар
| 86,5 %
| 10,6 %
| 2,2 %
| …
| …
| …
| …
|-
| Көкшетау
| 50,8 %
| 31,0 %
| 12,4 %
| 1,0 %
| 4,3 %
| …
| …
|-
| Омбы
| 38,0 %
| 50,5 %
| 4,3 %
| …
| …
| 3,3 %
| 1,1 %
|-
| Петропавл
| 44,5 %
| 36,7 %
| 13,1 %
| 4,3 %
| …
| …
| …
|}

1915 жылдың 1 қаңтарында халықтың жалпы саны 1 578 658 адамды құрады. Оның ішінде шаруалар — 729 266 адам, казактар — 111 299 адам, қазақ халқы - 574 498 адам (531 507 көшпелі, 42 991 отырықшы). Халықтың тығыздығы 1 шақырымға 3,5 адамнан келді. Ұлты бойынша халық келесідей болды: орыстар 874 296 (оның ішінде: великоросстар 425 474, малоросстар 443 113, белорустар 5709), қазақтар 592 332, немістер 30 513, мордвалар 27 232, татарлар 25 649, поляктар 17 203, яһудилер 5458, сарттар 2626, басқалары 3344.

== Әйгілі тумалары ==
* [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Әшімов Бәйкен Әшімұлы]]
* [[Феоктист Алексеевич Березовский|Березовский Феоктист Алексеевич]]
* [[Виктор Константинович Булавский|Булавский Виктор Константинович]]
* [[Георгий Андреевич Вяткин|Вяткин Георгий Андреевич]]
* [[Мәлік Ғабдуллин|Ғабдуллин Мәлік]]
* [[Феодосий Григорьевич Ганус|Ганус Феодосий Григорьевич]]
* [[Николай Иванович Дубов|Дубов Николай Иванович]]
* [[Жақыпбек Жанғозин|Жанғозин Жақыпбек]]
* [[Александр Петрович Казанцев|Казанцев Александр Петрович]]
* [[Дмитрий Михайлович Карбышев|Карбышев Дмитрий Михайлович]]
* [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Кәрібжанов Фазыл Кәрімұлы]]
* [[Валериан Владимирович Куйбышев|Куйбышев Валериан Владимирович]]
* [[Николай Владимирович Куйбышев|Куйбышев Николай Владимирович]]
* [[Михаил Михайлович Люгарин|Люгарин Михаил Михайлович]]
* [[Вячеслав Минеевич Мариупольский|Мариупольский Вячеслав Минеевич]]
* [[Леонид Николаевич Мартынов|Мартынов Леонид Николаевич]]
* [[Дебора Яковлевна Пантофель-Нечецкая|Пантофель-Нечецкая Дебора Яковлевна]]
* [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Шаяхметов Жұмабай Шаяхметұлы]]
* [[Виссарион Яковлевич Шебалин|Шебалин Виссарион Яковлевич]]
* [[Константин Никитич Щекотов|Щекотов Константин Никитич]]

== Сілтеме ==
* [https://book-olds.ru/BookLibrary/96001-Pam-kn-Akmolinskoy-obl.html Царское село кітапханасы, ХІХ-ХХ ғасырлардағы Ақмола облысының тарихы бойынша кітаптар (Естелік кітаптар), PDF]{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20170710230153/http://www.centrasia.ru/cnt2.php?st=1174508799 Ақмола облысы]
* [http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=33395 Ақмола облысының картасы. 1914]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей империясы облыстары]]
[[Санат:Ақмола облысы (Ресей империясы)]]
[[Санат:Омбы облысы тарихы]]</text>
      <sha1>4nnyuvm3933xjmhfdj2t57hpvkadih1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бегайым Сапарқызы Қырғызбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>669183</id>
    <revision>
      <id>3604158</id>
      <parentid>3516098</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T01:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2796" sha1="8qtpqzwp2ns7q2hz0imvj73t3zyd3jk" xml:space="preserve">{{футболшы
|есімі = Бегайым Қырғызбаева
|сурет = Begaim Kirgizbaeva, 2014 (cropped).jpg
|туған жері = [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]]
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|туған күні = 16.6.1987
|позициясы = жартылай қорғаушы
|бойы = 169
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2004—2009|{{ту|Қазақстан}} [[Алма-ҚТЖ]]|
|2009—2011|{{ту|Қазақстан}} [[ЖСШММ-Барыс|СШВСМ-Қайрат]]|
|2012—2015|{{ту|Қазақстан}} [[БИІК-Қазығұрт]]|57 (33)
|2015—2018|{{ту|Қазақстан}} [[ЖСШММ-Барыс|СШВСМ-Барыс]]| 32 (13)
|2018—|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес (әйелдер футбол клубы)|Оқжетпес]]|
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2003—|{{ту|Қазақстан}}  [[Қазақстан әйелдер футбол құрамасы|Қазақстан]]|16 (4)
}}
}}
'''Бегайым Қырғызбаева''' (16 маусым 1987 жыл&lt;ref&gt;https://www.soccerdonna.de/wiki/pedia/profil/spieler_5392.html&lt;/ref&gt;, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], Қазақ КСР) — қазақстандық футболшы, &quot;Оқжетпес&quot; қыздар футбол клубының жартылай қорғаушысы.

== Карьерасы ==
Ұлттық құрамада 2003 жылдан бері ойнайды. 24 тамыз күні Эстонияға қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты.

Келесі жылы &quot;Алма-ҚТЖ&quot; сапында карьерасын бастады. Кейін &quot;Қайрат&quot;, &quot;БИІК Қазығұрт&quot;, &quot;Барыс&quot;, &quot;Оқжетпес&quot; клубтарында ойнады.

== Жетістіктері ==
Қазақстан чемпионы: 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://itube.kaztrk.kz/ru/videos/20628/v-gostyah-u-qazsport-begaim-kyrgyzbaeva/ Ұлттық арнада қонақта Бегайым Қырғызбаева]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшы қыздары]]
[[Санат:Қазақстан әйелдер футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:БИІК-Қазығұрт ҚФК ойыншылары]]
[[Санат:Алма-ҚТЖ КФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ҚФК ойыншылары]]
[[Санат:ЖСШММ-Барыс ҚФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>8qtpqzwp2ns7q2hz0imvj73t3zyd3jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байғазы (қыстау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>674297</id>
    <revision>
      <id>3603992</id>
      <parentid>2946317</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="619" sha1="sl7niklpcqe34dzd4irgqkaxb89469m" xml:space="preserve">'''Байғазы''' - [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]]ндағы қыстау.

[[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]] ауылынан шығысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан.&lt;ref&gt;Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник. Издательство «АРУАНА» Алматы, 2010 ISBN 9963-26-330-2&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қыстаулар]]
[[Санат:Атырау облысы қыстаулары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>sl7niklpcqe34dzd4irgqkaxb89469m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604107</id>
      <parentid>3603992</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2946317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="621" sha1="6i7rznh0suo9wx3qgjutajq9zsir3qj" xml:space="preserve">'''Байғазы''' — [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]]ндағы қыстау.

[[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]] ауылынан шығысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан.&lt;ref&gt;Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник. Издательство «АРУАНА» Алматы, 2010 ISBN 9963-26-330-2&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қыстаулар]]
[[Санат:Атырау облысы қыстаулары]]

{{stub}}</text>
      <sha1>6i7rznh0suo9wx3qgjutajq9zsir3qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3604208</id>
      <parentid>3603722</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3604208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16818" sha1="pr9g1wn1cu2mswtja9nvljzzg6rnydn" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88024||2860||393||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||95723||76136||11005||226||3373||234||110||5800||739
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86374||80792||1349||2243||909||49||0||957||135
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84035||68774||1239||147||11309||15||0||1696||24
|-
|5||3||{{u|Мағыпар}}||81673||76766||742||588||37||361||0||2882||44
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55533||30547||3588||368||5769||944||2238||4775||5184
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48351||39660||1757||102||628||17||9||4458||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|Ulan}}||30436||23967||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||10||{{u|1nter pares}}||25357||23622||162||7||488||68||0||1346||131
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|14||11||{{u|Орел Карл}}||21391||20132||749||39||120||4||0||121||11
|-
|15||19||{{u|Nurken}}||18816||9608||1294||39||6888||81||2||417||47
|-
|16||13||{{u|Sagzhan}}||17349||16164||353||38||181||10||0||308||86
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||16952||11992||218||7||132||162||8||2485||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16069||14053||411||16||1017||73||1||539||300
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13728||12968||207||1||183||2||0||215||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11167||6770||504||0||102||512||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8212||8118||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||7906||5402||966||137||627||58||23||528||190
|-
|30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7872||5545||27||4||1795||195||0||158||47
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7425||5925||189||80||63||88||3||384||320
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7178||5087||456||122||747||0||64||91||66
|-
|35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6255||254||109||0||1||0||126||23
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4323||3800||4||0||11||7||0||398||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4195||2905||188||63||34||25||0||595||102
|-
|51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138
|-
|55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|58||52||{{u|Makenzis}}||3394||3337||5||0||0||0||0||46||5
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|68||73||{{u|ShadZ01}}||2919||2330||321||63||105||0||0||4||0
|-
|69||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6
|-
|70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|74||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2681||1761||289||0||80||33||0||385||4
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|85||85||{{u|Rasulbek Adil}}||2253||1858||126||0||13||1||0||171||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||97||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|94||82||{{u|Unknown Alash}}||1986||1925||1||0||0||0||0||0||0
|-
|95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|98||94||{{u|RaiymbekZh}}||1819||1533||6||0||13||0||0||71||71
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||42||29
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1599||1339||1||0||102||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1519||1333||0||0||7||0||0||118||8
|-
|109||98||{{u|Gliwi}}||1508||1502||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1101||924||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||5||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0
|-
|182||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1
|-
|184||166||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||664||625||15||0||3||0||0||2||0
|-
|185||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|197||186||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6
|-
|206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>pr9g1wn1cu2mswtja9nvljzzg6rnydn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3604306</id>
      <parentid>3603822</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3604306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11172" sha1="bzc8myou11r02k8kj2wj5pffnk4tj3z" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515631||380108||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131945||127429||607||15||62||17||10||2859||921
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113302||1||0||0||0||0||0||113301||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105853||88197||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87343||87343||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79326||79311||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50463||50170||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26599||22825||42||0||3648||2||0||60||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14492||13520||426||1||0||83||0||384||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13736||13238||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7931||5402||966||137||627||40||23||528||190
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3255||3252||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1554||1535||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||160||158||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>bzc8myou11r02k8kj2wj5pffnk4tj3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3603944</id>
      <parentid>3603351</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3603944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103294" sha1="go12zhzzacpwsiaaddjicr4myvb5hqq" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7330||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3136||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2521||42||0||55||33||546||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2261||102||13||198||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1343||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Орел Карл}}||1284||308||1||303||80||24||0||0||0
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||527||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|1nter pares}}||523||303||0||6||331||3||0||0||4
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||499||470||3||630||4685||30||0||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|61||{{u|Sagzhan}}||432||78||1||16||134||29||0||0||0
|-
|62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|64||{{u|TheNomadEditor}}||404||37||0||0||1530||2||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|67||{{u|Ashina}}||379||177||3||56||22||42||31||0||21
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|78||{{u|TalgatSnow}}||320||137||3||103||363||64||0||15||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|ShadZ01}}||169||22||0||32||81||46||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Madi Dos}}||78||21||0||51||22||40||1||0||3
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2972||522||92||0||38||4
|-
|284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|288||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|MuratbekErkebulan}}||72||19||0||54||75||0||4||0||0
|-
|292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|RaiymbekZh}}||66||38||5||1||5||0||0||0||1
|-
|303||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|431||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||33||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|594||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|600||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|602||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Жанна Ж}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|642||{{u|TrueNomadEditor}}||11||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|730||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||7||0||1||1||3||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|781||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|809||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|822||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|830||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|831||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|841||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|845||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|850||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|853||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|854||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|859||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|876||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|881||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|885||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|898||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|906||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|908||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|920||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|924||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|930||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|933||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Zhandos M}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|945||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|954||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|984||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|992||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|995||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1007||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1015||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1022||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1036||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1042||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1044||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1052||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1076||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1163||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1168||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1170||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1186||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1190||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1197||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1248||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1251||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1278||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1391||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1420||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1422||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1423||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1435||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1455||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1479||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1507||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1525||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1543||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1544||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1551||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1672||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1685||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1690||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1695||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||212||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>go12zhzzacpwsiaaddjicr4myvb5hqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадьяк аюы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679958</id>
    <revision>
      <id>3604281</id>
      <parentid>3588952</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3604281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5550" sha1="k01y0vd08dz8odnc8hllxrr7mbsgzvq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Таксон
 |атауы              = 
 |суреті        = Kodiak brown bear FWS 18392.jpg
 |сурет атауы       = Кадьяк аюы
 |патшалық            = Жануарлар
 |Домен              = Эукариоттар
 |Тип            =Хордалылар
 |Табы            =Сүтқоректілер
 |Отряд              =Жыртқыштар
 |Тұқымдас             = Аюлар
 |Отбасы            = Аю
 |Түр       = Кадьяк аюы
 |латын            = Ursus arctos middendorffi
 |автор           =  [[Меррием, Клинтон Харт|Merriam]], 1896
 | wikispecies = Ursus arctos middendorffi
}}
''' Кадьяк аюы ''' немесе ''' аляскалық қоңыр аю''' – ең үлкен қоңыр аю. Оның үлкендігі ақ аюдың үлкендігіне кішкене ғана жетпейді. Бұл аю – Америка Құрама Штаттарының Аляскаға қарасты Кадьяк аралының жергілікті аңы.

==Сыртқы белгілері==
Кадьяк аюларының ұзындығы 2,8 метрге дейін және құрғақ жерлерде биіктігі 1,6 метрге дейін жетеді. Ең массивті үлгілердің салмағы жарты тоннадан асады. Ең үлкен кадьяк аюының салмағы 780 кг болады.

Олардың мекендейтін жерлерінде қысқа қыс және азық-түлік мол. Олар жинақы және бұлшықет денесі, ұзын және күшті аяқтары және массивтік басы бар қоңыр аюдың әдеттегі дене бітіміне ие. Кең көздері қоңыр түске ие. Артқы аяқтарының табаны дөрекі терімен жабылған, сондықтан олар аюды ылғал мен суықтан қорғайды. Кадьяк аюларының құйрығы, барлық аюлар сияқты, өте қысқа.

== Тіршілік ету салты ==
Кадьяктардың тіршілік ету салты жалпы алғанда басқа қоңыр аюлардың өмір сүру ерекшеліктеріне ұқсас. Олар көбіне дара өмір сүреді, алайда олардың мекендеу аумағы Солтүстік Американың басқа өңірлеріндегі аюларға қарағанда едәуір шағын болады. Суық мезгілде кадьяктар қысқы ұйқыға кетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Куваев О. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Два цвета земли между двух океанов |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы=Художественная лит-ра |жыл=2005|томы= |беттері=|барлық беті=576|сериясы= |isbn=5-280-03359-6 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;
Кадьяктар – бәрін жейтін [[жануарлар]]. Олар шөптесін өсімдіктермен, жидектермен, тамырлармен қатар етпен және өлексемен де қоректенеді. Олардың қорегінде балық ерекше маңызды орын алады. Жаз бен күз мезгілдерінде албырт балықтарының уылдырық шашу көші кезінде ондаған кадьяк тайыз өзендерге жиналып, судан балық аулайды немесе сарқырамалардан секіріп өткен балықтарды ауада қағып алады. Кадьяктардың көбею ерекшеліктері де басқа [[Қоңыр аю|қоңыр аюларға]] ұқсас. Шағылысу кезеңі көбіне маусым немесе шілде айларында өтеді, бірақ ұрықтанған жұмыртқа жасушасы тек қараша айында ғана дами бастайды. Қысқы ұйқы кезінде, қаңтар немесе ақпан айларында бірден үшке дейін қонжық дүниеге келеді.
Қонжықтар анасымен шамамен үш жасқа дейін бірге болады. Осы кезеңнен кейін аналығы оларды емізуді тоқтатады, ал оның ағзасында болатын гормондық өзгерістер мінез-құлқына да әсер етеді. Ұрғашы аю қонжықтарды ұрып, тістеп, ырылдап, оларды өз бетінше кетуге мәжбүрлейді. Қонжықтардың тек жартысы ғана ересек жасқа дейін жетеді.
Кадьяктар өз аумағын қатаң қорғамайды, дегенмен әрқайсының жеке мекендеу аймағы болады. Аталықтарының аумағы аналықтарының аумағынан бірнеше есе үлкен келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>k01y0vd08dz8odnc8hllxrr7mbsgzvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астана ЛРТ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684629</id>
    <revision>
      <id>3604223</id>
      <parentid>3292992</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34348" sha1="ls78qynpi6bwe8jb1vvqonwhjjifs0j" xml:space="preserve">'''Астана жеңіл метрополитені''' (Астана ЛРТ, ресми атауы — ''Астана қаласының жеңіл метрополитені'') — Қазақстанның елордасы Астана қаласындағы салынып жатқан және ішінара іске қосылған жерүсті жеңіл рельсті (легкорельсті) метро жүйесі. Бұл Қазақстандағы екінші (Алматы метрополитенінен кейін) және Орталық Азиядағы үшінші (Ташкент пен Алматыдан кейін) қалалық жоғары жылдамдықты рельсті көлік жүйесі. Жүйе толығымен жерүсті және эстакадада орналасқан, автоматтандырылған (driverless, GoA4 деңгейі) жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане.|url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz}}&lt;/ref&gt; 

2026 жылдың мамырында (16-17 мамыр) бірінші желі іске қосылды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Уже скоро: дату запуска LRT назвали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/uze-skoro-datu-zapuska-lrt-nazvali-v-astane}}&lt;/ref&gt;. Жүйе қаланың солтүстік-оңтүстік бағытын қамтиды: Нұрлы Жол теміржол вокзалынан халықаралық әуежайға дейін&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. [[Сурет:Строительство ЛРТ Астаны.jpg|нобай|Астана қаласындағы салынып жатқан LRT көрінісі (2019 жыл)]]

== Тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Жыл'''
!'''Оқиға'''
|-
|'''2005''' 
|Астана әкімдігі «Астананың жаңа транспорттық жүйесі» бағдарламасын қабылдады. Жерасты метросы мен монорельс сияқты нұсқалар қарастырылды, бірақ шығындарды оңтайландыру үшін жерүсті және эстакадалық нұсқа таңдалды.
|-
|'''2008'''
|Astana LRT компаниясы құрылады. 
|-
|'''2010'''
|Астана әкімі Иманғали Тасмағамбетов елордада LRT салу жоспарын жариялады. Жоба көлік кептелісін азайтып, ескі теміржол вокзалын жаңа әкімшілік орталықпен байланыстыруы тиіс болды. Ұзындығы 61,1 км болатын желіні төрт кезеңмен салу жоспарланды&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=От Тасмагамбетова до Кульгинова. Как 5 акимов пытались решить вопрос с LRT|url=https://tengrinews.kz/article/tasmagambetova-kulginova-5-akimov-pytalis-resit-vopros-lrt-1232/}}&lt;/ref&gt;.
|-
|'''2011'''
|LRT құрылысының капсуласы салтанатты түрде қойылды. Жалпы ұзындығы 41,81 км болатын үш желі жобаланды. Бірінші желі әуежайды Abu Dhabi Plaza кешенімен, кейін жаңа вокзалмен байланыстыруы тиіс еді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2012'''
|Францияның Alstom компаниясы EXPO-2017 көрмесіне арнап 3 желі, 42 аялдама және 50-ге жуық трамвайдан тұратын жоба ұсынды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2013'''
|Президент Нұрсұлтан Назарбаев француз компаниялары ұсынған LRT жобасының қымбат екенін айтып, оның орнына BRT (жылдам автобус жүйесі) жобасын қарастыруды тапсырды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|2015
|Қытай компанияларымен (China Railway International Group және басқалары) 1,5 млрд доллар көлеміндегі несие келісімге қол қойылды. Соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=Семь человек приговорены к длительным тюремным срокам по делу «Астана LRT»|url=https://www.azattyqasia.org/a/31278502.html|date=2021}}&lt;/ref&gt; Негізгі жұмыстар EXPO 2017 дейін аяқталуы тиіс болатын&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=[Suspended Portion] China Development Bank provides $1.6 billion loan for Phase 1 of the Astana Light Rail Construction Project (Linked to Record ID#53932, #105607, and #105665)|url=https://china.aiddata.org/projects/53930/}}&lt;/ref&gt;. 
|-
|'''2015'''
|«Астанагенплан» ұйымы LRT құрылысы 2020 жылдан кейін басталатынын мәлімдеді. Желі әуежайдан EXPO аумағы арқылы жаңа теміржол вокзалына дейін созылуы тиіс болды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2016'''
|Астана әкімі Әділбек Жақсыбеков LRT жобасының жүзеге асатынын растады. Жол жүру бағасы 200 теңге болады деп хабарланды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2017'''
|Әсет Исекешев Қытайда LRT жобасын талқылады. Компания өкілдері LRT тәулігіне 146 мың жолаушы тасымалдай алады деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2018'''
|Жобаның жалпы құны 1,887 млрд доллар деп жарияланды. Ұзындығы 22,4 км болатын желіні қытайлық компаниялар салатын болды. Сол жылы құрылысқа 16,2 млрд теңге бөлінді. Кейін Astana Banki-де LRT-ға арналған 200 млн доллар «тұрып қалғаны» белгілі болды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2019'''
|Астана әкімі Бақыт Сұлтанов қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты құрылыс тоқтатылғанын айтты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жобаны сынға алып, Үкіметке мәселені түпкілікті шешуді тапсырды. Алтай Көлгіновке жобаны аяқтау үшін инвестор іздеу міндеті жүктелді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2020'''
|«Астана LRT» компаниясы атауын City Transportation Systems (CTS) деп өзгертті&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2021–2023'''
|LRT жобасына қатысты сыбайлас жемқорлық істері бойынша сот процестері өтті. Бірқатар бұрынғы шенеуніктер мен компания басшылары жауапқа тартылды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2024–2025'''
|Құрылыс жұмыстары жалғасты. Алғашқы вагондарды дайындау және рельс төсеу жұмыстары жүргізілді. 2025 жылы халықаралық іздеуде жүрген Талғат Ардан Түркияда ұсталды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2026'''
|16-17 мамыр күндері алғашқы бағыты бойынша іске қосылып, пайдалануға берілді&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  
|}

== Қаржыландыру ==
Жоба негізінен Қытайдың даму банкінің (China Development Bank) кредиті есебінен қаржыландырылды. 2015 жылы 1,6 млрд АҚШ доллары көлемінде несие берілді. Қазақстан үкіметі бұл несиеге кепілдік берген. Қытай консорциумы (China Railway International Group және басқалары) жалпы мердігер ретінде тартылды. Құрылыс барысында қаражаттың бір бөлігі «Банк Астана» АҚ арқылы өткен, кейін банктің банкроттығына байланысты бірнеше миллиард теңге жоғалды (әртүрлі деректер бойынша 257 млн долларға дейін). Кейін мемлекет бұл қаражаттың бір бөлігін қайтарды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

2015 жылы 7 мамырда China Railway International Group Co., Ltd. және Beijing State-Owned Assets Management Co., Ltd. компаниялары «Астана LRT» ЖШС-мен Астана жеңіл рельсті көлік (LRT) жүйесінің бірінші кезеңін салуға арналған EPC-келісімшартқа қол қойды. Кейін 2015 жылғы 31 тамызда Қытайдың Даму Банкі (CDB) жобаға 1,6 млрд доллар көлемінде несие беруге келісті. Несие 20 жыл мерзімге, 3 жылдық жеңілдік кезеңімен және LIBOR + 2,5% мөлшерлемесімен рәсімделді. Қазақстан үкіметі қарызға мемлекеттік кепілдік берген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

«Астана LRT» ЖШС 2011 жылы Астана қаласының меншігіндегі арнайы жобалық компания ретінде құрылды. Сол жылы Alstom жетекшілік еткен халықаралық консорциум LRT салу келісімшартын жеңіп алып, Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы 4 шілдеде іргетасын қалаған болатын. Алайда жоба қымбаттығына байланысты тоқтатылып, кейін қытайлық компаниялардың қатысуымен қайта жанданды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Жоба ұзындығы 22,4 км болатын және әуежайдан «Нұрлы жол» теміржол вокзалына дейін созылатын 18 станциялы желіні қамтыды. Бағыт Назарбаев университетін, Abu Dhabi Plaza кешенін және Үкімет үйін байланыстыруы тиіс еді. Жобаның жалпы құны шамамен 1,8 млрд доллар деп бағаланды. Күніне орта есеппен 150 мың жолаушы тасымалдау жоспарланды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Құрылыс 2017 жылғы 22 мамырда басталды. LRT желісін EXPO-2017 көрмесіне дейін аяқтау жоспарланғанымен, қаржылық қиындықтар мен кешігулер салдарынан жұмыс баяу жүрді. 2018 жылға қарай құрылыс тек 23%-ға орындалған. Қытай Даму Банкі бөлген қаражаттың бір бөлігі жобаға жұмсалмай, Astana Banki-дегі есепшотта сақталған. Кейін банк лицензиясынан айырылып, қаржы мәселелері туындады. Осыдан кейін CDB 2018 жылы жобаны қаржыландыруды тоқтатты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Жоба EXPO-2017 халықаралық көрмесіне дейін аяқталады деп жоспарланғандықтан, бастапқы межелі мерзім ретінде 2017 жылғы 9 маусым белгіленген. Қытай Даму Банкі (CDB) берген 1,6 млрд долларлық несие бойынша пайыздық мөлшерлеме LIBOR + 2,5% болған. AidData ұйымы 2015 жылғы орташа 6 айлық LIBOR көрсеткішін (0,519%) есепке алып, жалпы мөлшерлемені шамамен 3%-дан жоғары деп бағалаған.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2019 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаға байланысты сыбайлас жемқорлық фактілерін тексеруді тапсырды. Ол жобаны «экономикалық тұрғыдан түсініксіз» деп атады. Соған қарамастан, шығындардың көп болуына байланысты Қазақстан жобаны толық тоқтатпай, оны ішкі облигациялар есебінен қаржыландыруды жалғастырды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

2020 жылғы 26 шілдеде «Астана LRT» ЖШС атауын City Transportation Systems (CTS) ЖШС деп өзгертті. Компанияның 2019 жылғы қаржылық есебінде Қытай Даму Банкінен алынған 1,6 млрд долларлық қарыздың сол жылы өтелгені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Кейін жоба қайта қаралып, станциялар саны 18-ден 11-ге қысқартылды. Қытай Даму Банкінен алынған қарыздың көлемі де шамамен 344 млн долларға дейін азайтылып, қайта құрылымдалды. Алайда 2021 жылға қарай жоба әлі аяқталмаған еді, ал аяқталмай қалған бетон тіректер жергілікті тұрғындар арасында «жемқорлық ескерткіші» деп атала бастады.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

2019 жылдың жазында Қазақстан Премьер-министрінің бірінші орынбасары әрі қаржы министрі Әлихан Смайылов LRT құрылысына Қытайдың мемлекеттік даму банкінен 1,5 млрд доллар қарыз алынғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Алайда мердігерлер мәселелеріне байланысты Қытай банкі жобаны қаржыландыруды тоқтатқан. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі құрылысты аяқтау үшін қосымша 1,2 млрд доллар бөлу мүмкіндігін қарастырған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2026 жылғы республикалық бюджетті ЛРТ-ға 66 млрд теңге қарастырылған&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=Круговорот денег: из бюджета выделят миллиарды на LRT, чтобы тут же их вернуть|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/krugovorot-deneg-byudjeta-vyidelyat-milliardyi-lrt-tut-ih-584695/}}&lt;/ref&gt;. қала әкімдігі бұл қаражат қосымша құн салығын төлеуге бағытталатынын хабарлады&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
Астана ЛРТ — қаланың көлік кептелісін азайтуға, экологияны жақсартуға және тұрақты дамуға бағытталған маңызды жоба. Ол Астананың халықаралық имиджін көтереді және Орталық Азиядағы алғашқы автоматтандырылған жеңіл метро жүйесі. Жобаның одан әрі кеңеюі жоспарлануда.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Жоба Қытай инвестицияларымен және қазақстандық қаражатпен жүзеге асты. Бастапқыда 1,8 млрд долларға жуық қаражат тартылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Итоговый счёт: сколько потратили на строительство LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/itogovyi-scet-skolko-potratili-na-stroitelstvo-lrt-v-astane}}&lt;/ref&gt;. 

Астана (LRT) жолаушылар тасымалының бекітілген ережелерге сәйкес, жолаушылар жол жүру билетін сапар соңына дейін сақтауға міндетті. Жарамсыз билет пайдаланған немесе жолақысын төлеуден бас тартқан адамдар жақын станцияда түсіріледі. 7–15 жас аралығындағы балаларға билет құнына 50% жеңілдік қарастырылған. Ал 7 жасқа дейінгі бір баланы ересек адам тегін алып жүре алады. LRT арқылы көлемі 180 см-ден асатын, салмағы 60 кг-нан ауыр жүктерді және ұзындығы 190 см-ден асатын заттарды тасымалдауға болмайды&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|title=Скидки для детей и ограничения на провоз багажа: правила пользования LRT утвердили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/skidki-dlia-detei-i-ograniceniia-na-provoz-bagaza-pravila-polzovaniia-lrt-utverdili-v-astane}}&lt;/ref&gt;. Астана қаласының мектеп оқушылары мен арнайы жеңілдіктері бар азаматтарға жол жүру тегін.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=От транспортных карт до биометрии: как оплатить поездку на LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/ot-transportnyx-kart-do-biometrii-kak-oplatit-poezdku-na-lrt-v-astane}}&lt;/ref&gt; Жол жүру тарифі 200 теңге болады&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=Тарифы на проезд в LRT установили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/tarify-na-proezd-v-lrt-ustanovili-v-astane}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Оператор — «City Transportation Systems» (ТОО «CTS»)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.  

Жүйе жолаушыларға қатты ауа-райы жағдайында (суық қыс, ыстық жаз) ыңғайлы болу үшін жабық станциялармен жабдықталған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Астанадағы LRT желісінде 187 жарықдиодты бағдаршам орнатылды. Олар станцияларда, жол аралықтарында және депода орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зачем на линии LRT в Астане установили 187 светофоров|url=https://informburo.kz/novosti/zacem-na-linii-lrt-v-astane-ustanovili-187-svetoforov}}&lt;/ref&gt;

* '''Желі саны''': 1 (тағы 2 жобалануда).
* '''Станциялар саны''': 18.
* '''Жалпы ұзындығы''': 21,5 – 22,4 км.
* '''Жол ені''': 1435 мм (стандартты еуропалық колея).
* '''Орташа жылдамдық''': 50 км/сағ.
* '''Максималды жылдамдық''': 80 км/сағ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тестовая эксплуатация LRT в Астане: поезда разогнали до 80 км/ч|url=https://informburo.kz/novosti/testovaia-ekspluataciia-lrt-v-astane-poezda-razognali-do-80-kmc}}&lt;/ref&gt;.
* '''Пойыздар''': 19 дана «TRITON» (CRRC Tangshan, Қытай) құрамы, 4 вагоннан тұрады. Әр құрамда ~652 жолаушыға арналған орын&lt;ref&gt;{{Cite web|title=LRT в Астане вышел на новый этап испытаний|url=https://informburo.kz/novosti/lrt-v-astane-vysel-na-novyi-etap-ispytanii}}&lt;/ref&gt;.
* '''Депо''': 1 (әуежай маңында).
* '''Басқару''': Толық автоматтандырылған (driverless).

== Маршрут ==

=== Бірінші бағыт (Line 1) – Аэропорт – Нұрлы жол ===
Солтүстік-оңтүстік бағыты: Нұрлы Жол вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — Әуежайға дейін. Негізгі станциялар (2025 жылы бекітілген атаулар):&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Әуежай (Airport)
* Атамекен
* Есіл
* Мәңгілік Ел
* Астана жұлдызы
* Нұра
* Университет
* Ұлы Дала
* Астана Арена
* Жекпе-жек сарайы
* Сығанақ
* Бәйтерек
* Министрліктер үйі
* Ұлттық мұражай
* Театр
* Мыңжылдық аллеясы
* Жібек жолы
* Нұрлы жол

Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Екінші бағыт (Line 2) – Астана – Қосшы ===
Екінші бағыт Астана мен Қосшы қалаларының арасында салынатын болды. Негізгі геологиялық жұмыстар 2026 жылдың 3 мамырында басталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Когда LRT продлят для правого берега Астаны и Косшы|url=https://informburo.kz/novosti/kogda-lrt-prodliat-dlia-pravogo-berega-astany-i-kossy}}&lt;/ref&gt; Мамыр айында алғашқы бетон бағана құйылды. Қосшыға дейін 300 баған,  538 темір-бетон эстакада бағандары, сегіз монолит баған дайындау жоспарланған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Астане начали строительство второй очереди LRT|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-nacali-stroitelstvo-vtoroi-oceredi-lrt}}&lt;/ref&gt;.

=== Үшінші бағыт (Line 3) – Сығанақ – Астана вокзалы ===

== Жемқорлық дауы ==
Астана жеңіл метрополитені (ЛРТ) жобасы Қазақстандағы ең ірі коррупциялық істердің бірі ретінде белгілі болды және «коррупция ескерткіші» деген атқа ие болды. Жобаның құрылысы барысында бюджет қаражаты мен кредит қаражатын жымқыру фактілері анықталды, бұл құрылыстың ұзаққа созылуына және қосымша шығындарға әкелді&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Коррупция на три буквы: ЛРТ в Астане — долгострой, который никогда не окупится?|url=https://orda.kz/korrupcija-na-tri-bukvy-lrt-v-astane-dolgostroj-kotoryj-nikogda-ne-okupitsja-397619/}}&lt;/ref&gt;.

2017–2019 жылдары жоба бойынша коррупциялық скандал шықты. Тергеу нәтижесінде ЛРТ жобасын жүзеге асыру кезінде 5,8 млрд теңге (шамамен 11–15 млн доллар) жымқырылғаны анықталды. Айыптаулар бойынша, шенеуніктер мен компания басшылары бюджет қаражатын ұрлау үшін алдын ала сговор жасаған.

* '''Талғат Ардан''' — ТОО «Астана LRT» компаниясының бұрынғы төрағасы (2014–2017 жж.). Ол істің негізгі фигуранты болды. 2019 жылы халықаралық іздеуге салынды, 2024 жылы заочно 7–9 жылға бас бостандығынан айырылды (қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және жымқыру бабы бойынша)&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Хищения в &quot;Астана LRT&quot;: Каната Султанбекова и Талгата Ардана заочно осудили на семь лет|url=https://www.zakon.kz/pravo/6392402-khishcheniya-v-astana-LRT-kanata-sultanbekova-i-talgata-ardana-zaochno-osudili-na-sem-let.html|date=2023}}&lt;/ref&gt;. 2025 жылы Түркияда (Анталия) ұсталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Former Head of Astana Metro Project Detained in Turkey|url=https://timesca.com/former-head-of-astana-metro-project-detained-in-turkey/}}&lt;/ref&gt;. Ол жобаның басшысы ретінде қаражаттың тиімсіз жұмсалуына және жымқыруға қатысы бар деп айыпталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Памятник коррупции» — за что преследуют Талгата Ардана|url=https://www.inform.kz/ru/pamyatnik-korruptsii-zachto-presleduyut-talgata-ardana-5f0ff8}}&lt;/ref&gt;.
* '''Қанат Сұлтанбеков''' — Астана әкімінің бұрынғы орынбасары. Арданмен бірге істің ұйымдастырушысы деп аталды, іздеуде болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ЛРТ как памятник коррупции: почему прокуратура не может найти виновных в хищениях|url=https://ulysmedia.kz/news/47728-lrt-kak-pamiatnik-korruptsii-pochemu-prokuratura-ne-mozhet-naiti-vinovnykh-v-khishcheniiakh/}}&lt;/ref&gt;.

2021 жылы сот 7 адамды (ортаңғы буын шенеуніктер мен қызметкерлер) 7–10 жылға соттады. Олар жоғары лауазымды адамдардың бұйрығымен әрекет еткендерін мәлімдеді және жобаның кураторларын (Иманғали Тасмағамбетов, Серіқ Ахметов, Ерболат Досаев, Бақытжан Сағынтаев, Асет Исекешев, Асқар Жұмағалиев, Болат Жәмішев, Әділбек Жақсыбеков және басқалар) сотқа шақыруды талап етті.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Нұрали Әлиев (Нұрсұлтан Назарбаевтың немересі, Дариға Назарбаеваның ұлы) 2014–2016 жылдары Астана әкімінің орынбасары болды. Ол жобаны белсенді түрде қолдады және «Астананың жаңа транспорт жүйесі» бағдарламасын ұсынды. Қытай компанияларымен келісім-шарттарға қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«LRT Жақсыбеков пен Нұрали Әлиев тықпалаған жоба» – Сұлтанбеков|url=https://sn.kz/sn-akparat-agyny/87608-lrt-zhaksybekov-pen-nurali-liev-tykpalagan-zhoba-sultanbekov}}&lt;/ref&gt; 

== Сот процестері ==
Астана жеңіл метрополитені (LRT) жобасы бойынша коррупциялық істер бойынша бірнеше сот процесі өтті. Негізгі айыптаулар — бюджет қаражатын жымқыру (5,8 млрд теңгеден астам), қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және ұйымдасқан топ құру. Істің басты фигуранттары — Талғат Ардан және Қанат Сұлтанбеков халықаралық іздеуде болды, сондықтан оларға қатысты сот отырыстары заочно (сырттай) өтті&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=Беглый экс-глава &quot;Астана LRT&quot; Талгат Ардан задержан в Турции|url=https://www.zakon.kz/sobytiia/6477158-beglyy-eksglava-astana-LRT-talgat-ardan-zaderzhan-v-turtsii.html}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020–2021 жылдардағы негізгі сот процесі ===
2020 жылдың қазанында істің негізгі бөлігі сотқа жіберілді. 2021 жылдың мамырында (28 мамыр) Астананың мамандандырылған ауданаралық қылмыстық істер бойынша соты 7 адамға үкім шығарды:&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

* Рашид Аманжулов (бұрынғы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы) – 10 жылға&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, 
* Жанат Нұрпиісов (бұрынғы мәслихат хатшысы, депутат) – 8 жылға&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, 
* Талғат Әшім (бұрынғы «Astana Innovations» АҚ басқарма төрағасы) – 7 жылға&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, 
* Дулат Мүсінов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, Тимур Қасабаев&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, Ұлықбек Ачилов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, Дәурен Абдыхамитов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; (компания қызметкерлері және мердігерлер)– 7-8 жылға, 

Оларға 7-ден 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сот оларды ұйымдасқан топ құру және бюджет қаражатын жымқыруда кінәлі деп таныды. Материалдық залалды өтеу міндеттелді (солидарлы түрде 5,8 млрд теңге). Үкім әлі заңды күшіне енген жоқ деп хабарланды. Кейін үкім бұзылып, іс қайта тергеуге жіберілді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Сотта айыпталушылар жоғары лауазымды тұлғалардың (әкімдік басшылары) бұйрығымен әрекет еткендерін айтты және жобаның жоғары кураторларын сотқа шақыруды талап етті.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== 2023 жылғы үкім (Ардан және Сұлтанбековке қатысты) ===
2023 жылдың 3 мамырында сол сот Қанат Сұлтанбеков пен Талғат Арданға сырттай үкім шығарды&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;:

* Қанат Сұлтанбеков (бұрынғы Астана әкімінің орынбасары) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, мемлекеттік қызметте лауазымдарды өмір бойына иеленуге тыйым салу.
* Талғат Ардан (ТОО «Астана LRT» басқарма төрағасы, 2014–2017) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, сол сияқты өмір бойына тыйым&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

Сұлтанбековке қатысты бір бап бойынша (валютаны қайтару) ақталды. Үкімдер орташа қауіпсіздік мекемесінде өтелуі тиіс болды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== 2024 жылғы қосымша үкім (Арданға) ===
2024 жылдың 11 қарашасында Астананың ауданаралық қылмыстық істер соты Талғат Арданға қосымша үкім шығарды&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;:

* Қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану, ауыр зардаптарға әкелген (ст. 361 ч.4 п.3 ҚК).
* Жаза: 4 жыл 8 ай.
* Алдыңғы 7 жылдық үкіммен біріктіріліп, жалпы 9 жыл бас бостандығынан айыру тағайындалды (өмір бойына мемлекеттік лауазымдарға тыйым салу сақталды).
* Материалдық залал ретінде 85 млрд теңгеден астам сома өтелуге міндеттелді.

Ардан үкімді апелляцияға берді, бірақ 2024 жылдың желтоқсанында апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

=== 2025 жылғы оқиғалар ===
2025 жылдың мамырында Талғат Ардан Түркияның Анталия қаласында ұсталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Задержанный 3 месяца назад экс-глава “Астана LRT“ до сих пор находится в Турции|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjannyiy-3-mesyatsa-nazad-eks-glava-astana-lrt-sih-por-579261/}}&lt;/ref&gt;. Түркия соты оны Қазақстанға депортациялау туралы шешім шығарды. Экстрадициядан кейін үкімді қайта қарау мүмкіндігі бар (апелляциялық шағым беру құқығы). Қанат Сұлтанбеков әлі іздеуде (АҚШ-та болуы мүмкін деп есептеледі).&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

== Салдары ==

* Құрылыс 2019 жылы тоқтатылды, опорлар (бағаналар) ұзақ уақыт бойы «жемқорлық ескерткіші» ретінде тұрды.
* «Банк Астана» арқылы жоғалған қаражатты қайтару бойынша жұмыстар жүргізілді (2026 жылы бірнеше миллиард теңге қайтарылды).
* Жоба «City Transportation Systems» (CTS) деп қайта аталды.
* 2025–2026 жылдары жүйенің бірінші желісі іске қосылды. 

== Сыртқы сілтемелер ==

* Ресми сайт: cts.gov.kz

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жеңіл рельсті транспорт]]
[[Санат:Астана көлігі]]</text>
      <sha1>ls78qynpi6bwe8jb1vvqonwhjjifs0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604224</id>
      <parentid>3604223</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ashina [[Астана жеңіл метрополитені]] бетін [[Астана ЛРТ]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3604223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34348" sha1="ls78qynpi6bwe8jb1vvqonwhjjifs0j" xml:space="preserve">'''Астана жеңіл метрополитені''' (Астана ЛРТ, ресми атауы — ''Астана қаласының жеңіл метрополитені'') — Қазақстанның елордасы Астана қаласындағы салынып жатқан және ішінара іске қосылған жерүсті жеңіл рельсті (легкорельсті) метро жүйесі. Бұл Қазақстандағы екінші (Алматы метрополитенінен кейін) және Орталық Азиядағы үшінші (Ташкент пен Алматыдан кейін) қалалық жоғары жылдамдықты рельсті көлік жүйесі. Жүйе толығымен жерүсті және эстакадада орналасқан, автоматтандырылған (driverless, GoA4 деңгейі) жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Cчитанные дни до запуска LRT: как выглядит транспорт будущего в Астане.|url=https://informburo.kz/novosti/ccitannye-dni-do-zapuska-lrt-kak-vygliadit-transport-budushhego-v-astane-fotoreportaz-informburokz}}&lt;/ref&gt; 

2026 жылдың мамырында (16-17 мамыр) бірінші желі іске қосылды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Уже скоро: дату запуска LRT назвали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/uze-skoro-datu-zapuska-lrt-nazvali-v-astane}}&lt;/ref&gt;. Жүйе қаланың солтүстік-оңтүстік бағытын қамтиды: Нұрлы Жол теміржол вокзалынан халықаралық әуежайға дейін&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. [[Сурет:Строительство ЛРТ Астаны.jpg|нобай|Астана қаласындағы салынып жатқан LRT көрінісі (2019 жыл)]]

== Тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Жыл'''
!'''Оқиға'''
|-
|'''2005''' 
|Астана әкімдігі «Астананың жаңа транспорттық жүйесі» бағдарламасын қабылдады. Жерасты метросы мен монорельс сияқты нұсқалар қарастырылды, бірақ шығындарды оңтайландыру үшін жерүсті және эстакадалық нұсқа таңдалды.
|-
|'''2008'''
|Astana LRT компаниясы құрылады. 
|-
|'''2010'''
|Астана әкімі Иманғали Тасмағамбетов елордада LRT салу жоспарын жариялады. Жоба көлік кептелісін азайтып, ескі теміржол вокзалын жаңа әкімшілік орталықпен байланыстыруы тиіс болды. Ұзындығы 61,1 км болатын желіні төрт кезеңмен салу жоспарланды&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=От Тасмагамбетова до Кульгинова. Как 5 акимов пытались решить вопрос с LRT|url=https://tengrinews.kz/article/tasmagambetova-kulginova-5-akimov-pytalis-resit-vopros-lrt-1232/}}&lt;/ref&gt;.
|-
|'''2011'''
|LRT құрылысының капсуласы салтанатты түрде қойылды. Жалпы ұзындығы 41,81 км болатын үш желі жобаланды. Бірінші желі әуежайды Abu Dhabi Plaza кешенімен, кейін жаңа вокзалмен байланыстыруы тиіс еді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2012'''
|Францияның Alstom компаниясы EXPO-2017 көрмесіне арнап 3 желі, 42 аялдама және 50-ге жуық трамвайдан тұратын жоба ұсынды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2013'''
|Президент Нұрсұлтан Назарбаев француз компаниялары ұсынған LRT жобасының қымбат екенін айтып, оның орнына BRT (жылдам автобус жүйесі) жобасын қарастыруды тапсырды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|2015
|Қытай компанияларымен (China Railway International Group және басқалары) 1,5 млрд доллар көлеміндегі несие келісімге қол қойылды. Соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=Семь человек приговорены к длительным тюремным срокам по делу «Астана LRT»|url=https://www.azattyqasia.org/a/31278502.html|date=2021}}&lt;/ref&gt; Негізгі жұмыстар EXPO 2017 дейін аяқталуы тиіс болатын&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=[Suspended Portion] China Development Bank provides $1.6 billion loan for Phase 1 of the Astana Light Rail Construction Project (Linked to Record ID#53932, #105607, and #105665)|url=https://china.aiddata.org/projects/53930/}}&lt;/ref&gt;. 
|-
|'''2015'''
|«Астанагенплан» ұйымы LRT құрылысы 2020 жылдан кейін басталатынын мәлімдеді. Желі әуежайдан EXPO аумағы арқылы жаңа теміржол вокзалына дейін созылуы тиіс болды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2016'''
|Астана әкімі Әділбек Жақсыбеков LRT жобасының жүзеге асатынын растады. Жол жүру бағасы 200 теңге болады деп хабарланды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2017'''
|Әсет Исекешев Қытайда LRT жобасын талқылады. Компания өкілдері LRT тәулігіне 146 мың жолаушы тасымалдай алады деп мәлімдеді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2018'''
|Жобаның жалпы құны 1,887 млрд доллар деп жарияланды. Ұзындығы 22,4 км болатын желіні қытайлық компаниялар салатын болды. Сол жылы құрылысқа 16,2 млрд теңге бөлінді. Кейін Astana Banki-де LRT-ға арналған 200 млн доллар «тұрып қалғаны» белгілі болды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2019'''
|Астана әкімі Бақыт Сұлтанов қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты құрылыс тоқтатылғанын айтты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жобаны сынға алып, Үкіметке мәселені түпкілікті шешуді тапсырды. Алтай Көлгіновке жобаны аяқтау үшін инвестор іздеу міндеті жүктелді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2020'''
|«Астана LRT» компаниясы атауын City Transportation Systems (CTS) деп өзгертті&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2021–2023'''
|LRT жобасына қатысты сыбайлас жемқорлық істері бойынша сот процестері өтті. Бірқатар бұрынғы шенеуніктер мен компания басшылары жауапқа тартылды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2024–2025'''
|Құрылыс жұмыстары жалғасты. Алғашқы вагондарды дайындау және рельс төсеу жұмыстары жүргізілді. 2025 жылы халықаралық іздеуде жүрген Талғат Ардан Түркияда ұсталды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
|-
|'''2026'''
|16-17 мамыр күндері алғашқы бағыты бойынша іске қосылып, пайдалануға берілді&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  
|}

== Қаржыландыру ==
Жоба негізінен Қытайдың даму банкінің (China Development Bank) кредиті есебінен қаржыландырылды. 2015 жылы 1,6 млрд АҚШ доллары көлемінде несие берілді. Қазақстан үкіметі бұл несиеге кепілдік берген. Қытай консорциумы (China Railway International Group және басқалары) жалпы мердігер ретінде тартылды. Құрылыс барысында қаражаттың бір бөлігі «Банк Астана» АҚ арқылы өткен, кейін банктің банкроттығына байланысты бірнеше миллиард теңге жоғалды (әртүрлі деректер бойынша 257 млн долларға дейін). Кейін мемлекет бұл қаражаттың бір бөлігін қайтарды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

2015 жылы 7 мамырда China Railway International Group Co., Ltd. және Beijing State-Owned Assets Management Co., Ltd. компаниялары «Астана LRT» ЖШС-мен Астана жеңіл рельсті көлік (LRT) жүйесінің бірінші кезеңін салуға арналған EPC-келісімшартқа қол қойды. Кейін 2015 жылғы 31 тамызда Қытайдың Даму Банкі (CDB) жобаға 1,6 млрд доллар көлемінде несие беруге келісті. Несие 20 жыл мерзімге, 3 жылдық жеңілдік кезеңімен және LIBOR + 2,5% мөлшерлемесімен рәсімделді. Қазақстан үкіметі қарызға мемлекеттік кепілдік берген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

«Астана LRT» ЖШС 2011 жылы Астана қаласының меншігіндегі арнайы жобалық компания ретінде құрылды. Сол жылы Alstom жетекшілік еткен халықаралық консорциум LRT салу келісімшартын жеңіп алып, Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2011 жылғы 4 шілдеде іргетасын қалаған болатын. Алайда жоба қымбаттығына байланысты тоқтатылып, кейін қытайлық компаниялардың қатысуымен қайта жанданды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Жоба ұзындығы 22,4 км болатын және әуежайдан «Нұрлы жол» теміржол вокзалына дейін созылатын 18 станциялы желіні қамтыды. Бағыт Назарбаев университетін, Abu Dhabi Plaza кешенін және Үкімет үйін байланыстыруы тиіс еді. Жобаның жалпы құны шамамен 1,8 млрд доллар деп бағаланды. Күніне орта есеппен 150 мың жолаушы тасымалдау жоспарланды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Құрылыс 2017 жылғы 22 мамырда басталды. LRT желісін EXPO-2017 көрмесіне дейін аяқтау жоспарланғанымен, қаржылық қиындықтар мен кешігулер салдарынан жұмыс баяу жүрді. 2018 жылға қарай құрылыс тек 23%-ға орындалған. Қытай Даму Банкі бөлген қаражаттың бір бөлігі жобаға жұмсалмай, Astana Banki-дегі есепшотта сақталған. Кейін банк лицензиясынан айырылып, қаржы мәселелері туындады. Осыдан кейін CDB 2018 жылы жобаны қаржыландыруды тоқтатты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Жоба EXPO-2017 халықаралық көрмесіне дейін аяқталады деп жоспарланғандықтан, бастапқы межелі мерзім ретінде 2017 жылғы 9 маусым белгіленген. Қытай Даму Банкі (CDB) берген 1,6 млрд долларлық несие бойынша пайыздық мөлшерлеме LIBOR + 2,5% болған. AidData ұйымы 2015 жылғы орташа 6 айлық LIBOR көрсеткішін (0,519%) есепке алып, жалпы мөлшерлемені шамамен 3%-дан жоғары деп бағалаған.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2019 жылы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаға байланысты сыбайлас жемқорлық фактілерін тексеруді тапсырды. Ол жобаны «экономикалық тұрғыдан түсініксіз» деп атады. Соған қарамастан, шығындардың көп болуына байланысты Қазақстан жобаны толық тоқтатпай, оны ішкі облигациялар есебінен қаржыландыруды жалғастырды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

2020 жылғы 26 шілдеде «Астана LRT» ЖШС атауын City Transportation Systems (CTS) ЖШС деп өзгертті. Компанияның 2019 жылғы қаржылық есебінде Қытай Даму Банкінен алынған 1,6 млрд долларлық қарыздың сол жылы өтелгені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Кейін жоба қайта қаралып, станциялар саны 18-ден 11-ге қысқартылды. Қытай Даму Банкінен алынған қарыздың көлемі де шамамен 344 млн долларға дейін азайтылып, қайта құрылымдалды. Алайда 2021 жылға қарай жоба әлі аяқталмаған еді, ал аяқталмай қалған бетон тіректер жергілікті тұрғындар арасында «жемқорлық ескерткіші» деп атала бастады.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

2019 жылдың жазында Қазақстан Премьер-министрінің бірінші орынбасары әрі қаржы министрі Әлихан Смайылов LRT құрылысына Қытайдың мемлекеттік даму банкінен 1,5 млрд доллар қарыз алынғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, соның 344 млн доллары құрылыс жұмыстарына жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Алайда мердігерлер мәселелеріне байланысты Қытай банкі жобаны қаржыландыруды тоқтатқан. Осыған байланысты Қазақстан үкіметі құрылысты аяқтау үшін қосымша 1,2 млрд доллар бөлу мүмкіндігін қарастырған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2026 жылғы республикалық бюджетті ЛРТ-ға 66 млрд теңге қарастырылған&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=Круговорот денег: из бюджета выделят миллиарды на LRT, чтобы тут же их вернуть|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/krugovorot-deneg-byudjeta-vyidelyat-milliardyi-lrt-tut-ih-584695/}}&lt;/ref&gt;. қала әкімдігі бұл қаражат қосымша құн салығын төлеуге бағытталатынын хабарлады&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 

== Техникалық сипаттамасы ==
Астана ЛРТ — қаланың көлік кептелісін азайтуға, экологияны жақсартуға және тұрақты дамуға бағытталған маңызды жоба. Ол Астананың халықаралық имиджін көтереді және Орталық Азиядағы алғашқы автоматтандырылған жеңіл метро жүйесі. Жобаның одан әрі кеңеюі жоспарлануда.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Жоба Қытай инвестицияларымен және қазақстандық қаражатпен жүзеге асты. Бастапқыда 1,8 млрд долларға жуық қаражат тартылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Итоговый счёт: сколько потратили на строительство LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/itogovyi-scet-skolko-potratili-na-stroitelstvo-lrt-v-astane}}&lt;/ref&gt;. 

Астана (LRT) жолаушылар тасымалының бекітілген ережелерге сәйкес, жолаушылар жол жүру билетін сапар соңына дейін сақтауға міндетті. Жарамсыз билет пайдаланған немесе жолақысын төлеуден бас тартқан адамдар жақын станцияда түсіріледі. 7–15 жас аралығындағы балаларға билет құнына 50% жеңілдік қарастырылған. Ал 7 жасқа дейінгі бір баланы ересек адам тегін алып жүре алады. LRT арқылы көлемі 180 см-ден асатын, салмағы 60 кг-нан ауыр жүктерді және ұзындығы 190 см-ден асатын заттарды тасымалдауға болмайды&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|title=Скидки для детей и ограничения на провоз багажа: правила пользования LRT утвердили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/skidki-dlia-detei-i-ograniceniia-na-provoz-bagaza-pravila-polzovaniia-lrt-utverdili-v-astane}}&lt;/ref&gt;. Астана қаласының мектеп оқушылары мен арнайы жеңілдіктері бар азаматтарға жол жүру тегін.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=От транспортных карт до биометрии: как оплатить поездку на LRT в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/ot-transportnyx-kart-do-biometrii-kak-oplatit-poezdku-na-lrt-v-astane}}&lt;/ref&gt; Жол жүру тарифі 200 теңге болады&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=Тарифы на проезд в LRT установили в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/tarify-na-proezd-v-lrt-ustanovili-v-astane}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Оператор — «City Transportation Systems» (ТОО «CTS»)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.  

Жүйе жолаушыларға қатты ауа-райы жағдайында (суық қыс, ыстық жаз) ыңғайлы болу үшін жабық станциялармен жабдықталған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Астанадағы LRT желісінде 187 жарықдиодты бағдаршам орнатылды. Олар станцияларда, жол аралықтарында және депода орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зачем на линии LRT в Астане установили 187 светофоров|url=https://informburo.kz/novosti/zacem-na-linii-lrt-v-astane-ustanovili-187-svetoforov}}&lt;/ref&gt;

* '''Желі саны''': 1 (тағы 2 жобалануда).
* '''Станциялар саны''': 18.
* '''Жалпы ұзындығы''': 21,5 – 22,4 км.
* '''Жол ені''': 1435 мм (стандартты еуропалық колея).
* '''Орташа жылдамдық''': 50 км/сағ.
* '''Максималды жылдамдық''': 80 км/сағ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тестовая эксплуатация LRT в Астане: поезда разогнали до 80 км/ч|url=https://informburo.kz/novosti/testovaia-ekspluataciia-lrt-v-astane-poezda-razognali-do-80-kmc}}&lt;/ref&gt;.
* '''Пойыздар''': 19 дана «TRITON» (CRRC Tangshan, Қытай) құрамы, 4 вагоннан тұрады. Әр құрамда ~652 жолаушыға арналған орын&lt;ref&gt;{{Cite web|title=LRT в Астане вышел на новый этап испытаний|url=https://informburo.kz/novosti/lrt-v-astane-vysel-na-novyi-etap-ispytanii}}&lt;/ref&gt;.
* '''Депо''': 1 (әуежай маңында).
* '''Басқару''': Толық автоматтандырылған (driverless).

== Маршрут ==

=== Бірінші бағыт (Line 1) – Аэропорт – Нұрлы жол ===
Солтүстік-оңтүстік бағыты: Нұрлы Жол вокзалынан — қаланың жаңа орталығы (сол жағалау) арқылы — Әуежайға дейін. Негізгі станциялар (2025 жылы бекітілген атаулар):&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Әуежай (Airport)
* Атамекен
* Есіл
* Мәңгілік Ел
* Астана жұлдызы
* Нұра
* Университет
* Ұлы Дала
* Астана Арена
* Жекпе-жек сарайы
* Сығанақ
* Бәйтерек
* Министрліктер үйі
* Ұлттық мұражай
* Театр
* Мыңжылдық аллеясы
* Жібек жолы
* Нұрлы жол

Күндізгі жолаушы ағыны: шамамен 25–30 мың адам (жоспар бойынша бастапқыда 146 мыңға дейін)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Екінші бағыт (Line 2) – Астана – Қосшы ===
Екінші бағыт Астана мен Қосшы қалаларының арасында салынатын болды. Негізгі геологиялық жұмыстар 2026 жылдың 3 мамырында басталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Когда LRT продлят для правого берега Астаны и Косшы|url=https://informburo.kz/novosti/kogda-lrt-prodliat-dlia-pravogo-berega-astany-i-kossy}}&lt;/ref&gt; Мамыр айында алғашқы бетон бағана құйылды. Қосшыға дейін 300 баған,  538 темір-бетон эстакада бағандары, сегіз монолит баған дайындау жоспарланған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Астане начали строительство второй очереди LRT|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-nacali-stroitelstvo-vtoroi-oceredi-lrt}}&lt;/ref&gt;.

=== Үшінші бағыт (Line 3) – Сығанақ – Астана вокзалы ===

== Жемқорлық дауы ==
Астана жеңіл метрополитені (ЛРТ) жобасы Қазақстандағы ең ірі коррупциялық істердің бірі ретінде белгілі болды және «коррупция ескерткіші» деген атқа ие болды. Жобаның құрылысы барысында бюджет қаражаты мен кредит қаражатын жымқыру фактілері анықталды, бұл құрылыстың ұзаққа созылуына және қосымша шығындарға әкелді&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Коррупция на три буквы: ЛРТ в Астане — долгострой, который никогда не окупится?|url=https://orda.kz/korrupcija-na-tri-bukvy-lrt-v-astane-dolgostroj-kotoryj-nikogda-ne-okupitsja-397619/}}&lt;/ref&gt;.

2017–2019 жылдары жоба бойынша коррупциялық скандал шықты. Тергеу нәтижесінде ЛРТ жобасын жүзеге асыру кезінде 5,8 млрд теңге (шамамен 11–15 млн доллар) жымқырылғаны анықталды. Айыптаулар бойынша, шенеуніктер мен компания басшылары бюджет қаражатын ұрлау үшін алдын ала сговор жасаған.

* '''Талғат Ардан''' — ТОО «Астана LRT» компаниясының бұрынғы төрағасы (2014–2017 жж.). Ол істің негізгі фигуранты болды. 2019 жылы халықаралық іздеуге салынды, 2024 жылы заочно 7–9 жылға бас бостандығынан айырылды (қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және жымқыру бабы бойынша)&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Хищения в &quot;Астана LRT&quot;: Каната Султанбекова и Талгата Ардана заочно осудили на семь лет|url=https://www.zakon.kz/pravo/6392402-khishcheniya-v-astana-LRT-kanata-sultanbekova-i-talgata-ardana-zaochno-osudili-na-sem-let.html|date=2023}}&lt;/ref&gt;. 2025 жылы Түркияда (Анталия) ұсталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Former Head of Astana Metro Project Detained in Turkey|url=https://timesca.com/former-head-of-astana-metro-project-detained-in-turkey/}}&lt;/ref&gt;. Ол жобаның басшысы ретінде қаражаттың тиімсіз жұмсалуына және жымқыруға қатысы бар деп айыпталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Памятник коррупции» — за что преследуют Талгата Ардана|url=https://www.inform.kz/ru/pamyatnik-korruptsii-zachto-presleduyut-talgata-ardana-5f0ff8}}&lt;/ref&gt;.
* '''Қанат Сұлтанбеков''' — Астана әкімінің бұрынғы орынбасары. Арданмен бірге істің ұйымдастырушысы деп аталды, іздеуде болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ЛРТ как памятник коррупции: почему прокуратура не может найти виновных в хищениях|url=https://ulysmedia.kz/news/47728-lrt-kak-pamiatnik-korruptsii-pochemu-prokuratura-ne-mozhet-naiti-vinovnykh-v-khishcheniiakh/}}&lt;/ref&gt;.

2021 жылы сот 7 адамды (ортаңғы буын шенеуніктер мен қызметкерлер) 7–10 жылға соттады. Олар жоғары лауазымды адамдардың бұйрығымен әрекет еткендерін мәлімдеді және жобаның кураторларын (Иманғали Тасмағамбетов, Серіқ Ахметов, Ерболат Досаев, Бақытжан Сағынтаев, Асет Исекешев, Асқар Жұмағалиев, Болат Жәмішев, Әділбек Жақсыбеков және басқалар) сотқа шақыруды талап етті.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Нұрали Әлиев (Нұрсұлтан Назарбаевтың немересі, Дариға Назарбаеваның ұлы) 2014–2016 жылдары Астана әкімінің орынбасары болды. Ол жобаны белсенді түрде қолдады және «Астананың жаңа транспорт жүйесі» бағдарламасын ұсынды. Қытай компанияларымен келісім-шарттарға қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«LRT Жақсыбеков пен Нұрали Әлиев тықпалаған жоба» – Сұлтанбеков|url=https://sn.kz/sn-akparat-agyny/87608-lrt-zhaksybekov-pen-nurali-liev-tykpalagan-zhoba-sultanbekov}}&lt;/ref&gt; 

== Сот процестері ==
Астана жеңіл метрополитені (LRT) жобасы бойынша коррупциялық істер бойынша бірнеше сот процесі өтті. Негізгі айыптаулар — бюджет қаражатын жымқыру (5,8 млрд теңгеден астам), қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану және ұйымдасқан топ құру. Істің басты фигуранттары — Талғат Ардан және Қанат Сұлтанбеков халықаралық іздеуде болды, сондықтан оларға қатысты сот отырыстары заочно (сырттай) өтті&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=Беглый экс-глава &quot;Астана LRT&quot; Талгат Ардан задержан в Турции|url=https://www.zakon.kz/sobytiia/6477158-beglyy-eksglava-astana-LRT-talgat-ardan-zaderzhan-v-turtsii.html}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020–2021 жылдардағы негізгі сот процесі ===
2020 жылдың қазанында істің негізгі бөлігі сотқа жіберілді. 2021 жылдың мамырында (28 мамыр) Астананың мамандандырылған ауданаралық қылмыстық істер бойынша соты 7 адамға үкім шығарды:&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

* Рашид Аманжулов (бұрынғы жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасының басшысы) – 10 жылға&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, 
* Жанат Нұрпиісов (бұрынғы мәслихат хатшысы, депутат) – 8 жылға&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, 
* Талғат Әшім (бұрынғы «Astana Innovations» АҚ басқарма төрағасы) – 7 жылға&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, 
* Дулат Мүсінов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, Тимур Қасабаев&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, Ұлықбек Ачилов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;, Дәурен Абдыхамитов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; (компания қызметкерлері және мердігерлер)– 7-8 жылға, 

Оларға 7-ден 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сот оларды ұйымдасқан топ құру және бюджет қаражатын жымқыруда кінәлі деп таныды. Материалдық залалды өтеу міндеттелді (солидарлы түрде 5,8 млрд теңге). Үкім әлі заңды күшіне енген жоқ деп хабарланды. Кейін үкім бұзылып, іс қайта тергеуге жіберілді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Сотта айыпталушылар жоғары лауазымды тұлғалардың (әкімдік басшылары) бұйрығымен әрекет еткендерін айтты және жобаның жоғары кураторларын сотқа шақыруды талап етті.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== 2023 жылғы үкім (Ардан және Сұлтанбековке қатысты) ===
2023 жылдың 3 мамырында сол сот Қанат Сұлтанбеков пен Талғат Арданға сырттай үкім шығарды&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;:

* Қанат Сұлтанбеков (бұрынғы Астана әкімінің орынбасары) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, мемлекеттік қызметте лауазымдарды өмір бойына иеленуге тыйым салу.
* Талғат Ардан (ТОО «Астана LRT» басқарма төрағасы, 2014–2017) — 7 жыл бас бостандығынан айыру, сол сияқты өмір бойына тыйым&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

Сұлтанбековке қатысты бір бап бойынша (валютаны қайтару) ақталды. Үкімдер орташа қауіпсіздік мекемесінде өтелуі тиіс болды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== 2024 жылғы қосымша үкім (Арданға) ===
2024 жылдың 11 қарашасында Астананың ауданаралық қылмыстық істер соты Талғат Арданға қосымша үкім шығарды&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;:

* Қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану, ауыр зардаптарға әкелген (ст. 361 ч.4 п.3 ҚК).
* Жаза: 4 жыл 8 ай.
* Алдыңғы 7 жылдық үкіммен біріктіріліп, жалпы 9 жыл бас бостандығынан айыру тағайындалды (өмір бойына мемлекеттік лауазымдарға тыйым салу сақталды).
* Материалдық залал ретінде 85 млрд теңгеден астам сома өтелуге міндеттелді.

Ардан үкімді апелляцияға берді, бірақ 2024 жылдың желтоқсанында апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

=== 2025 жылғы оқиғалар ===
2025 жылдың мамырында Талғат Ардан Түркияның Анталия қаласында ұсталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Задержанный 3 месяца назад экс-глава “Астана LRT“ до сих пор находится в Турции|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjannyiy-3-mesyatsa-nazad-eks-glava-astana-lrt-sih-por-579261/}}&lt;/ref&gt;. Түркия соты оны Қазақстанға депортациялау туралы шешім шығарды. Экстрадициядан кейін үкімді қайта қарау мүмкіндігі бар (апелляциялық шағым беру құқығы). Қанат Сұлтанбеков әлі іздеуде (АҚШ-та болуы мүмкін деп есептеледі).&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

== Салдары ==

* Құрылыс 2019 жылы тоқтатылды, опорлар (бағаналар) ұзақ уақыт бойы «жемқорлық ескерткіші» ретінде тұрды.
* «Банк Астана» арқылы жоғалған қаражатты қайтару бойынша жұмыстар жүргізілді (2026 жылы бірнеше миллиард теңге қайтарылды).
* Жоба «City Transportation Systems» (CTS) деп қайта аталды.
* 2025–2026 жылдары жүйенің бірінші желісі іске қосылды. 

== Сыртқы сілтемелер ==

* Ресми сайт: cts.gov.kz

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жеңіл рельсті транспорт]]
[[Санат:Астана көлігі]]</text>
      <sha1>ls78qynpi6bwe8jb1vvqonwhjjifs0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырау қаласындағы көшелердің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690155</id>
    <revision>
      <id>3604153</id>
      <parentid>3556862</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T23:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3604153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49309" sha1="loeuvuwsf8d0hcrbmoa4twtkiqpys5r" xml:space="preserve">== А ==
* Автобаза өткелі
* Автомобилист (Автомобилистов) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11TA000143|title=Кейбір көшелер мен өткелдердің атауларының транскрипциясын өзгерту туралы|date=2011-05-12}}&lt;/ref&gt;
* Ағатай батыр (бұр. ''Курский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11TA000142|title=Кейбір көшелер, өткелдер, тұйық көшенің және даңғылдың атауларын өзгерту туралы|date=2011-05-12}}&lt;/ref&gt;
* Адмирал Л. Владимирский көшесі
* Адырыс (бұр. ''Пушкин'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Т. Айбергенов (бұр. ''Тихий'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Академик Б. Жарбосынов (бұр. ''Первого Совдепа'') көшесі 
* Ақжол (бұр. ''Чайкина'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ақтамберді жырау (бұр. ''Красноармейский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Алпамыс батыр (бұр. ''Запорожский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ы. Алтынсарин көшесі
* Арал (бұр. ''Западный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* А. Афанасьев көшесі
* Ащысай (Ачисайский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;

* Абай көшесі
* Азаттық даңғылы (бұр. ''Ленин көш.'')
* Ш. Айманов (бұр. ''Чарский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ж. Аймауытов (бұр. ''Кирпичный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Айша бибі (бұр. ''Можайский'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ақжал (бұр. ''Колхозный'') тұйық көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Аққыстау (бұр. ''Первый'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ақсұңқар (бұр. ''Совхозная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ақшағыл (бұр. ''Песчаный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* К. Ақышев (бұр. ''Энгельс'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Алатау (бұр. ''Алатауская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Алаш (бұр. ''Амурская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Алғабас (Алгабасский) өткелі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Алмалы (бұр. ''Яблочный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Т. Амандосов (бұр. ''Акмолинская'') көшесі
* Қ. Аманжолов (бұр. ''Глинка'') көшесі
* Б. Аманшин (бұр. ''Комбинатская'') көшесі
* Асау-Барақ көшесі (№1 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V17T0004002|title=Атырау қаласының кейбір құрамдас бөліктеріне атау беру туралы|date=2017-11-13}}&lt;/ref&gt;
* Астана (бұр. ''Зелёная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ө. Атамбаев (бұр. ''Строительная'') көшесі

== Ә ==
* Әбілхайыр хан даңғылы
* Әйтеке би (бұр. ''Орджоникидзе'') көшесі
* Ө. Әлжанов (бұр. ''Новосёлов'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер6&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11TA000141|title=Атырау қаласындағы көшенің атын өзгерту және Атырау қаласына қарасты ауылдық округтердегі көшелерге ат қою туралы|date=2011-05-12}}&lt;/ref&gt;

* Ғ. Әбдірахманов (бұр. ''Маяковский'') көшесі
* Н. Әбуталиев (бұр. ''Новобогатинский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* К. Әзірбаев (бұр. ''Доссорский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ғ. Әліпов (бұр. ''Корпусная'') көшесі
* Әнет баба (бұр. ''Поселковый'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* М. Әуезов даңғылы

== Б ==
* Байланысшылар (бұр. ''Связной'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* А. Байтұрсынов (бұр. ''Некрасов'') көшесі
* С. Балғымбаев (бұр. ''Пугачёв'') көшесі
* Бәйдібек би (бұр. ''Некрасов, Байтұрсынов'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22T0030070|title=Атырау қаласының кейбір құрамдас бөліктеріне атау беру және қайта атау туралы|date=2022-09-30}}&lt;/ref&gt;
* Бейбарыс даңғылы (бұр. ''Әлиев көш.'')&lt;ref name=&quot;дер5&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10TA000114|title=Жаңа көшелер мен өткелдерге атау беру туралы|date=2010-04-09}}&lt;/ref&gt;
* Қ. Бекқалиев (бұр. ''Д. Бедный'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер2&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09TA000113|title=Атырау қаласына қарасты өткелге, көшелер мен көпірлерге атау беру және өзгерту туралы|date=2010-02-03}}&lt;/ref&gt;
* Береке (бұр. ''Петровский'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Т. Бигелдинов (бұр. ''Авиаторов'') көшесі
* Т. Бисекенов (бұр. ''Советский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер3&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10TA000124|title=Атырау қаласындағы, ауылдық округтердегі көшелер мен өткелдерге атау беру және атын өзгерту туралы|date=2010-10-07}}&lt;/ref&gt;
* Бурабай (бұр. ''Керченский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Т. Біләлов көшесі (бұр. ''Тракторный өткелі'')

* Байкент (бұр. ''Алатау'') өткелі&lt;ref name=&quot;атау1&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20T0004620|title=Атырау қаласының кейбір құрамдас бөліктеріне атау беру және қайта атау туралы|date=2020-03-16}}&lt;/ref&gt;
* М. Баймұханов көшесі
* Бақсай (Баксайский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* М. Бақтыгереев (бұр. ''Свердлов'') көшесі
* Балқаш (Балхашская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Баянауыл (бұр. ''Улкенкульский'') тұйық көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Баянды (бұр. ''Усть-Каменогорская, Ахмедияров'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Бейбарыс даңғылы (бұр. ''Осипенко, Сатыбалдиев көшесі'')&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* В. Белинский көшесі
* Ғ. Берғалиев көшесі
* Ғ. Берғалиев өткелі
* И. Берёзин (бұр. ''Садовая'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Бестоғай (бұр. ''Блочная'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Б. Бимағанов (бұр. ''Мичурин'') көшесі
* А. Бисекенов (бұр. ''Бакинская'') көшесі
* Е. Брусиловский (бұр. ''Крымская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== В ==
* Н. Ватутин көшесі
* Волгоград (Волгоградская) көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;

== Г ==
* Ю. Гагарин көшесі
* Т. Гогигашвили көшесі
* Н. Гоголь көшесі
* М. Горький көшесі
* А. Грибоедов көшесі
* Л. Гумилёв (бұр. ''Зыряновский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Гурьев (Гурьевская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;

== Ғ ==
* З. Ғұмаров (бұр. ''Гословский'') көшесі

== Д ==
* Ә. Дәулетов (бұр. ''Лебедев'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10TA000123|title=Атырау қаласындағы және ауылдық округтегі көшелерге атау беру, атын өзгерту және кейбір көшелер мен өткелдердің атауларының транскрипциясын өзгерту туралы|date=2010-10-07}}&lt;/ref&gt;
* Х. Досмұхамедов (бұр. ''Московская'') көшесі 
* Е. Досымов (бұр. ''Червяков'') көшесі
* М. Дүйсенғалиев (бұр. ''Тобольский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер2&quot; /&gt;

* С. Датов (бұр. ''Ленинградская'') көшесі
* Ш. Дәулетов (бұр. ''Вагонная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер7&quot; /&gt;
* Дендер (Индерская) көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* С. Досмағамбетұлы (бұр. ''Правая Нижняя Перетаска'') көшесі
* Ж. Досмұхамбетов (бұр. ''Тельман'') көшесі
* Ж. Досмұхамедов (бұр. ''Дальний'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Доссор (Доссорская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Достық (бұр. ''Дружба'') көшесі&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot;&gt;{{cite web|url=http://law.gov.kz/client/#!/doc/35930/kaz|title=Қала көшелеріне және селолық округтердегі көшелердің атауларын өзгерту және жаңадан құрылған көшелерге атаулар беру туралы|date=2007-10-17}}&lt;/ref&gt;
* М. Дулатов (бұр. ''Даргомыжский'') көшесі
* М. Дулатов (бұр. ''Даргомыжский'') өткелі
* С. Дүсіпов (бұр. ''Грозненская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер7&quot; /&gt;

== Е ==
* Еділ (бұр. ''Черняховский'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ж. Елеуісов (бұр. ''Морозов'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер3&quot; /&gt;
* Ш. Еркінов (бұр. ''Производственная'') көшесі
* Қ. Ерниязов (бұр. ''Тульская'') көшесі
* Ертіс (Иртышский) өткелі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Есбай күйші (бұр. ''Редутский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Есет би Қараұлы (бұр. ''Северная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ескене (Искинская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;

== Ж ==
* Ә. Жангелдин көшесі 
* І. Жансүгіров (бұр. ''Фетисов'') көшесі
* Жиделі (бұр. ''Мелиоративный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ғ. Жұбанова (бұр. ''Мечников, Республика'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;

* Ж. Жабаев көшесі
* Ж. Жабаев өткелі
* Жалаңтөс батыр (бұр. ''Гайдар'') көшесі&lt;ref name=&quot;атау1&quot; /&gt;
* Жанкент (бұр. ''Тупиковый'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Жасөркен (бұр. ''Пархоменко'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Желтоқсан (бұр. ''Павлодарская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Жидебай (бұр. ''Верхне-Садовый'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Қ. Жұмағалиев (бұр. ''Кольцов'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер7&quot; /&gt;

== З ==
* Зайсан (Зайсанский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* А. Затаевич (бұр. ''Темиртауский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt; 

== И ==
* Игілік (бұр. ''Дзержинский'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ө. Исатаев (бұр. ''Товарищеская'') көшесі
* М. Исенов (бұр. ''С. Разин'') көшесі

== К ==
* Г. Карелин (бұр. ''Уловная'') көшесі
* Келешек (бұр. ''Проточный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Кендірлі (бұр. ''Кирпичная'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V22T0030072|title=Атырау қаласының кейбір құрамдас бөліктеріне атау беру және қайта атау туралы|date=2022-09-30}}&lt;/ref&gt;
* Керей хан (бұр. ''Заболотный'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Н. Крупская көшесі

* Г. Канцев (бұр. ''Восточная'') көшесі
* Каспий (бұр. ''Мангышлакский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Көкарна (бұр. ''Андижанская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Көктем (бұр. ''Весенний'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Көшім (Кушумский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Күйші Байжұма (бұр. ''Паровозников'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Күйші Түркеш (бұр. ''Пятый'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== Қ ==
* Қазанғап (бұр. ''Тамбовский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қ. Қайсенов (бұр. ''Талдыкорганский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* М. Қалимов (бұр. ''Прибойная'') көшесі&lt;ref name=&quot;өзг07&quot;&gt;{{cite web|url=http://law.gov.kz/client/#!/doc/37486/kaz|title=Атырау қаласындағы және селолық округтердегі кейбір көшелерге, жаңадан құрылған көшелерге және аялдамалардың атауларын өзгерту туралы|date=2007-12-14}}&lt;/ref&gt;
* И. Қамешев (бұр. ''Арзамасский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер7&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V11TA000140|title=Атырау қаласындағы көшелер мен өткелдердің атын өзгерту және атау беру туралы|date=2011-05-12}}&lt;/ref&gt;
* Құлагер (бұр. ''Узкий'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Б. Құлманов (бұр. ''Чапаев'') көшесі 
* Құрманғазы көшесі
* Ғ. Құрманғалиев (бұр. ''Уральская'') көшесі
* Құспан молла (бұр. ''Самаркандская'') көшесі

* Қабанбай батыр (бұр. ''Паровозников'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* З. Қабдолов (бұр. ''Говоров'') даңғылы&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* С. Қаженбаев (бұр. ''Типографская'') көшесі
* Қамысты (бұр. ''Камышинский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қарағаш (Карагачинский) өткелі
* Ұ. Қараманов (бұр. ''Мәметова'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Қаратон (Каратонская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Қарашүңгіл (бұр. ''Таушинская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қарқаралы (бұр. ''Хабаровский) өткелі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* С. Қарымсақов (бұр. ''ФЗО'') көшесі
* Ә. Қашаубаев (бұр. ''Мунайлинская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қиғаш (бұр. ''Кошевой'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Н. Қобданов (бұр. ''Карагандинская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер3&quot; /&gt;
* Қоғалы (бұр. ''Бауманцев'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қорқыт ата (бұр. ''Полевая'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қостанай (Кустанайская) көшесі
* Қосшағыл (Косчагылская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Р. Қошқарбаев (бұр. ''Вокзальный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Құлан (бұр. ''Красноводская'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Құлсары (Кульсаринская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Құныскерей батыр (бұр. ''Грибоедов'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Құрылысшы (бұр. ''Уильский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Құттығай батыр (бұр. ''Элеваторная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== Л ==
* С. Лазо көшесі
* Ленинград (Ленинградский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;

== М ==
* М. Мақатаев (бұр. ''Кутяков'') көшесі
* Мерей (бұр. ''Баутин'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* И. Мечников көшесі
* Ә. Молдағұлова (бұр. ''Советская'') көшесі 
* М. Мөңкеұлы (бұр. ''Кудряшов'') көшесі
* Мырзағали Қазірет (бұр. ''К. Маркс'') көшесі

* Б. Майлин (бұр. ''Чехов'') көшесі
* Манаш (бұр. ''Суворов'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қ. Мәмекұлы (бұр. ''40 лет Пионеров'') көшесі
* М. Мәметова (бұр. ''Пархоменко'') көшесі
* С. Меңдешев (бұр. ''Куйбышев'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Миялы (бұр. ''Лицевая'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ж. Молдағалиев (бұр. ''Молодая Гвардия'') көшесі
* Молшылық (бұр. ''Нефтяников'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Б. Момышұлы (бұр. ''Серго'') көшесі
* С. Мұқанов көшесі
* С. Мұқашев көшесі
* Мұнайшы (бұр. ''Нефтепереработчиков'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* М. Мұсаев (бұр. ''Первомайский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ш. Мұхтаров (бұр. ''Верхне-Садовая'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер7&quot; /&gt;

== Н ==
* Ж. Назарұлы (бұр. ''Фетисов'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер7&quot; /&gt;
* Нарын (бұр. ''Товарищеский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ж. Нәжімеденов (бұр. ''Красноармейская'') көшесі
* Х. Нәубетов (бұр. ''Баутин'') көшесі
* Д. Нұрпейісова (бұр. ''Ойтальский'') өткелі
* Б. Нысанбаев (бұр. ''Пролетарская'') көшесі

* Ә. Науаи (бұр. ''Объединённая'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* М. Наурызалиев (бұр. ''Водозаборный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер2&quot; /&gt;
* Наурыз (8 Март) көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Н. Неверев (бұр. ''Огородная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер8&quot; /&gt;
* Несібе (бұр. ''Тверская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ш. Ниязбеков (бұр. ''Хабаровская'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;

== О ==
* Одесса (Одесская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Ойыл (Уильская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Оқжетпес (бұр. ''Шестой'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Н. Оңдасынов (бұр. ''Кавказская'') көшесі
* Н. Островский көшесі

== Ө ==
* Н. Өтегенов (бұр. ''Тайманов'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер8&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10TA000115|title=Атырау қаласы мен ауылдық округ көшелеріне атау беру және кейбір көшелердің атын өзгерту туралы|date=2010-04-09}}&lt;/ref&gt;
* М. Өтемісов (бұр. ''Чкалов'') көшесі

== П ==
* И. Панфилов көшесі
* Е. Полынин (бұр. ''Транспортная'') көшесі
* А. Попов көшесі
* А. Пушкин көшесі

== С ==
* Сарайшық (бұр. ''Тракторная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ә. Сәрсенбаев (бұр. ''Ворошилов'') көшесі
* Қ. Сәтбаев даңғылы
* С. Сейфуллин (бұр. ''Чайкина'') көшесі
* Б. Соқпақбаев (бұр. ''Авиаторов, Авиатор, Бигелдинов'') өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Станция (Станционная) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Студенттер (бұр. ''Пушкин'') даңғылы
* Д. Сүйесінов (бұр. ''Московский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер3&quot; /&gt;

* Сағыз (Сагизская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Ж. Садықов (бұр. ''Семипалатинская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер3&quot; /&gt;
* Самұрық (бұр. ''Алтай'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* С. Сауырғалиев (бұр. ''Заполярная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Саябақ (бұр. ''Парковый'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Свободный өткелі
* Севастополь (Севастопольская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Е. Серкебаев (бұр. ''Чехов, Майлин'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Ғ. Сланов (бұр. ''Серов'') көшесі
* Қ. Смағұлов (бұр. ''Набережная'') көшесі
* Сороченко (Сорочинский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* А. Стаханов көшесі

== Т ==
* Тайқазан (бұр. ''Пионерская, Пионер'') көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* И. Тайманов даңғылы
* Талас (бұр. ''Вагонный'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Ж. Таңқыбаев (бұр. ''Киров'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Ж. Таңқыбаев (бұр. ''Киров'') өткелі
* Тастақ (Тастакский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Тастөбе (бұр. ''Красный Партизан'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Тәттімбет күйші (бұр. ''Третий'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Тәуекел хан (бұр. ''Поселковая'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Теміржол (бұр. ''Железнодорожный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* М. Темірханов (бұр. ''Железнодорожная'') көшесі
* Теректі (бұр. ''Восточный'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* М. Тоқатов (бұр. ''Водников'') көшесі
* М. Төлебаев көшесі
* Төртінші (бұр. ''Четвёртый'') өткелі
* Тұмар ханша (бұр. ''Макатский'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* М. Тынышбаев (бұр. ''Новосельская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Н. Тілендиев көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;

== У ==
* Ш. Уәлиханов көшесі

== Ұ ==
* Ұзынарал (бұр. ''Коммунарская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== Ф ==
* Ю. Фролов (бұр. ''Матросов'') көшесі
* М. Фрунзе көшесі

== Х ==
* Ғ. Хакимов (бұр. ''Приуральный'') өткелі
* М. Халелов (бұр. ''Первомайская'') көшесі
* В. Худин (бұр. ''Кондитерская'') көшесі

== Ч ==
* П. Чайковский көшесі

== Ш ==
* Шалқар (Челкарская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Г. Шамин (бұр. ''Стадионная'') көшесі
* Шаңырақ (бұр. ''Второй'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Шарын (бұр. ''Верхне-Садовый'') тұйық көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* С. Шәкімов (бұр. ''Левая Нижняя Перетаска'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Ә. Шәріпов көшесі
* Т. Шевченко көшесі
* М. Шолохов көшесі
* Ы. Шөреков (бұр. ''Раскова'') көшесі

== Ы ==
* Ырыс (бұр. ''Фурманов'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== Э ==
* Элеватор өткелі
* Ф. Энгельс көшесі

== «Қара депо» ==
* Астрахань (Астраханская) көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Ақын Сара (бұр. ''Южный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ақын Шернияз (бұр. ''Дорожный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Әнші Мәди (бұр. ''Пастбищный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Есім хан (бұр. ''Путейцев'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Жиренше шешен (бұр. ''Грузовой'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* М. Жұмахметов көшесі
* Тереңөзек (Терен-Озекский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Шұбарқұдық (Шубаркудукский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Шұбартөбе (бұр. ''Вольный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== «Мирный» ==
* Береке көшесі
* Мұнайлы (бұр. ''Ташкентская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Рауан (бұр. ''Ашхабадская'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;

== «Химиктер кенті» ==
* Алатау (бұр. ''Сырдарьинская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Бөгенбай батыр (бұр. ''Кызылординская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Елек (Илекская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Еңбекші (бұр. ''Силикатный'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қ. Есполов (бұр. ''Ярославская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер7&quot; /&gt;
* Жайық (бұр. ''Речная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Жәнібек хан (бұр. ''Октябрьская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Жәңгір хан (бұр. ''Заводской'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* А. Жұбанов (бұр. ''Украинская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* А. Жұмағазиев (бұр. ''Бухтарминская, Бухтарма'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер3&quot; /&gt;
* Көкшетау (Кокшетавская) көшесі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Қазақстан (Казахстанский) өткелі&lt;ref name=&quot;дер4&quot; /&gt;
* Қашаған жырау (бұр. ''Силикатная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Д. Менделеев көшесі
* Ә. Нұршайықов (бұр. ''Казахстанская, Қазақстан'') көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Сырдария (Сырдарьинский) өткелі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Тәуке хан (бұр. ''Молодёжная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Шаған (Шаганская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;
* Шалкиіз жырау (бұр. ''Орская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Ж. Шаяхметов (бұр. ''Осенний'') өткелі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;

== «Ардагер» ш/а ==
* Х. Асанов көшесі (№1 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Т. Досқанов көшесі (№3 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Айтуар би көшесі (№5 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Ж. Баласағұн көшесі (№7 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* №2, 4, 6, 8 атаусыз көшелер
* №1, 2 атаусыз өткелдер

== «Ата мұра» (Әлиев-Құрманғазы) ш/а ==
* №2-4, 6-8, 10 атаусыз көшелер
* №1 атаусыз өткел

== «Атырау» ш/а ==
* Л. Хамиди көшесі (№1 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18T0004289|title=Атырау қаласының кейбір құрамдас бөліктеріне атау беру туралы|date=2018-11-14}}&lt;/ref&gt;
* Қ. Рысмағамбетов көшесі (№2 көше)
* Бекарыс көшесі (№3 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Қ. Есембаев көшесі (№4 көше)
* Н. Шманов көшесі (№5 көше)&lt;ref name=&quot;өзг10&quot;&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V09TA000112|title=Атырау қаласындағы жаңадан құрылған көшелерге атау беру және Томарлы селосындағы кейбір көшелердің атын өзгерту туралы|date=2010-02-03}}&lt;/ref&gt;
* Е. Дүтбаев көшесі (№6 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Ақарыс көшесі (№7 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Жанарыс көшесі (№8 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* К. Құспанов көшесі (№9 көше)&lt;ref name=&quot;өзг10&quot; /&gt;
* Е. Биғалиев көшесі (№10 көше)&lt;ref name=&quot;дер8&quot; /&gt;
* Байбақты ата көшесі (№11 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Дидар көшесі (№12 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* М. Жұмағазиев көшесі (№14 көше)&lt;ref name=&quot;дер2&quot; /&gt;
* Жібек жолы көшесі (№15 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Ақдала көшесі (№16 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* М. Шоқай көшесі (№17 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Алтынемел көшесі (№18 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Дендер көшесі (№19 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* А. Нұрғалиев көшесі (№20 көше)&lt;ref name=&quot;дер2&quot; /&gt;
* Нұрлыжол көшесі (№21 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Өрнек көшесі (№22 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Айнабұлақ көшесі (№23 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Б. Тәжібаев көшесі (№24 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Өлке көшесі (№25 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* С. Қағазов көшесі (№26 көше)&lt;ref name=&quot;өзг10&quot; /&gt;
* Бурабай көшесі (№29 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Т. Нысанов көшесі (№30 көше)&lt;ref name=&quot;дер2&quot; /&gt;
* Жалтыр көшесі (№31 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Серпер көшесі (№32 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ойқала көшесі (№33 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Байқоңыр көшесі (№34 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Ақсеңгір көшесі (№35 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ақкөл көшесі (№36 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Мыңбұлақ көшесі (№38 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* М. Қашқари көшесі (№41 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Тарбағатай көшесі (№42 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Ұшан көшесі (№43 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Таңсамалы көшесі (№44 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Сайрам көшесі (№45 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Толағай көшесі (№46 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Медеу көшесі (№47 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Шалғын көшесі (№48 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Дәстүр көшесі (№49 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ақбөкен көшесі (№50 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Талдыбұлақ көшесі (№51 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Шаттық көшесі (№53 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Кемер көшесі (№54 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Қазына көшесі (№55 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ақтүбек көшесі (№56 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Бесшатыр көшесі (№57 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Қ. Төлеков көшесі (№58 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* М. Сүйесінов көшесі (№59 көше)&lt;ref name=&quot;өзг10&quot; /&gt;
* Ағайынды Шәудіровтер көшесі (№60 көше)&lt;ref name=&quot;өзг10&quot; /&gt;
* С. Зорбаев көшесі (№61 көше)&lt;ref name=&quot;өзг10&quot; /&gt;
* Ақжайлау көшесі (№62 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Жолашар көшесі (№63 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Қызғалдақ көшесі (№64 көше)&lt;ref name=&quot;өзг18&quot; /&gt;
* Қ. Қуанышбаев көшесі (№65 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Зеренді өткелі (№1 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Дарабоз өткелі (№5 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Сағырлы өткелі (№6 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Тамшылы өткелі (№8 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Алдияр өткелі (№9 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Несібелі өткелі (№10 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Жусан өткелі (№11 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Үшарал өткелі (№12 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* №13, 37, 39, 52, 66 атаусыз көшелер
* №2-4, 7 атаусыз өткелдер

== «Атырау-2» ш/а ==
* Науан хазірет көшесі (№2 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* №1, 3-6 атаусыз көшелер

== «Байтақ» ш/а ==
* 1 мамыр көшесі
* Жастар көшесі 
* Қызылжар көшесі
* Ә. Шығанақов көшесі (№2 көше)
* Ш. Мұстафиев көшесі (№3 көше)
* №1, 4, 5, 7, 10, 20, 22 атаусыз көшелер
* №1-10 атаусыз өткелдер

== «Балықшы» шағын ауданы ==
* Х. Ақботин (бұр. ''Пищевиков, Пищевик'') көшесі
* Ақбұлақ (Акбулакский) өткелі
* Алтын Орда (бұр. ''Портовая, Нәжімеденов'') көшесі
* Б. Аманшин (бұр. ''Репин'') өткелі
* Қ. Ахмедияров (бұр. ''А. Құнанбаев'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* М. Әшенов (бұр. ''Аральская'') көшесі
* Б. Әшімов (бұр. ''Ферганская, Сүгірұлы'') көшесі
* А. Байжігітова (бұр. ''Набережная Лермонтова'') көшесі
* Бейбітшілік (бұр. ''Мир'') даңғылы
* Білге қаған (бұр. ''Камышинский, Баймұханов'') өткелі
* Х. Ғабдолова (бұр. ''Балыкшинская'') көшесі
* У. Ғұбашев (бұр. ''Мукурский'') өткелі
* С. Есова (бұр. ''Чуйский'') өткелі
* Е. Жазықбаев (бұр. ''Чимкентский'') өткелі
* Қ. Жүнісов (бұр. ''Спортивная'') көшесі
* Т. Қалмұқанов (бұр. ''Енисейская'') көшесі
* Ғ. Қожақаев (бұр. ''Кзыл-Аскерская'') көшесі
* Ғ. Масалимов (бұр. ''Транспортный'') көшесі
* Б. Момышұлы (бұр. ''Верхняя Перетаска'') көшесі
* И. Полковников (бұр. ''Приуральная'') көшесі
* Қ. Рысқұлбеков (бұр. ''Вишнёвый'') өткелі
* Ж. Сарбөпеев (бұр. ''Рыбников'') көшесі
* Сүйінбай жырау (бұр. ''Баутинский, Жұмабаев'') өткелі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Сығанақ (бұр. ''Наурыз'') өткелі
* А. Таңқыбаев көшесі (бұр. ''Таскудукский өткелі'')
* Тоныкөк өткелі (бұр. ''Жантайская, Нұрпейісова көшесі'')
* Н. Хабиев (Құрылысшылар) көшесі
* Ш. Қалдаяқов (бұр. ''Ферганский'') өткелі
* Шымкент (Чимкентская) көшесі&lt;ref name=&quot;транс1&quot; /&gt;

== «Береке» ш/а ==
* М. Әлімбаев көшесі (№1 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ақсарай көшесі (№2 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ә. Тәжібаев көшесі (№3 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Арна көшесі (№4 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Мұғалжар көшесі (№5 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Шамшырақ көшесі (№6 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Мұхит көшесі (№7 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Аманат көшесі (№9 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Қосы батыр көшесі (№10 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ойсаз көшесі (№12 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Ә. Айқанов көшесі (№13 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* Тұмарлы көшесі (№15 көше)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;
* №8, 11, 14, 16 атаусыз көшелер
* №1-3 атаусыз өткелдер

== «Водников-2» ш/а ==
* Нияз батыр көшесі (№2 көше)
* Райымбек батыр көшесі (№3 көше)
* Жасыбай батыр көшесі (№4 көше)
* Олжабай батыр көшесі (№5 көше)
* Сартай батыр көшесі (№6 көше)
* С. Сәдуақасұлы көшесі (№7 көше)
* С. Ниязбеков көшесі (№8 көше)
* Н. Төреқұлов көшесі (№9 көше)
* Н. Жақсыбаев көшесі (№10 көше)
* Н. Нұрмақов көшесі (№11 көше)
* Арасан көшесі (№12 көше)
* Құланкөл көшесі (№13 көше)
* Ақбиік көшесі (№14 көше)
* Айнакөл көшесі (№15 көше)
* Жосалы көшесі (№16 көше)
* №1, 17-31 атаусыз көшелер
* №1, 3 атаусыз өткелдер 

== «Водников-3» ш/а ==
* О. Смағұлов көшесі
* Т. Ізтілеуов көшесі (№3 көше)
* №1, 2, 4-15 атаусыз көшелер 
* №1-3 атаусыз өткелдер

== «Ет комбинаты» ш/а ==
* Ш. Жиенқұлова көшесі (№2 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Ж. Есембаев көшесі (№3 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot; /&gt;
* К. Исмағұлов көшесі (№4 көше)
* С. Ыбыраев көшесі (№6 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot; /&gt;
* Х. Ғаббасов көшесі (№7 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* М. Жұмағалиев көшесі (№8 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Ғ. Ақкөшімов көшесі (№9 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot; /&gt;
* С. Құрманбаев көшесі (№11 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot; /&gt;
* №1, 5, 10 атаусыз көшелер
* №3 атаусыз өткел

== «Жұлдыз» ш/а ==
* С. Аманжолов көшесі (№1 көше)
* Қ. Сариев көшесі (№2 көше)
* Қ. Есенгенжин көшесі (№3 көше)
* А. Аюпов көшесі (№4 көше)
* Арыстанбаб көшесі (№5 көше)
* Ғ. Муханбедьяров көшесі (№6 көше)
* Қ. Ғайсин көшесі (№7 көше)
* О. Мадьяров көшесі (№8 көше)
* Т. Ислямов көшесі (№9 көше)
* Н. Рысқалиева көшесі (№10 көше)
* Қ. Жұмалиев көшесі (№11 көше)
* Д. Бірмағамбетов көшесі (№12 көше)
* Қ. Демешов көшесі (№13 көше)
* Томирис көшесі (№14 көше)
* Мөде қаған көшесі (№15 көше)
* Майқы би көшесі (№16 көше)
* Мұқали батыр көшесі (№17 көше)
* Жошы хан көшесі (№18 көше)
* Қ. Жандарбеков көшесі (№19 көше)
* Ж. Қарши көшесі (№20 көше)
* Ә. Ғабдуллин көшесі (№21 көше)
* Қ. Қалиев көшесі (№22 көше)
* Ұрыс хан көшесі (№23 көше)
* Асан қайғы көшесі (№24 көше)
* Тоқтамыс хан көшесі (№25 көше)
* Домалақ ана көшесі (№26 көше)
* Е. Көкіұлы көшесі (№27 көше)
* Мөңке би көшесі (№29 көше)
* Б. Бұлқышев көшесі (№32 көше)
* Қ. Досқалиев көшесі (№34 көше)
* М. Далмұқанов көшесі (№35 көше)
* Б. Орынбасаров көшесі (№36 көше)
* Ж. Басығариев көшесі (№41 көше)
* О. Қуанбаев көшесі (№42 көше)
* М. Чукеев көшесі (№43 көше)
* Т. Жауыров көшесі (№44 көше)
* Ш. Дауенов көшесі (№45 көше)
* З. Айдналиев көшесі (№46 көше)
* А. Енсегенов көшесі (№47 көше)
* Ш. Сарсенов көшесі (№48 көше)
* Т. Оразов көшесі (№49 көше)
* Қ. Кенжеғалиев көшесі (№50 көше)
* З. Шаданов көшесі (№51 көше)
* №28, 30, 31, 33, 37-40 атаусыз көшелер
* №1 атаусыз өткел

== «Жұлдыз-3» ш/а ==
* Ф. Ғалымжанұлы көшесі (№1 көше)
* Ә. Беркінов көшесі (№2 көше)
* Н. Сисеналиев көшесі (№3 көше)
* А. Байжанов көшесі (№5 көше)
* Ә. Бақтыбаев көшесі (№7 көше)
* Ж. Байсейтов көшесі (№9 көше)
* Қ. Мұхамбетов көшесі (№10 көше)
* Т. Телеубаев көшесі (№11 көше)
* Р. Сатыбалдиев көшесі (№12 көше)
* И. Көшеков көшесі (№16 көше)
* С. Мирмашев көшесі (№17 көше)
* С. Рсалиев көшесі (№18 көше)
* Әл-Фараби көшесі (№19 көше)
* А. Айғалиев көшесі (№21 көше)
* №4, 6, 8, 13-15, 20, 22-24 атаусыз көшелер
* №1, 2 атаусыз өткелдер

== «Көкарна» ш/а ==
* Ә. Бекмағамбетов көшесі
* Орбұлақ көшесі
* Ғ. Нұрмашев көшесі (№4 көше)
* Қ. Ғабдоллаұлы көшесі (№7 көше)
* Ж. Ақбердиев көшесі (№8 көше)
* П. Хансұлтанов көшесі (№9 көше)
* Т. Бейбіталиев көшесі (№11 көше)
* Ж. Шақкөзов көшесі (№14 көше)
* Орақты батыр көшесі (№15 көше)
* Бөкенбай батыр көшесі (№17 көше)
* Төрткөл көшесі (№18 көше)
* Ағайынды Қашауовтар көшесі (№22 көше)
* Қапал батыр көшесі (№23 көше)
* №1-3, 5, 6, 10, 12, 13, 19-21, 23, 26, 27-32 атаусыз көшелер 
* №1-17 атаусыз өткелдер 

== «Көктем» ш/а ==
* К. Ескариев көшесі (№1 көше)
* Ж. Бисенғалиев көшесі (№2 көше)
* Ж. Бекмұханов көшесі (№4 көше)
* А. Шыныбаев көшесі (№5 көше)
* Ө. Қарымбаев көшесі (№6 көше)
* З. Истаев көшесі (№8 көше)
* Қ. Ахметов көшесі (№11 көше)
* Ж. Жангереев көшесі (№12 көше)
* С. Жұмаханов көшесі (№14 көше)
* Қ. Әділбеков көшесі (№15 көше)
* Ә. Бисенбиев көшесі (№16 көше)
* С. Айтжанов көшесі (№17 көше)
* Т. Қонжанбаев көшесі (№19 көше)
* №3, 7, 9, 10, 13, 18, 20-27 атаусыз көшелер
* №1-3 атаусыз өткелдер

== «Қайнар» ш/а ==
* Ж. Ермағамбетова көшесі (№1 көше)
* Қ. Ерғалиев көшесі (№2 көше)
* Е. Мұсағалиев көшесі (№3 көше)
* С. Ержанов көшесі (№4 көше)
* Ж. Бегалиев көшесі (№5 көше)
* С. Өтешев көшесі (№6 көше)
* Ә. Құрманғазиев көшесі (№7 көше)
* Т. Сағынаев көшесі (№8 көше)
* С. Матжанов көшесі (№9 көше)
* З. Сұлтанова көшесі (№12 көше)
* Берке хан көшесі (№13 көше)
* А. Бурбаев көшесі (№14 көше)
* Л. Мұхамбетов көшесі (№15 көше)
* Қазыбек би көшесі (№16 көше)
* Қ. Сармоллин көшесі (№18 көше)
* А. Кенжалиев көшесі (№19 көше)
* Ж. Құлмұханов көшесі (№20 көше)
* Қажымұхан көшесі (№22 көше)
* Б. Боқыбаев көшесі (№24 көше)
* М. Тынышбайұлы көшесі (№26 көше)
* Б. Өмірбаев көшесі (№27 көше)
* М. Марқабаев көшесі (№30 көше)
* Ә. Өтеғалиев көшесі (№32 көше)
* Д. Бабатайұлы көшесі (№34 көше)
* №11, 17, 21, 23, 25, 28, 29, 31, 33 атаусыз көшелер

== «Мирас» ш/а ==
* М. Мұсаев көшесі (№1 көше)&lt;ref name=&quot;өзг07&quot; /&gt;
* І. Омаров (Бейбітшілік) көшесі (№2 көше)&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Х. Алтай (Мұнайшылар) көшесі (№3 көше)&lt;ref name=&quot;атау1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Сыпыра жырау көшесі (№4 көше)&lt;ref name=&quot;өзг07&quot; /&gt;
* Кетбұға батыр көшесі (№5 көше)&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Жеңіс көшесі (№6 көше)&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* І. Есенберлин (Қазанғап күйші) көшесі (№7 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Есбай күйші көшесі (№8 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Қашаған ақын көшесі (№9 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Қарасай батыр көшесі (№11 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Қобыланды батыр көшесі (№12 көше)&lt;ref name=&quot;дер5&quot; /&gt;
* Астана көшесі (№13 көше)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V18TAG04186|title=Көшеге атау беру туралы|date=2018-06-20}}&lt;/ref&gt;
* Ұзақ күйші өткелі (№1 өткел)&lt;ref name=&quot;өзг07&quot; /&gt;
* Жадыра өткелі (№2 өткел)&lt;ref name=&quot;өзг07&quot; /&gt;
* Байдалы (Нарын) өткелі (№3 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Шұғыла өткелі (№4 өткел)&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Жаңадария (Наурыз) өткелі (№5 өткел)&lt;ref name=&quot;2022-2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Арай өткелі (№6 өткел)&lt;ref name=&quot;өзг07-2&quot; /&gt;
* Бөкей хан көшесі
* Қ. Жұмалиев көшесі
* С. Көбеев (Сарайшық) көшесі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* З. Көшәлиев көшесі
* Ш. Қаржауов көшесі
* С. Қарынбаев көшесі
* А. Қоскелдиев көшесі
* А. Құнанбаев көшесі 
* Қ. Мұңайтпасұлы көшесі
* Д. Рақышев (Төле би) өткелі&lt;ref name=&quot;2022-1&quot; /&gt;
* Т. Рысқұлов көшесі
* А. Тоқсанбаев көшесі
* Төле би көшесі
* №10 атаусыз көше
* №7, 8 атаусыз өткелдер

== «Мұнайшы» т/а ==
* №1-15 атаусыз көшелер
* №1, 2 атаусыз өткелдер

== «Мұнайшы» ш/а ==
* Қ. Мұхамедханов көшесі (№3 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot; /&gt;
* №1, 2, 4-8 атаусыз көшелер
* №1 атаусыз өткел

== «Өрлеу» ш/а ==
* С. Қадыралиев көшесі (№1 көше)
* Қ. Үмбетияров көшесі (№2 көше)
* Б. Дәрібаев көшесі (№3 көше)
* Атамұра көшесі (№4 көше)
* О. Төлешев көшесі (№5 көше)
* Тұғырыл хан көшесі (№6 көше)
* Қ. Жұмиев көшесі (№7 көше)
* Қ. Жұлдызов көшесі (№8 көше)
* Қ. Рысқұлбеков көшесі (№9 көше)
* С. Алпатанов көшесі (№10 көше)
* Е. Өтеев көшесі (№11 көше)
* Е. Әзбергенов көшесі (№12 көше)
* Самұрық өткелі (№1 өткел)
* Қанағат өткелі (№2 өткел)

== «СМП-163» шағын ауданы ==
* Ә. Бөкейханов (бұр. ''Поливная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Х. Доспанова (бұр. ''Зелинский'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Жасталап (бұр. ''Вильямс'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* С. Имашев (бұр. ''Коттеджная'') көшесі&lt;ref name=&quot;2022-2&quot; /&gt;
* Индербор (бұр. ''Виноградская'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Күйші Ықылас (бұр. ''Подхозная'') көшесі&lt;ref name=&quot;дер1&quot; /&gt;
* Қабыланбай батыр көшесі (№1 көше)&lt;ref name=&quot;дер13&quot; /&gt;
* К. Тимирязев көшесі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Атырау]]</text>
      <sha1>loeuvuwsf8d0hcrbmoa4twtkiqpys5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Оливер Стоун фильмдері</title>
    <ns>10</ns>
    <id>697189</id>
    <revision>
      <id>3604008</id>
      <parentid>3418136</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="mtas0fer2o714d3hu9ld45yn4d4zjeg" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Оливер Стоун фильмдері
|state = collapsed
|тақырып = [[Оливер Стоун]] фильмдері
|бөлім1 = Көркем фильмдер
|тізім1 = [[Жымқыру (фильм)|Жымқыру]] (1974) • [[Қол (фильм)|Қол]] (1981) • [[Сальвадор (фильм)|Сальвадор]] (1986) • [[Взвод (фильм)|Взвод]] (1986) • [[Уолл-стрит (фильм)|Уолл-стрит]] (1987) • [[Радиоталқы]] (1988) • [[Төртінші шілдеде туылған]] (1989) • [[The Doors (фильм)|The Doors]]&amp;nbsp;(1991) • [[JFK]]&amp;nbsp;(1991) • [[Жұмақ және Жер]]&amp;nbsp;(1993) • [[Өлтіру үшін жаралғандар]]&amp;nbsp;(1994) • [[Никсон (фильм)|Никсон]]&amp;nbsp;(1995) • [[U-бұрылыс]]&amp;nbsp;(1997) • [[Кез келген жексенбіде]]&amp;nbsp;(1999) • [[Александр (фильм)|Александр]]&amp;nbsp;(2004) • [[Дүниежүзілік сауда орталығы (фильм)|Дүниежүзілік сауда орталығы]]&amp;nbsp;(2006) • [[W.]]&amp;nbsp;(2008) • [[Уолл-стрит 2]]&amp;nbsp;(2010) • [[Жабайылар (фильм)|Жабайылар]]&amp;nbsp;(2012) • [[Сноуден (фильм)|Сноуден]]&amp;nbsp;(2016)
|бөлім2 = Деректі фильмдер
|тізім2 = [[Команданте (фильм)|Команданте]] (2003) • [[Фидельді іздеу]] (2004) • [[АҚШ-ң айтылмаған тарихы]] (2012) • [[Путинмен сұхбаттар]] (2017) • [[JFK Revisited]]&amp;nbsp;(2021) • [[Nuclear]]&amp;nbsp;(2022)
|бөлім3 = Сценарийші/продюсер
|тізім3 = [[Түн ортасындағы экспресс]] (1978) • [[Конан-варвар]] (1982) • [[Тыртық бет (фильм, 1983)|Тыртық бет]] (1983) • [[Айдаһар жылы (фильм)|Айдаһар жылы]] (1985) • [[Көкше құрыш]]&amp;nbsp;(1990) • [[Эвита (фильм)|Эвита]]&amp;nbsp;(1996) • [[Құтқарушы]]&amp;nbsp;(1998) • [[Qazaq. Алтын адамның тарихы]]&amp;nbsp;(2021)
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Режиссерлер бойынша фильмдер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mtas0fer2o714d3hu9ld45yn4d4zjeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Стивен Спилберг фильмдері</title>
    <ns>10</ns>
    <id>697568</id>
    <revision>
      <id>3604014</id>
      <parentid>3140611</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3486" sha1="sirhc55dekqd0i2tdrn1yju41uo1guq" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Стивен Спилберг фильмдері
|state = collapsed
|тақырып = [[Стивен Спилберг]] фильмдері
|бөлім1 = Көркем фильмдер
|тізім1 = [[Шугарлендтік экспресс]] (1974) • [[Жақ сүйектер (фильм)|Жақ сүйектер]] (1975) • [[Үшінші деңгейдегі жақын байланысулар]] (1977) • [[1941 (фильм)|1941]] (1979) • [[Индиана Джонс: Жоғалған ковчегті іздеу]] (1981) • [[Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық]] (1982) • [[Ымырттық аймақ (фильм)|Ымырттық аймақ]] (1983) • [[Индиана Джонс және тағдыр ғибадатханасы]] (1984) • [[Жазықтардың күлгін гүлдері]] (1985) • [[Күн империясы]] (1987) • [[Индиана Джонс және соңғы крест жорығы]] (1989) • [[Әрқашан (фильм)|Әрқашан]] (1989) • [[Капитан Ілгек]]&amp;nbsp;(1991) • [[Юра кезеңінің саябағы]]&amp;nbsp;(1993) • [[Шиндлердің тізімі]]&amp;nbsp;(1993) • [[Юра кезеңінің саябағы: Ғайып болған әлем]]&amp;nbsp;(1997) • [[Амистад (фильм)|Амистад]]&amp;nbsp;(1997) • [[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]]&amp;nbsp;(1998) • [[Жасанды ақыл]]&amp;nbsp;(2001) • [[Қосалқы пікір]]&amp;nbsp;(2002) • [[Шамаң келсе ұстап көр]]&amp;nbsp;(2002) • [[Терминал (фильм)|Терминал]]&amp;nbsp;(2004) • [[Дүниелер соғысы (Стивен Спилберг)|Дүниелер соғысы]]&amp;nbsp;(2005) • [[Мюнхен (фильм)|Мюнхен]]&amp;nbsp;(2005) • [[Индиана Джонс және хрусталь бассүйек патшалығы]]&amp;nbsp;(2008) • [[Тинтиннің басынан кешкендері: Бірмүйіздің құпиясы]]&amp;nbsp;(2011) • [[Соғыс жылқысы]]&amp;nbsp;(2011) • [[Линкольн (фильм)|Линкольн]]&amp;nbsp;(2012) • [[Тыңшылар көпірі]]&amp;nbsp;(2015) • [[Үлкен мейірімді алып]]&amp;nbsp;(2016) • [[The Post]]&amp;nbsp;(2017) • [[Бірінші ойыншы дайындалсын]]&amp;nbsp;(2018) • [[Вестсайдтық хикая (фильм, 2021)|Вестсайдтық хикая]]&amp;nbsp;(2021) • [[Фабельмандар]]&amp;nbsp;(2022)
|бөлім2 = Телевидение
|тізім2 = [[Таңқаларлық хикаялар (Стивен Спилберг)|Таңқаларлық хикаялар]] (1985—1987) • [[Tiny Toon Adventures]] (1990—1992) • [[Фриказоид!]] (1995—1997) • [[Түйінді жағдай]] (1996–1997) • [[Тынық мұхит (телесериал)|Тынық мұхит]]&amp;nbsp;(2010)
|бөлім3 = Сценарийші/продюсер
|тізім3 = [[Полтергейст (фильм, 1982)|Полтергейст]] (1982) • [[The Goonies]] (1985) • [[Америкалық ертегі 2]] (1991) • [[Әкелеріміздің тулары]] (2006) • [[Иводзимадан келген хаттар]] (2006) • [[Super 8]] (2011)
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Режиссерлер бойынша фильмдер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sirhc55dekqd0i2tdrn1yju41uo1guq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Люк Бессон фильмдері</title>
    <ns>10</ns>
    <id>700351</id>
    <revision>
      <id>3604013</id>
      <parentid>3259802</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="6x4xbtur7mbllkhurzncq1r1io2lkt4" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Люк Бессон фильмдері
|state = collapsed
|тақырып = [[Люк Бессон]] фильмдері
|бөлім1 = Көркем фильмдер
|тізім1 = [[Соңғы шайқас]] (1983) • [[Сабуэй (фильм)|Сабуэй]] (1985) • [[Көкше тұңғиық]] (1988) • [[Никита (фильм)|Никита]] (1990) • [[Атлантис (фильм)|Атлантис]] (1991) • [[Леон (фильм)|Леон]] (1994) • [[Бесінші элемент]]&amp;nbsp;(1997)&amp;nbsp;• [[Жанна д’Арк (фильм, 1999)|Жанна д’Арк]]&amp;nbsp;(1999) • [[Ангел-А]]&amp;nbsp;(2005) • [[Артур және минипуттар]]&amp;nbsp;(2006) • [[Артур және Урдалактың кегі]]&amp;nbsp;(2009) • [[Артур және екі әлемнің соғысы]]&amp;nbsp;(2010) • [[Адель Блан-Сектің таңғажайып саяхаты]]&amp;nbsp;(2010) • [[Леди (фильм)|Леди]]&amp;nbsp;(2011) • [[Малавита]]&amp;nbsp;(2013) • [[Люси (фильм, 2014)|Люси]]&amp;nbsp;(2014) • [[Валериан және мың ғаламшардың шаһары]]&amp;nbsp;(2017) • [[Анна (фильм, 2019)|Анна]]&amp;nbsp;(2019) • [[Догмэн]]&amp;nbsp;(2023)
|бөлім2 = Сценарийші/продюсер
|тізім2 = [[Такси (фильм, 1998)|Такси]] (1998) • [[Такси 2]] (2000) • [[Билейтін қыз]] (2000) • [[Айдаһардың сүйісі]] (2001) • [[Васаби (фильм)|Васаби]] (2001) • [[Ямакаси]] (2001) • [[Тасымалдаушы (фильм)|Тасымалдаушы]] (2002) • [[Такси 3]] (2003) • [[Мишель Вальян]] (2003) • [[Нью-Йорктік такси]] (2004) • [[Қызарған өзендер 2]] (2004) • [[13-ші аудан]] (2004) • [[Револьвер (фильм)|Револьвер]] (2005) • [[Тасымалдаушы 2]] (2005) • [[Дэнни — қабаған ит]] (2005) • [[Қарақшы қыздар]] (2006) • [[Nuovomondo]] (2006) • [[Такси 4]] (2007) • [[Хитмэн]] (2007) • [[Тұтқындалған (фильм)|Тұтқындалған]] (2008) • [[Тасымалдаушы 3]] (2008) • [[13-ші аудан: Ультиматум]] (2009) • [[Парижден ізгі ниетпен]] (2010) • [[22 оқ]] (2010) • [[Коломбиана]] (2011) • [[Локаут (фильм)|Локаут]] (2012) • [[Тұтқындалған 2]] (2012) • [[Өлтіруге үш күн]] (2014) • [[Тұтқындалған 3]] (2015) • [[Тасымалдаушы: Мұра]] (2015) • [[Такси 5]] (2018) • [[Артурдың қарғысы]] (2022)
|бөлім3 = 
|тізім3 = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Режиссерлер бойынша фильмдер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6x4xbtur7mbllkhurzncq1r1io2lkt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ларс фон Триер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721174</id>
    <revision>
      <id>3604188</id>
      <parentid>3346964</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3604188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13438" sha1="eqacfvstplhjag4fr08rqgjqte4t58j" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Ларс фон Триер
  |шынайы есімі           = {{lang-da|Lars von Trier}}
  |сурет                  = Lars von Trier 2014 (cropped).jpg
  |сурет ені              = 
  |сурет атауы            = Ларс фон Триер (2014)
  |туған кездегі есімі  =   Ларс Триер
  |туған күні           = 30.04.1956
  |туған жері           = {{туғанжері|Копенгаген|Копенгагенде}}, [[Дания]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{кинорежиссёр|Дания}}&lt;br /&gt;{{сценарийші|Дания}}&lt;br /&gt;{{актер|Дания}}
  |азаматтығы             = {{DEN}}
  |белсенді жылдары       = [[1967 жыл|1967]] — қазіргі уақыт
  |бағыты                 = «Догма 95»
  |киностудия             = 
  |марапаттары            = «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» (1997)&lt;br /&gt;«[[Алтын пальма бұтағы]]» (2000)
  |imdb_id                =  0001885
  |сайты                  = 
  |ортаққор               = Lars von Trier
}}
'''Ларс фон Триер''' ({{lang-da|Lars von Trier}}; [[30 сәуір]], [[1956 жыл|1956]], [[Копенгаген]], [[Дания]]) — [[Дания|даниялық]] режиссер, сценарийші және актер, «[[Догма 95]]» киноманифестінің бірлескен авторы.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiewire.com/2014/03/a-history-of-lars-von-trier-at-the-box-office-28698/ |title=A History of Lars Von Trier at the Box Office |last=Indiewire |date=2014-03-24 |access-date=2016-07-27 |archive-date=2016-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712163645/http://www.indiewire.com/2014/03/a-history-of-lars-von-trier-at-the-box-office-28698/  }}&lt;/ref&gt;

Төрт онжылдыққа жуық уақытты қамтитын өнімді әрі даулы шығармашылық жолымен танымал.&lt;ref name=&quot;kinema.uwaterloo.ca&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kinema.uwaterloo.ca/article.php?id=492&amp;feature |title=Kinema:A Journal for Film and Audiovisual Media |website=kinema.uwaterloo.ca |access-date=2016-07-27 |archive-date=2016-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827192831/http://www.kinema.uwaterloo.ca/article.php?id=492&amp;feature |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/1999/jan/22/features2 |title=A joke or the most brilliant film-maker in Europe? |date=1999-01-22 |website=The Guardian |access-date=2016-07-27 |archive-date=2016-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921202026/https://www.theguardian.com/film/1999/jan/22/features2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның еңбектері жанрлық және техникалық инновацияларымен,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.carlthdreyer.dk/aboutdreyer/themes/from-dreyer-to-trier.aspx |title=Carl Th. Dreyer – From Dreyer to von Trier |access-date=2016-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629164449/http://english.carlthdreyer.dk/AboutDreyer/Themes/From-Dreyer-to-Trier.aspx |archive-date=2017-06-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; экзистенциалдық, әлеуметтік және саяси мәселелерді батыл зерттеуімен,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.press.uillinois.edu/books/catalog/42mqy4xq9780252035913.html|title=UI Press &amp;#124; Linda Badley &amp;#124; Lars von Trier|last=Badley|first=Linda|website=www.press.uillinois.edu|access-date=2016-07-27|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816064102/http://www.press.uillinois.edu/books/catalog/42mqy4xq9780252035913.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/4390234/Politics_and_Open-ended_Dialectics_in_Lars_von_Trier_s_Dogville_a_Post-Brechtian_Critique_in_New_Review_of_Film_and_Television_Studies_11_3_2013_pp.334-353 |title=Politics and Open-ended Dialectics in Lars von Trier's Dogville: a Post-Brechtian Critique, in New Review of Film and Television Studies 11:3 (2013), pp.334–353 |access-date=2016-07-27 |archive-date=2017-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204162902/http://www.academia.edu/4390234/Politics_and_Open-ended_Dialectics_in_Lars_von_Trier_s_Dogville_a_Post-Brechtian_Critique_in_New_Review_of_Film_and_Television_Studies_11_3_2013_pp.334-353 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kinema.uwaterloo.ca&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;scancan.net&quot;&gt;{{cite web |url=http://scancan.net/article.htm?id=bunch_1_19 |title=Scandinavian Canadian Studies: Behind Idealism: The Discrepancy between Philosophy and Reality in The Cinema of Lars von Trier |publisher=scancan.net |access-date=2016-07-27 |archive-date=2014-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018153422/http://scancan.net/article.htm?id=bunch_1_19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ мейірімділік, құрбандық және психикалық денсаулық сияқты тақырыптарға деген өзіндік көзқарасымен ерекшеленеді.&lt;ref name=&quot;LV&quot;&gt;{{cite book |last=Badley |first=Linda |url=https://books.google.com/books?id=lkalxu6qEecC |title=Lars Von Trier |date=1 January 2010 |publisher=University of Illinois Press |isbn=978-0-252-07790-6 |access-date=25 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502190258/https://books.google.com/books?id=lkalxu6qEecC |archive-date=2 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ол дүниежүзілік кинофестивальдердің жүзден астам марапаты мен номинациясының иегері,&lt;ref name=&quot;Lars von Trier&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0001885/awards |title=Lars von Trier |publisher=Internet Movie Database |access-date=2016-07-27 |archive-date=2016-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209202825/http://www.imdb.com/name/nm0001885/awards |url-status=live }}&lt;/ref&gt; олардың қатарында [[Канн кинофестивалі]]нің «[[Алтын пальма бұтағы]]» мен «[[Гран-при (Канн кинофестивалі)|Гран-при]]» бар. Сондай-ақ «[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]», «[[Давид ди Донателло]]», «[[Гойя сыйлығы|Гойя]]», «[[Тәуелсіз рух]]», «[[Спутник сыйлығы|Спутник]]» және өзге де беделді сыйлықтармен марапатталған.

Ларс фон Триер халықаралық «Zentropa Films» киноөндірістік компаниясының негізін қалаушы және акционері.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiewire.com/2016/05/how-lars-von-triers-zentropa-is-conquering-europe-288909/ |title=How Lars Von Trier's Zentropa Is Conquering Europe |last=Winfrey |first=Graham |date=2016-05-24 |access-date=2016-07-24 |archive-date=2016-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816204330/http://www.indiewire.com/2016/05/how-lars-von-triers-zentropa-is-conquering-europe-288909/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zentropa.dk/about/historie |title=HISTORIEN – Historien om Zentropa |website=zentropa.dk |access-date=2016-07-28 |archive-date=2016-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120004830/http://www.zentropa.dk/about/historie |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Аталған студия соңғы жиырма бес жыл ішінде жетпістен астам көркем фильм шығарып, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының жеті номинациясына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiewire.com/2016/05/how-lars-von-triers-zentropa-is-conquering-europe-288909/ |title=How Lars Von Trier's Zentropa Is Conquering Europe |last=Winfrey |first=Graham |date=2016-05-24 |access-date=2016-07-25 |archive-date=2016-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816204330/http://www.indiewire.com/2016/05/how-lars-von-triers-zentropa-is-conquering-europe-288909/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Триер талай мәрте сынға ұшырап, даулы жағдайлардың ортасында қалған. [[Канн кинофестивалі]] оның фильмдерін бірнеше рет марапаттағанымен, сұхбат кезінде [[нацизм]] туралы айтқан әзілі үшін оны бір рет «[[Персона нон грата|persona non grata]]» тізіміне қосқан болатын. Сондай-ақ «[[Мандерлей]]» фильмінің түсірілім алаңында жануарларға зиян келтіру, кей туындыларындағы қатыгездік пен шынайы жыныстық қатынас көріністері қоғам тарапынан сын тудырды. Бұған қоса, ол түсірілім кезінде актрисаларға, соның ішінде [[Бьорк]]ке дөрекі мінез көрсетіп, немқұрайлы қарады деп айыпталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Falbo |first=Benjamin |date=2021-07-08 |title=The Most Controversial Directors Of All Time |url=https://www.looper.com/456763/the-most-controversial-directors-of-all-time/ |access-date=2022-12-06 |website=Looper |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://faroutmagazine.co.uk/lars-von-trier-film-wasnt-hated-enough/|title=The Lars von Trier film he believes wasn't &quot;hated enough&quot;|last=Russell|first=Calum|date=2 June 2022|magazine=Far Out Magazine}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
{{ФильмдеЖоғ}}
{{Фильмде|1982|{{abbr|Азаттық бейнелері|Студенттік фильм|Азаттық бейнелері}}|Befrielsesbilleder|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|1984|Қылмыс элементі|Forbrydelsens element|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Фильмде|1987|Эпидемия|Epidemic|режиссёр, сценарист, актер, монтажер}}
{{Фильмде|1988|Медея|Medea|режиссёр}}
{{Фильмде|1991|Еуропа|Europa|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Сериалда|1994||Патшалық|Riget|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Фильмде|1996|Толқындарды жарып|Breaking the Waves|режиссёр, сценарист}}
{{Сериалда|1997||Патшалық II|Riget II|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Фильмде|1998|Идиоттар|Idioterne|режиссёр, сценарист, актер, оператор}}
{{Фильмде|2000|Түнектегі биші|Dancer in the Dark|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2000|D-күні|D-dag|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2003|[[Догвилль]]|Dogville|режиссёр, сценарист}}
{{ДФильмде|2003|Бес кедергі|De fem benspænd|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Фильмде|2004|Қымбатты Венди|Dear Wendy|сценарист}}
{{Фильмде|2005|Мандерлей|Manderlay|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2006|Бәрінің бастығы|Direktøren for det hele|режиссёр, сценарист, актер, оператор}}
{{Фильмде|2007|Ерте жылдар: Эрик Ницше 1-бөлім|De unge år: Erik Nietzsche sagaen del 1|сценарист, актер}}
{{Фильмде|2007|{{abbr|Әркімнің өз киносы|Occupations эпизоды|Әркімнің өз киносы}}|Chacun son cinéma|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Фильмде|2009|Антихрист|Antichrist|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2010|Өлшем|Dimension|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2011|Меланхолия|Melancholia|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2013|Нимфоманка|Nymphomaniac|режиссёр, сценарист}}
{{Фильмде|2018|Джек салған үй|The House That Jack Built|режиссёр, сценарист}}
{{Сериалда|2022||Патшалық: Шығу|Riget: Exodus|режиссёр, сценарист, актер}}
{{Фильмде|TBA|Этюдтер|Etudes|режиссёр, сценарист}}
{{ФильмдеТөм}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)]]
[[Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Еуропалық киноакадемия сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Бодиль сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Гойя сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Спутник сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>eqacfvstplhjag4fr08rqgjqte4t58j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бидосов Мұрат (Мұратбек) Әбдірақымұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733794</id>
    <revision>
      <id>3604327</id>
      <parentid>3442887</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10334" sha1="k43h9btxf58l7i4vlruz1yldnhe9gqt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2024}}
Бидосов Мұрат (Мұратбек) Әбдірақымұлы – қазақстандық  кинорежиссёр, кино және телевизия режиссёрі, кинематограф және продюсер. Мұрат Бидосов - алаш қайраткерлерінің өмір жолын, ұлтқа белгілі әйгілі тұлғалардың тағдырын арқау еткен бірнеше телесериалдың режиссері&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://kaz.inform.kz/news/tar-zaman-serialynyn-rezhisseri-murat-bidosov-madeniet-salasynyn-uzdigi-atandy_a3729312/&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
8 қыркүйек 1971 жылы КСРО, Қазақ КСР, Жамбыл облысында дүниеге келген. 1988 жылы Алматы қаласындағы №86 қазақ-орта мектебін алтын медальмен бітірген. 1996 жылы Алматы қаласында Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының бітірді. 

== Еңбек жолы ==
1996 жылдан бастап режиссёр ретінде алғашқы болып қазақстан эстрада жұлдыздырына 200 ден астам бейнеклип пен жарнамалық роликтер түсірді. 1999 жылы телевизияның ең үздік режиссері ретінде «Алтын жұлдыз» сыйлығының иегері атанды. «Хабар» арнасында 2000 - шы жылдары көпшіліктің көңілінен шыққын «Ұят болмасын&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/playlist?list=PLBf-Ed1zJ706B2Ro_9vpNXE6K7ViTt_X0&lt;/ref&gt;», «Біздің көшенің тұрғындары&lt;ref&gt;https://khabar.kz/kk/show/itemlist/tag/%D0%91%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3%20%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3%20%D1%82%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B&lt;/ref&gt;», «Абайдың қара сөздері», «Ауылдың алты ауызы&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=wt7N_mYXcXE&lt;/ref&gt;», «Алтыбақан» тележобаларының режиссері. Қазақстанда алғашқылардың бірі болып «Ақ сұңқар&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=GBCDGJgW84w&lt;/ref&gt;» және «Алтын алқа&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=TBbW6sCeVBA&lt;/ref&gt;» мюзиклін түсірді. 2000 – 2016 жылдары «Хабар» Акционерлік қоғамының» бас режиссері болды. Режиссер ретінде қазақ телевизиясына көптеген өзгерістер алып келді. 
 Қазақстанда алғашқы болып 42 камералық ПТС-пен ( жылжымалы телевизиялық станция) түсірілім жасады. 

 Мұрат Бидосов – Алаш қозғалысы қайраткерлерінің және басқа да танымал қайраткерлердің өмір жолын баяндайтын бірнеше сериалдың режиссері. 
[[Сурет:Львовта.png|alt=Львов қаласында|нобай|Львов қаласында, 2021 жылдың соңы.]]
«Тар заман&lt;ref&gt;https://ult.kz/post/tar-zaman-filmi-alash-akikaty&lt;/ref&gt;» сериалы «Qazaqstan&lt;ref&gt;https://itube.kaztrk.kz/ru/members/256/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;» Ұлттық телеарнасында көрсетіліп, көрермендердің оң бағасын алды. «Кейкі мерген&lt;ref&gt;https://itube.kaztrk.kz/ru/members/321/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;» сериалы да қоғамда ерекше қызығушылық тудырып YouTube каналында миллиондаған көрермен жинады, бұл 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының 100 жылдығына тарихи оқиғаларды фильмге бейімдеудегі сәтті қадам деп аталды.

Сондай-ақ «Тасөткел&lt;ref&gt;https://khabar.kz/kk/film-turaly-tasotkel&lt;/ref&gt;», «[[Бекзат (фильм)|Бекзат]]&lt;ref&gt;https://kaz.inform.kz/news/turkistanda-bekzat-sattarhanov-turaly-fil-mnin-tusauy-kesildi_a3570778/&lt;/ref&gt;», «Қаламгер&lt;ref&gt;https://khabar.kz/ru/vse-serii-kalamger&lt;/ref&gt;», «Ақылдың кілті&lt;ref&gt;https://khabar.kz/kk/show/itemlist/tag/%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3%20%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%82%D1%96%20%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD2&lt;/ref&gt;» сияқты туындылар жасады. &lt;blockquote&gt;«Бекзат» көркем фильмі — 2019 жылы &quot;Хабар&quot; агенттігінің тапсырысымен түсірілген. Боксшы [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов|Бекзат Саттарханов]]&lt;nowiki/&gt;тың есейген шақтарын, спорттық мансап жолындағы бастан кешкендерін, Сидней Олимпиадасында алтыннан алқа таққанын баяндайтын драманы спортшылар мен жерлестері жылы қабылдады және фильм көрермендердің көңілінен шықты.&lt;/blockquote&gt;«Ерте көктем&lt;ref&gt;https://qazaqstan.tv/news/178407/&lt;/ref&gt;» телехикаясы ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы қазақ мәдениеті мен руханиятының даму кезеңін суреттейді. Аталған тарихи кезең сериалда мемлекет және қоғам қайраткері Санжар Асфендиаровтың, дәрігер-ғалым Халел Досмұхамедовтың, академик Орымбек Жәутіковтың өмір жолы мен қилы тағдырлары арқылы көрініс тапқан.

== Фильмография: ==

=== Режиссер: ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Теміртау көктемі&quot; фильмі 2010 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Ақ сұңқар&quot; фильмі 2010

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «Бақыт құсы» фильмі 2011 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Бапкер&quot; телехикаясы 2012 «Хабар»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Агент Z&quot; телехикаясы 2012 «Хабар»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Әпке &quot; телехикаясы 2013 «Qazaqstan»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Ақылдың кілті. Өмірдастан&quot; телехикаясы 1 маусым 2015, 2 маусым 2016 «Хабар» 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Тар заман&quot; телехикаясы 2017 «Qazaqstan»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Кейкі мерген&quot; телехикаясы 2018 «Qazaqstan»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Бекзат&quot; фильмі 2019 «Хабар»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Орбұлақ Шайқасы&quot; телехикаясы 2019&lt;ref&gt;https://qazaqstan.tv/news/22601/&lt;/ref&gt; «Qazaqstan»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Абай&quot; телехикаясы 2020 «Qazaqstan»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Ерте көктем&quot; телехикаясы 2024 «Qazaqstan»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Қарасу&quot; телехикаясы 2023 «Хабар»

=== Продюсер ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Тасөткел&quot; фильмі 2017 «Хабар»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Қаламгер&quot; телехикаясы 2018 «Хабар»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Дулати&quot; телехикаясы 2019 «Хабар»

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Теміртас&quot; телехикаясы 2020 «Хабар»

=== Арнайы проектілер ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Қазақстан Республикасы Президентінің ұлықтау рәсімінің бас режиссері 2006, 2011, 2015.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; ОБСЕ саммитінің бас режиссері; 2010

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; ҚР қарулы күштері шеруінің бас режиссері; 2013

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Астана ЭКСПО режиссері. 2017

== Марапаттары ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Құрмет&quot; ордені&lt;ref&gt;2011 жылғы желтоқсанның 5-дегі ҚР Президентінің Жарлығы бойынша &quot;Құрмет&quot; орденімен наградталған.&lt;/ref&gt;

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &quot;Ерен еңбегі үшін&quot; медалі&lt;ref&gt;2005 жылғы желтоқсанның 12-дегі ҚР Президентінің Жарлығы бойынша &quot;Ерен еңбегі үшін&quot; медалімен наградталған.&lt;/ref&gt;

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «Алтын жұлдыз» сыйлығы

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «Мәдениет саласының үздігі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Мәдениет саласының үздігі&quot; төсбелгісі. Нөмірі 1884 куәлігі. 30.11.2020 ж. &lt;/ref&gt;».

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; «10 жыл Астана» медалі&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының және оның астанасының дамуы мен қалыптасуына елеулі үлес қосқаны үшін &quot;10 жыл Астана&quot; медалімен наградталған.&lt;/ref&gt;

== Отбасылық жағдайы: ==
Әкесі: Бидосов Әбдірақым Әшірұлы. Анасы: Онғарбаева Бүбіхан Қамбарқызы.

Үйленген, үш баласы бар. 

Жұбайы: Исабекова Айман Дулатқызы.

Балалары: Уали, Әлішер, Дәния.

== Фильмография, фото, биография. ... ==
&quot;[[Бекзат (фильм)|Бекзат]]&quot; фильмі

&quot;Тар заман&quot; телехикаясы

&quot;Кейкі мерген&quot; телехикаясы

&quot;Орбұлақ Шайқасы&quot; телехикаясы

&quot;Қарасу&quot; телехикаясы

&quot;Ерте көктем&quot; телехикаясы

&quot;Абай&quot; телехикаясы

&quot;Қаламгер&quot; телехикаясы

&quot;Теміртас&quot; телехикаясы

&quot;Ақылдың кілті. Өмірдастан&quot; телехикаясы

== Сілтемелер ==

[[Санат:Қазақстан режиссёрлері]]</text>
      <sha1>k43h9btxf58l7i4vlruz1yldnhe9gqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глоттогенез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737215</id>
    <revision>
      <id>3604270</id>
      <parentid>3318819</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3604270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7581" sha1="m1z3fv04jdpqql3wbp1p2f6y48jw1ar" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Глоттогенез''' ''(грек. glotta – тіл, сөйлесу + genesis – пайда ''
болу, орыс. глоттогенез, ағылш. Gllottogenesis)'' – ''1. Өзге таңбалар
жүйесінен ерекшеленетін адамзаттың табиғи дыбыс тілінің пайда 
болу процесі. Г. теориясы антропологтар мен паленеверолгтардың 
бірлесуімен ХХ ғ. бойында жасалды. (А. Тромбетти, Б. Розенкранц) 
1984 ж. Г. зерттеу бойынша халықаралық қоғам Парижде 
құрылды. Г. зерттеу нәтижесінде ғалымдар табиғи дыбыстық 
тілдің пайда болуына, оның алғашқы адамдар мен бүгінгі адамдар 
арасындағы дыбыстауларына жақын екендігіне мақсатты түрде 
жатқызады. (Home sapiens шамамен 100 мың жыл бұрын). 

2. Тілдің 
диахрониялық әлеуметтік лингвистиканың пәні ретінде пайда 
болуы (құрылуы). Г. мынадай факторлар сипатталған: тарихи-гендік, тілдік қатынас, тіл кодификациясы + стандартталуы, диалектілердің бөлінуі (миграция, 
изоляция, басып алу), пиджиндердің, креол тілдердің қалыптасуы, 
ұлттың қалыптасуы, этникалық тұтастық + сәйкестілік, діни 
ағымдар, жаңғырту, жеке адам қызметінің нәтижесі (Дамге, 
Лютер, К.Ататүрік т.б.) сауда қатынасы, құлдық, плантациялық 
шаруашылық, сондай-ақ халықаралық жасанды тілдері жасау 
жоспары. &lt;ref&gt;Абасилов А. Әлеуметтік лингвистика сөздігі. – Алматы, 2016.-168 бет.&lt;/ref&gt;

== Негізгі парадигмалар (концепциялар топтары) ==
1980-жылдардан бастап тілдің шығу тегіне арналған [[Мақала|мақалалар]], [[Монография|монографиялар]], [[Жинақтар|жинақтар]] мен конференциялар саны күрт өсе бастады. Арнайы оқу және зерттеу бағдарламалары, зертханалар, орталықтар, ғылыми қауымдастықтар, журнал айдарлары мен мамандандырылған сайттар пайда болды. Ғылыми қызығушылықтың осындай қарқынды артуы тілдің шығу тегі туралы көптеген концепциялардың (идеялар, нұсқалар, гипотезалар, тәсілдер) қалыптасуына алып келді.
Концепциялар топтарының (ғылыми парадигмалар ретінде) арасындағы ең маңызды айырмашылықтардың бірі — тілдік Рубикон деп аталатын ұғымға деген көзқарас. Бұл ұғым адам тілдері мен жануарлардың коммуникациялық жүйелері арасындағы түбегейлі сапалық айырмашылықты білдіреді.

== '''Сальтационизм — «үлкен секіріс» парадигмасы''' ==
Сальтационистік концепцияларды жақтаушылар («бір реттік үлкен секіріс» идеясын қолдаушылар) [[Эволюция|эволюциялық даму]] барысында «Рубиконды» біртіндеп бейімделу арқылы еңсеру мүмкін емес деп есептейді (Ноам Хомский және т.б.). Бұл жерде не бір реттік мутация, не когнитивтік саладағы жылдам әрі түбегейлі өзгерістер болжанады. Оларға символизацияның, логикалық қатынастардың және рекурсияның пайда болуы жатады.

== '''Континуализм — үздіксіз даму парадигмасы''' ==
Бұған қарама-қарсы бағытты, әсіресе биологтар мен этологтар арасында кең таралған континуалистік концепциялар құрайды. Олар тілдік Рубиконның мүлде бар екенін жоққа шығарады. Бұл көзқарас Чарльз Дарвин идеяларынан бастау алады. Осы тұжырымға сәйкес, жануарларда бұрыннан бар дыбыстық және ым-ишаралық коммуникацияның көптеген ерекшеліктері адамзаттың арғы ата-бабаларында біртіндеп дамып, өзара үйлескен.
Көптеген [[Мутация|мутациялардың]], еңбек құралдарын пайдалану қызметінің, мидың, көмейдің, тыныс алу бұлшықеттерінің және басқа да қажетті компоненттердің дамуының, сондай-ақ табиғи сұрыпталудың нәтижесінде «жануарлар тілінің» элементтері адамның анық әрі бөлшектенген сөйлеу тіліне айналды.
Соңғы онжылдықтарда бұл көзқарас әртүрлі жануар түрлерінің коммуникациялық жүйелерін салыстыру нәтижелерімен, сондай-ақ шимпанзе мен боноболарды ым тіліне және арнайы кестелер арқылы қарым-қатынас жасауға үйрету тәжірибелерінің салыстырмалы түрде сәтті болуымен дәлелденіп келеді. Бұл кестелерде графемалар — жануарлар зерттеушілермен байланыс жасау кезінде басатын пернелердегі шартты белгілер қолданылады.
Аталған екі бағыт, әдетте, бір-біріне қарама-қарсы әрі ымырасыз болып саналады, дегенмен оларды өзара ұштастыруға бағытталған талпыныстар да бар. &lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Hauser M. D., Chomsky N., Fitch W. T. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=The faculty of language: what is it, who Has it, and how did it evolve? |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= Science |орны=|баспасы= |жыл=2002|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m1z3fv04jdpqql3wbp1p2f6y48jw1ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>InDrive</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740011</id>
    <revision>
      <id>3604053</id>
      <parentid>3561920</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alothav</username>
        <id>153273</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халықаралық экспансия */ Ескірген ақпаратты алып тастады, жалпы мәліметтерді басына көшірді, халықаралдық экспансия бөліміне фактілерді қосты</comment>
      <origin>3604053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25471" sha1="96q6tidwpvdfj1wv3daw8fcteqh4rr9" xml:space="preserve">{{lowercase title}}
{{Компания|атауы=inDrive|түрі=[[Жеке компания]]|логотипі=InDrive Logo.svg|құрылды=[[2013 жыл]] [[24 маусым]]; [[Якутск]], {{RUS}}|саласы=Такси агрегаторы|құрушы=[[Арсен Томский]]|қызметкерлер саны=3000&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indrive.com/en/our-story/about-us/|title=Our values|website=indrive.com}}&lt;/ref&gt;|сайты=https://indrive.com/|өнімі=автокөлік іздеуге арналған мобильді қосымша|бұрынғы атауы=inDriver (2013—22)|орналасуы=Маунтин-Вью, [[Калифорния]], {{USA}}}}

'''inDrive''' – орталықтандырылмаған үлгіде жұмыс істейтін халықаралық жолаушылар тасымалдау қызметі. Жол жүрудің барлық шарттары жүргізушілер мен жолаушылар арасындағы келісімнің нәтижесінде анықталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-29/siberian-uber-imitator-takes-barter-based-business-model-to-u-s|title=Siberian Uber Wannabe Takes Bargain-Style Business Model to U.S.|author=Ilya Khrennikov|website=Bloomberg|date=2018-08-29|publisher=www.bloomberg.com|accessdate=2018-08-31|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174645/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-29/siberian-uber-imitator-takes-barter-based-business-model-to-u-s|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Russian ride hailing apps power up|author=Max Seddon|url=https://www.ft.com/content/52e4db96-d678-11e7-8c9a-d9c0a5c8d5c9|work=Financial Times|date=2017-12-04|accessdate=2017-12-06|archivedate=2021-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702231821/https://www.ft.com/content/52e4db96-d678-11e7-8c9a-d9c0a5c8d5c9}}&lt;/ref&gt;

inDrive сонымен қатар пайдаланушылар арасындағы тікелей келісімдер принципі бойынша жұмыс істейтін басқа қызметтерді қамтиды - «Курьерлер», «Мастерлер», «Жүк», «Қалааралық».&lt;ref&gt;https://daylikz.com/urban-forum-%D2%9Baza%D2%9Bstanda%D2%93y-kurerler-men-taksi-zh%D2%AFrgizushilerini%D2%A3-zh%D2%B1mysyna-zertteu-zh%D2%AFrgizdi/&lt;/ref&gt;

inDrive мобильді қосымшасы [[Android]] және [[iOS]] платформалары үшін қол жетімді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ozy.com/rising-stars/can-this-siberian-entrepreneur-make-you-haggle-for-your-ride/92899|title=Can This Siberian Entrepreneur Make You Haggle for Your Ride?|author=Dan Peleschuk|publisher=OZY|lang=en|accessdate=2019-04-19|archive-date=2021-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703044516/https://www.ozy.com/rising-stars/can-this-siberian-entrepreneur-make-you-haggle-for-your-ride/92899/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Қызмет 360 миллионнан астам қондырғысы бар 48 елдің 1065 қаласында жұмыс істейді. inDrive штаб-пәтері Калифорния штатының Маунтин-Вью Қаласында орналасқан.&lt;ref&gt;https://techcrunch.com/2026/01/11/indrive-turns-to-ads-and-groceries-to-diversify-revenue/&lt;/ref&gt; Sensor Tower зерттеу агенттігінің мәліметі бойынша, inDrive әлемдегі ең үлкен 3 жол жүру қызметтерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sensortower.com/blog/top-ridesharing-and-taxi-apps-worldwide-january-2020|title=Top Ridesharing &amp; Taxi Apps Worldwide for January 2020 by Downloads|author=Katie Williams|publisher=Sensor Tower Blog|accessdate=2020-02-20|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502035249/https://sensortower.com/blog/top-ridesharing-and-taxi-apps-worldwide-january-2020|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

inDrive сауда белгісі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru, en|url=https://branddb.wipo.int/ru/quicksearch/results?sort=score%20desc&amp;rows=30&amp;asStructure=%7B%22_id%22:%22b05a%22,%22boolean%22:%22AND%22,%22bricks%22:%5B%7B%22_id%22:%22b05b%22,%22key%22:%22applicant%22,%22value%22:%22SUOL%20INNOVATIONS%20LTD%22,%22strategy%22:%22Simple%22%7D%5D%7D&amp;fg=_void_&amp;_=1687957262696|title=Глобальная база данных по брендам|author=WIPO|website=WIPO|publisher=ВОИС}}&lt;/ref&gt; Suol Innovations LTD (тіркеу нөмірі ΗΕ 333944) кипр компаниясына тиесілі,&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://efiling.drcor.mcit.gov.cy/DrcorPublic/SearchResults.aspx?name=%25&amp;number=333944&amp;searchtype=optStartMatch&amp;index=1&amp;lang=EN&amp;tname=%25&amp;sc=1&amp;cultureInfo=en-AU|title=SUOL INNOVATIONS LTD|author=Департамента компаний и интеллектуальной собственности Министерства торговли, промышленности и туризма Республики Кипр|website=Реестр юридических лиц Республики Кипр|publisher=Департамента компаний и интеллектуальной собственности Министерства торговли, промышленности и туризма Республики Кипр}}&lt;/ref&gt; оның директоры Арсен Томский, қаржы директоры қызметін Goldman Sachs Bank LLC директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы Дмитрий Анатольевич Седов атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/455993-eks-sorukovoditel-goldman-sachs-v-rossii-stanet-finansovym-direktorom-indriver|title=Экс-соруководитель Goldman Sachs в России станет финансовым директором inDriver|website=Forbes.ru|date=2022-02-18|access-date=2023-06-28|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206122800/https://www.forbes.ru/tekhnologii/455993-eks-sorukovoditel-goldman-sachs-v-rossii-stanet-finansovym-direktorom-indriver|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сервис inDriver атауымен 2012 жылы әлемдегі ең суық қалалардың бірі [[Якутск]] қаласында құрылған. Бұл қызмет «[[ВКонтакте]]&lt;nowiki/&gt;» әлеуметтік желісіндегі студенттер негізін қалаған «Тәуелсіз жүргізушілер» тобынан көше температурасының төмендеуіне байланысты жергілікті такси қызметтерінің бағаны күрт көтеруіне жауап ретінде пайда болды. Топ мүшелері жол жүру ақысын төлеуге дайын болатын маршрут пен бағаны жариялады, жүргізушілер тұтынушылармен байланысып, тапсырыстарды орындады. 2013 жылы топ оның негізінде жоғары технологиялық көлік қызметін құрған «Синет» компаниясына көшті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thenextweb.com/contributors/2018/01/21/decentralization-2-0-beyond-semi-monopolies-uber-airbnb/|title=Decentralization 2.0: Beyond the semi-monopolies of Uber and Airbnb|author=Arsen Tomsky|website=The Next Web|date=2018-01-21|accessdate=2018-09-06|lang=en|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716112028/https://thenextweb.com/contributors/2018/01/21/decentralization-2-0-beyond-semi-monopolies-uber-airbnb/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Straight outta Siberia — inDriver raises $5M for its flat-rate ride-hailing app|url=https://techcrunch.com/2017/09/07/straight-outta-siberia-indriver-raises-5m-for-its-flat-rate-ride-hailing-app/|work=TechCrunch|accessdate=2018-09-06|language=en|archivedate=2018-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180814220552/https://techcrunch.com/2017/09/07/straight-outta-siberia-indriver-raises-5m-for-its-flat-rate-ride-hailing-app/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Машинка подъехала: Арсен Томский вырастил конкурента Uber из группы «ВКонтакте»|url=https://secretmag.ru/business/trade-secret/indriver.htm|work=secretmag.ru|accessdate=2017-04-28|archivedate=2017-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018133823/https://secretmag.ru/business/trade-secret/indriver.htm}}&lt;/ref&gt;

=== Халықаралық экспансия ===
Бірінші халықаралық старт 2014 жылдың желтоқсан айында [[Астана]]да (Қазақстан) өтті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Аналог inDriver появился в Казахстане|url=https://www.lada.kz/another_news/31274-analog-indriver-poyavilsya-v-kazahstane.html|work=lada.kz}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың сәуір айында компания [[Орталық Америка|Орталық]] және [[Оңтүстік Америка]] нарығына шықты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Покорение Марса. Как стартап из Якутии стал одним из ведущих агрегаторов такси в Латинской Америке|url=https://sber.pro/publication/pokorenie-marsa-kak-startap-iz-iakutii-stal-odnim-iz-vedushchikh-agregatorov-taksi-v-latinskoi-amerike|work=sber.pro|accessdate=2022-05-11|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228141859/https://sber.pro/publication/pokorenie-marsa-kak-startap-iz-iakutii-stal-odnim-iz-vedushchikh-agregatorov-taksi-v-latinskoi-amerike}}&lt;/ref&gt; Сол жылдың сәуір айында қызмет [[Мексика]]да іске қосылды - бірінші қала Коахуила штатының әкімшілік орталығы Салтилло болды. Мамыр, маусым және шілде айларында қызмет [[Гватемала]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Сальвадор]], [[Чили]], [[Бразилия]] және [[Эквадор]]да іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=inDriver откроет Америку|url=https://www.kommersant.ru/doc/3619845|work=kommersant.ru|accessdate=2022-05-11|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://www.kommersant.ru/doc/3619845}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың қараша айында компания [[Танзания|Танзанияда]] қызметті іске қосу арқылы Африка нарығына шықты.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Такси вызвали за границу|сілтеме=https://www.kommersant.ru/doc/3798955|издание=Коммерсантъ|archivedate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141122/https://www.kommersant.ru/doc/3798955}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы компания [[Нью-Йорк]] қаласында кеңсесін, кейінірек Маунтин-Вьюде (Калифорния) бас кеңсесін ашты.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Российский такси-сервис inDriver перенес центральный офис в Нью-Йорк из Якутии|сілтеме=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/07/19/775911-indriver-perenes-ofis|издание=vedomosti.ru|archivedate=2018-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719045911/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/07/19/775911-indriver-perenes-ofis}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың маусымында inDrive [[Аустралия]]да іске қосылғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gizmodo.com.au/2022/10/indriver-australia-ride-sharing/|website=gizmodo.com.au|title=The Ride-Share App That Lets You Pitch the Fare and Pick the Driver Is Now in Sydney|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083351/https://www.gizmodo.com.au/2022/10/indriver-australia-ride-sharing/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың шілдесінде inDrive [[Майами]]де, Флорида штатында жұмысын бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/07/20/indrive-takes-on-the-us-market-with-miami-launch/?sh=87627e443a70|website=forbes.com|title=InDrive Takes On The U.S. Market With Miami Launch|access-date=2023-07-25|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725101105/https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/07/20/indrive-takes-on-the-us-market-with-miami-launch/?sh=87627e443a70|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы қараша айында inDrive [[Филиппин|Филиппиннің]] Баколод, Багио, Бутуан, Кагаян-де-Оро және Илоило қалаларында іске қосылды.&lt;ref&gt;https://www.abs-cbn.com/business/12/14/23/car-ride-app-indrive-gets-ltfrb-nod-to-operate&lt;/ref&gt; Алайда, 2024 жылдың қаңтарында Құрлықтағы көлік франчайзингі және реттеу кеңесі (LTFRB) баға туралы келісу орын алады деген негіздемемен inDrive-тың елдегі қызметін тоқтатты, себебі бұл кеңестің көлік компаниясы ретінде аккредиттеу талаптары мен шарттарын бұзады.&lt;ref&gt;https://newsinfo.inquirer.net/1893256/temporary-suspension-of-indrive-operations&lt;/ref&gt; inDrive компаниясы өзінің тарифтерін агенттіктің белгіленген баға орнату жүйесіне сәйкестендіріп, LTFRB ережелерін орындауға келіскеннен кейін, 2024 жылдың маусым айында оның қызмет көрсетуі қайта жанданды. Сондай-ақ, қосымша [[Манила]] метрополиясында да іске қосылды.&lt;ref&gt;https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/911564/indrive-returns-after-5-month-suspension-complies-with-ltfrb-rules/story/&lt;/ref&gt;

2025 жылға қарай жеке пайдаланушылар мен шағын бизнеске арналған inDrive-тың курьерлік жеткізу қызметі Бразилия&lt;ref&gt;https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/&lt;/ref&gt;, Эквадор&lt;ref&gt;https://queondagye.com/indrive-la-plataforma-de-tecnologia-y-transporte-de-movilidad-cumple-4-anos-en-ecuador/&lt;/ref&gt;, Мысыр&lt;ref&gt;https://fintechgate.net/2024/01/23/indrive-is-n1-ride-hailing-app-in-egypt-and-n2-in-the-world/&lt;/ref&gt;, Үндістан&lt;ref&gt;https://inc42.com/buzz/us-based-indrive-launches-freight-services-in-delhi-ncr-mumbai-lucknow/&lt;/ref&gt;, Мексика&lt;ref&gt;https://www.milenio.com/negocios/indrive-hara-entregas-en-queretaro-y-chiapas&lt;/ref&gt;, Перу&lt;ref&gt;https://gestion.pe/economia/empresas/peru-lidera-servicio-de-entregas-de-indrive-planes-y-expectativas-para-el-2025-app-de-taxis-movilidad-urbana-en-lima-noticia/&lt;/ref&gt;, Пәкістан&lt;ref&gt;https://tradechronicle.com/indrive-sees-tripling-of-b2b-deliveries-in-pakistan-amid-growing-demand/&lt;/ref&gt;, Оңтүстік Африка&lt;ref&gt;https://www.itweb.co.za/article/indrive-debuts-last-mile-delivery-service-in-sa/WnpNgM21Ong7VrGd&lt;/ref&gt;, Колумбия&lt;ref&gt;https://forbes.co/2020/08/24/tecnologia/indriver-lanza-servicio-de-entregas-a-domicilio-en-seis-ciudades&lt;/ref&gt;, Қазақстан&lt;ref&gt;https://vera.kz/straxovka-posylok-i-prioritetnaya-podderzhka-indrive-kurery-zapuskaet-biznes-modul/&lt;/ref&gt;, Нигерия&lt;ref&gt;https://africa.businessinsider.com/local/markets/indrive-set-to-revolutionize-mobility-in-nigeria-announces-name-your-price-model/n3s241y&lt;/ref&gt; және басқа да елдерде іске қосылды. 

Сондай-ақ, 2025 жылға қарай inDrive-тың қалааралық сапарлар сервисі Үндістан&lt;ref&gt;https://hacker9.com/top-5-intercity-cab-booking-apps-in-india/#google_vignette&lt;/ref&gt;, Пәкістан&lt;ref&gt;https://www.brecorder.com/news/40292671&lt;/ref&gt;, Бразилия&lt;ref&gt;https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/&lt;/ref&gt;, Колумбия&lt;ref&gt;https://marketing4ecommerce.co/indriver-en-colombia-su-propuesta-y-modelo-de-negocios-innovador/&lt;/ref&gt;, Мысыр&lt;ref&gt;https://businessnewsthisweek.com/business/indrive-city-to-city-reveals-winter-2024-2025-trip-costs-for-egypts-top-5-routes/&lt;/ref&gt;, Марокко&lt;ref&gt;https://aujourdhui.ma/automobile/entretien-avec-nikita-dirin-directeur-dindrive-intercity-en-decembre-2023-nos-clients-ont-emprunte-des-trajets-sur-plus-de-700-itineraires#x5B&lt;/ref&gt;, Қазақстан&lt;ref&gt;https://informburo.kz/kaz/kogam/usaq-poiyz-avtobus-taksi-qala-arasynda-qandai-kolikpen-qatynagan-zon&lt;/ref&gt; және басқа да елдерде қызмет көрсетеді.

2025 жылдың тамызында inDrive Қазақстанда inDrive.Азық-түлік жеткізу сервисін іске қосып, inDrive қосымшасын суперапп платформасына айналдырды.&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2025-08-26/fvfv-indrive-budet-gotovit-edu-v-tom-chisle-firmennyy-plov/&lt;/ref&gt;

=== Компанияның дамуы ===
2017 жылдың ақпан айында қызмет 100 миллион сапар шегінен асып түсті. Осы уақытқа дейін қызметте 5 миллионнан астам пайдаланушы тіркелген.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Российский такси-сервис inDriver раскрыл статистику по количеству поездок в конце 2016 года после «Яндекс.Такси» и Gett|сілтеме=https://vc.ru/transport/22508-indriver-dec16|издание=vedomosti.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://vc.ru/transport/22508-indriver-dec16}}&lt;/ref&gt;

[[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |title=Coronavirus disease (COVID-19)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-09-08 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202553/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; компания бүкіл әлемдегі медицина қызметкерлеріне көмектесу үшін 2020 жылдың көктемінде Healthcare Worker on the Go бағдарламасын іске қосты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vestitoday.ru/indriver-zapustil-servis-medrabotnik-v-puti/|lang=ru|title=inDriver запустил сервис «Медработник в пути»|website=«Вести сегодня»|date=2020-04-04|accessdate=2020-09-08}}&lt;/ref&gt; Карантинге қарамастан, 2020 жылдың шілде айында қызмет пайдаланушылар саны 50 миллионға жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techfusion.ru/servis-passazhiroperevozok-indriver-otmetil-50-mln-ustanovok-mobilnogo-prilozheniya/|author=Марина Эфендиева|title=Сервис пассажироперевозок inDriver отметил 50 млн установок мобильного приложения|lang=ru|website=«Вести сегодня»|date=2020-07-20|accessdate=2020-09-08|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920112149/https://techfusion.ru/servis-passazhiroperevozok-indriver-otmetil-50-mln-ustanovok-mobilnogo-prilozheniya/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың мамыр айында сервисті пайдаланатын сапарлар саны 1 миллиардқа жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.ykt.ru/article/120397|title=В inDriver состоялась миллиардная сделка с начала работы сервиса|lang=ru|website=«News.ykt.ru»|date=2021-05-14|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521170005/https://news.ykt.ru/article/120397|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың басында компания Insight Partners, General Catalyst және Bond Capital компанияларының 150 миллион долларлық инвестициялық раундынан кейін компанияны 1,23 миллиард долларға бағалаған бір мүйізді мәртебеге ие болды.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Основатель inDriver Арсен Томский — Forbes: «Будем делать раунды примерно раз в год»|сілтеме=https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|издание=forbes.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511105343/https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың наурыз айына дейін компания өз бизнесін қолдау үшін Америка, Азия, Таяу Шығыс, Африка және ТМД елдерінде аймақтық операциялық орталықтарды құрды.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Сервис такси inDriver перевез часть сотрудников из России в Казахстан|сілтеме=https://www.forbes.ru/tekhnologii/464649-servis-taksi-indriver-perevez-cast-sotrudnikov-iz-rossii-v-kazahstan|издание=forbes.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://www.forbes.ru/tekhnologii/464649-servis-taksi-indriver-perevez-cast-sotrudnikov-iz-rossii-v-kazahstan}}&lt;/ref&gt;

Компанияның болжамды құны 1 миллиард доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru//svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|title=Основатель inDriver Арсен Томский — Forbes: «Будем делать раунды примерно раз в год»|website=Forbes.ru|access-date=2021-12-14|archive-date=2021-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224152/https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың қазан айында компания ребрендинг жасап, атауын inDriver-тен inDrive-ға өзгертіп, компаниялар тобына айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mediainfoline.com/brand/from-indriver-to-indrive-the-international-service-announces-rebranding-inbox-mediainfoline|title=From inDriver to inDrive: The International service announces rebranding|language=|website=mediainfoline.com|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083404/https://www.mediainfoline.com/brand/from-indriver-to-indrive-the-international-service-announces-rebranding-inbox-mediainfoline|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

* inDrive 2019 жылы Бразилиядағы ең жақсы [[Google Play]] қолданбасы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtudo.com.br/noticias/2019/12/google-revela-melhores-apps-e-jogos-para-android-no-brasil.ghtml|title=Google revela melhores apps e jogos para Android no Brasil|publisher=TechTudo|lang=pt|accessdate=2020-01-13|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113121538/https://www.techtudo.com.br/noticias/2019/12/google-revela-melhores-apps-e-jogos-para-android-no-brasil.ghtml|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* InDrive 2022 жылы SHIELD Trust Award сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.webindia123.com/news/press_showdetailsPR.asp?id=1278654&amp;cat=PR%20News%20Wire|title=SHIELD Announces Winners of the SHIELD Trust Awards 2022 at the Inaugural SHIELD Trust Summit|language=|website=news.webindia123.com|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107103405/https://news.webindia123.com/news/press_showdetailsPR.asp?id=1278654&amp;cat=PR%20News%20Wire|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{Ресми сайт|https://indrive.com/}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:2013 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2013 жылы пайда болған сайттар]]
[[Санат:IOS-қа арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Android-қа арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Windows Phone-ға арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Мобильдік телефондардың бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Такси]]</text>
      <sha1>96q6tidwpvdfj1wv3daw8fcteqh4rr9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604113</id>
      <parentid>3604053</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3604113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25471" sha1="dyubqeqkcdvntvse7ylddg7u0maunh6" xml:space="preserve">{{lowercase title}}
{{Компания|атауы=inDrive|түрі=[[Жеке компания]]|логотипі=InDrive Logo.svg|құрылды=[[2013 жыл]] [[24 маусым]]; [[Якутск]], {{RUS}}|саласы=Такси агрегаторы|құрушы=[[Арсен Томский]]|қызметкерлер саны=3000&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indrive.com/en/our-story/about-us/|title=Our values|website=indrive.com}}&lt;/ref&gt;|сайты=https://indrive.com/|өнімі=автокөлік іздеуге арналған мобильді қосымша|бұрынғы атауы=inDriver (2013—22)|орналасуы=Маунтин-Вью, [[Калифорния]], {{USA}}}}

'''inDrive''' — орталықтандырылмаған үлгіде жұмыс істейтін халықаралық жолаушылар тасымалдау қызметі. Жол жүрудің барлық шарттары жүргізушілер мен жолаушылар арасындағы келісімнің нәтижесінде анықталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-29/siberian-uber-imitator-takes-barter-based-business-model-to-u-s|title=Siberian Uber Wannabe Takes Bargain-Style Business Model to U.S.|author=Ilya Khrennikov|website=Bloomberg|date=2018-08-29|publisher=www.bloomberg.com|accessdate=2018-08-31|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174645/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-29/siberian-uber-imitator-takes-barter-based-business-model-to-u-s|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Russian ride hailing apps power up|author=Max Seddon|url=https://www.ft.com/content/52e4db96-d678-11e7-8c9a-d9c0a5c8d5c9|work=Financial Times|date=2017-12-04|accessdate=2017-12-06|archivedate=2021-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702231821/https://www.ft.com/content/52e4db96-d678-11e7-8c9a-d9c0a5c8d5c9}}&lt;/ref&gt;

inDrive сонымен қатар пайдаланушылар арасындағы тікелей келісімдер принципі бойынша жұмыс істейтін басқа қызметтерді қамтиды - «Курьерлер», «Мастерлер», «Жүк», «Қалааралық».&lt;ref&gt;https://daylikz.com/urban-forum-%D2%9Baza%D2%9Bstanda%D2%93y-kurerler-men-taksi-zh%D2%AFrgizushilerini%D2%A3-zh%D2%B1mysyna-zertteu-zh%D2%AFrgizdi/&lt;/ref&gt;

inDrive мобильді қосымшасы [[Android]] және [[iOS]] платформалары үшін қол жетімді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ozy.com/rising-stars/can-this-siberian-entrepreneur-make-you-haggle-for-your-ride/92899|title=Can This Siberian Entrepreneur Make You Haggle for Your Ride?|author=Dan Peleschuk|publisher=OZY|lang=en|accessdate=2019-04-19|archive-date=2021-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703044516/https://www.ozy.com/rising-stars/can-this-siberian-entrepreneur-make-you-haggle-for-your-ride/92899/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Қызмет 360 миллионнан астам қондырғысы бар 48 елдің 1065 қаласында жұмыс істейді. inDrive штаб-пәтері Калифорния штатының Маунтин-Вью Қаласында орналасқан.&lt;ref&gt;https://techcrunch.com/2026/01/11/indrive-turns-to-ads-and-groceries-to-diversify-revenue/&lt;/ref&gt; Sensor Tower зерттеу агенттігінің мәліметі бойынша, inDrive әлемдегі ең үлкен 3 жол жүру қызметтерінің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sensortower.com/blog/top-ridesharing-and-taxi-apps-worldwide-january-2020|title=Top Ridesharing &amp; Taxi Apps Worldwide for January 2020 by Downloads|author=Katie Williams|publisher=Sensor Tower Blog|accessdate=2020-02-20|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502035249/https://sensortower.com/blog/top-ridesharing-and-taxi-apps-worldwide-january-2020|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

inDrive сауда белгісі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru, en|url=https://branddb.wipo.int/ru/quicksearch/results?sort=score%20desc&amp;rows=30&amp;asStructure=%7B%22_id%22:%22b05a%22,%22boolean%22:%22AND%22,%22bricks%22:%5B%7B%22_id%22:%22b05b%22,%22key%22:%22applicant%22,%22value%22:%22SUOL%20INNOVATIONS%20LTD%22,%22strategy%22:%22Simple%22%7D%5D%7D&amp;fg=_void_&amp;_=1687957262696|title=Глобальная база данных по брендам|author=WIPO|website=WIPO|publisher=ВОИС}}&lt;/ref&gt; Suol Innovations LTD (тіркеу нөмірі ΗΕ 333944) кипр компаниясына тиесілі,&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://efiling.drcor.mcit.gov.cy/DrcorPublic/SearchResults.aspx?name=%25&amp;number=333944&amp;searchtype=optStartMatch&amp;index=1&amp;lang=EN&amp;tname=%25&amp;sc=1&amp;cultureInfo=en-AU|title=SUOL INNOVATIONS LTD|author=Департамента компаний и интеллектуальной собственности Министерства торговли, промышленности и туризма Республики Кипр|website=Реестр юридических лиц Республики Кипр|publisher=Департамента компаний и интеллектуальной собственности Министерства торговли, промышленности и туризма Республики Кипр}}&lt;/ref&gt; оның директоры Арсен Томский, қаржы директоры қызметін Goldman Sachs Bank LLC директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы Дмитрий Анатольевич Седов атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/455993-eks-sorukovoditel-goldman-sachs-v-rossii-stanet-finansovym-direktorom-indriver|title=Экс-соруководитель Goldman Sachs в России станет финансовым директором inDriver|website=Forbes.ru|date=2022-02-18|access-date=2023-06-28|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206122800/https://www.forbes.ru/tekhnologii/455993-eks-sorukovoditel-goldman-sachs-v-rossii-stanet-finansovym-direktorom-indriver|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сервис inDriver атауымен 2012 жылы әлемдегі ең суық қалалардың бірі [[Якутск]] қаласында құрылған. Бұл қызмет «[[ВКонтакте]]&lt;nowiki/&gt;» әлеуметтік желісіндегі студенттер негізін қалаған «Тәуелсіз жүргізушілер» тобынан көше температурасының төмендеуіне байланысты жергілікті такси қызметтерінің бағаны күрт көтеруіне жауап ретінде пайда болды. Топ мүшелері жол жүру ақысын төлеуге дайын болатын маршрут пен бағаны жариялады, жүргізушілер тұтынушылармен байланысып, тапсырыстарды орындады. 2013 жылы топ оның негізінде жоғары технологиялық көлік қызметін құрған «Синет» компаниясына көшті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thenextweb.com/contributors/2018/01/21/decentralization-2-0-beyond-semi-monopolies-uber-airbnb/|title=Decentralization 2.0: Beyond the semi-monopolies of Uber and Airbnb|author=Arsen Tomsky|website=The Next Web|date=2018-01-21|accessdate=2018-09-06|lang=en|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716112028/https://thenextweb.com/contributors/2018/01/21/decentralization-2-0-beyond-semi-monopolies-uber-airbnb/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Straight outta Siberia — inDriver raises $5M for its flat-rate ride-hailing app|url=https://techcrunch.com/2017/09/07/straight-outta-siberia-indriver-raises-5m-for-its-flat-rate-ride-hailing-app/|work=TechCrunch|accessdate=2018-09-06|language=en|archivedate=2018-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180814220552/https://techcrunch.com/2017/09/07/straight-outta-siberia-indriver-raises-5m-for-its-flat-rate-ride-hailing-app/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Машинка подъехала: Арсен Томский вырастил конкурента Uber из группы «ВКонтакте»|url=https://secretmag.ru/business/trade-secret/indriver.htm|work=secretmag.ru|accessdate=2017-04-28|archivedate=2017-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018133823/https://secretmag.ru/business/trade-secret/indriver.htm}}&lt;/ref&gt;

=== Халықаралық экспансия ===
Бірінші халықаралық старт 2014 жылдың желтоқсан айында [[Астана]]да (Қазақстан) өтті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Аналог inDriver появился в Казахстане|url=https://www.lada.kz/another_news/31274-analog-indriver-poyavilsya-v-kazahstane.html|work=lada.kz}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың сәуір айында компания [[Орталық Америка|Орталық]] және [[Оңтүстік Америка]] нарығына шықты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Покорение Марса. Как стартап из Якутии стал одним из ведущих агрегаторов такси в Латинской Америке|url=https://sber.pro/publication/pokorenie-marsa-kak-startap-iz-iakutii-stal-odnim-iz-vedushchikh-agregatorov-taksi-v-latinskoi-amerike|work=sber.pro|accessdate=2022-05-11|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228141859/https://sber.pro/publication/pokorenie-marsa-kak-startap-iz-iakutii-stal-odnim-iz-vedushchikh-agregatorov-taksi-v-latinskoi-amerike}}&lt;/ref&gt; Сол жылдың сәуір айында қызмет [[Мексика]]да іске қосылды - бірінші қала Коахуила штатының әкімшілік орталығы Салтилло болды. Мамыр, маусым және шілде айларында қызмет [[Гватемала]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Сальвадор]], [[Чили]], [[Бразилия]] және [[Эквадор]]да іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=inDriver откроет Америку|url=https://www.kommersant.ru/doc/3619845|work=kommersant.ru|accessdate=2022-05-11|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://www.kommersant.ru/doc/3619845}}&lt;/ref&gt;

2018 жылдың қараша айында компания [[Танзания|Танзанияда]] қызметті іске қосу арқылы Африка нарығына шықты.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Такси вызвали за границу|сілтеме=https://www.kommersant.ru/doc/3798955|издание=Коммерсантъ|archivedate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141122/https://www.kommersant.ru/doc/3798955}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы компания [[Нью-Йорк]] қаласында кеңсесін, кейінірек Маунтин-Вьюде (Калифорния) бас кеңсесін ашты.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Российский такси-сервис inDriver перенес центральный офис в Нью-Йорк из Якутии|сілтеме=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/07/19/775911-indriver-perenes-ofis|издание=vedomosti.ru|archivedate=2018-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719045911/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/07/19/775911-indriver-perenes-ofis}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың маусымында inDrive [[Аустралия]]да іске қосылғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gizmodo.com.au/2022/10/indriver-australia-ride-sharing/|website=gizmodo.com.au|title=The Ride-Share App That Lets You Pitch the Fare and Pick the Driver Is Now in Sydney|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083351/https://www.gizmodo.com.au/2022/10/indriver-australia-ride-sharing/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың шілдесінде inDrive [[Майами]]де, Флорида штатында жұмысын бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/07/20/indrive-takes-on-the-us-market-with-miami-launch/?sh=87627e443a70|website=forbes.com|title=InDrive Takes On The U.S. Market With Miami Launch|access-date=2023-07-25|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725101105/https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/07/20/indrive-takes-on-the-us-market-with-miami-launch/?sh=87627e443a70|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы қараша айында inDrive [[Филиппин|Филиппиннің]] Баколод, Багио, Бутуан, Кагаян-де-Оро және Илоило қалаларында іске қосылды.&lt;ref&gt;https://www.abs-cbn.com/business/12/14/23/car-ride-app-indrive-gets-ltfrb-nod-to-operate&lt;/ref&gt; Алайда, 2024 жылдың қаңтарында Құрлықтағы көлік франчайзингі және реттеу кеңесі (LTFRB) баға туралы келісу орын алады деген негіздемемен inDrive-тың елдегі қызметін тоқтатты, себебі бұл кеңестің көлік компаниясы ретінде аккредиттеу талаптары мен шарттарын бұзады.&lt;ref&gt;https://newsinfo.inquirer.net/1893256/temporary-suspension-of-indrive-operations&lt;/ref&gt; inDrive компаниясы өзінің тарифтерін агенттіктің белгіленген баға орнату жүйесіне сәйкестендіріп, LTFRB ережелерін орындауға келіскеннен кейін, 2024 жылдың маусым айында оның қызмет көрсетуі қайта жанданды. Сондай-ақ, қосымша [[Манила]] метрополиясында да іске қосылды.&lt;ref&gt;https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/911564/indrive-returns-after-5-month-suspension-complies-with-ltfrb-rules/story/&lt;/ref&gt;

2025 жылға қарай жеке пайдаланушылар мен шағын бизнеске арналған inDrive-тың курьерлік жеткізу қызметі Бразилия&lt;ref&gt;https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/&lt;/ref&gt;, Эквадор&lt;ref&gt;https://queondagye.com/indrive-la-plataforma-de-tecnologia-y-transporte-de-movilidad-cumple-4-anos-en-ecuador/&lt;/ref&gt;, Мысыр&lt;ref&gt;https://fintechgate.net/2024/01/23/indrive-is-n1-ride-hailing-app-in-egypt-and-n2-in-the-world/&lt;/ref&gt;, Үндістан&lt;ref&gt;https://inc42.com/buzz/us-based-indrive-launches-freight-services-in-delhi-ncr-mumbai-lucknow/&lt;/ref&gt;, Мексика&lt;ref&gt;https://www.milenio.com/negocios/indrive-hara-entregas-en-queretaro-y-chiapas&lt;/ref&gt;, Перу&lt;ref&gt;https://gestion.pe/economia/empresas/peru-lidera-servicio-de-entregas-de-indrive-planes-y-expectativas-para-el-2025-app-de-taxis-movilidad-urbana-en-lima-noticia/&lt;/ref&gt;, Пәкістан&lt;ref&gt;https://tradechronicle.com/indrive-sees-tripling-of-b2b-deliveries-in-pakistan-amid-growing-demand/&lt;/ref&gt;, Оңтүстік Африка&lt;ref&gt;https://www.itweb.co.za/article/indrive-debuts-last-mile-delivery-service-in-sa/WnpNgM21Ong7VrGd&lt;/ref&gt;, Колумбия&lt;ref&gt;https://forbes.co/2020/08/24/tecnologia/indriver-lanza-servicio-de-entregas-a-domicilio-en-seis-ciudades&lt;/ref&gt;, Қазақстан&lt;ref&gt;https://vera.kz/straxovka-posylok-i-prioritetnaya-podderzhka-indrive-kurery-zapuskaet-biznes-modul/&lt;/ref&gt;, Нигерия&lt;ref&gt;https://africa.businessinsider.com/local/markets/indrive-set-to-revolutionize-mobility-in-nigeria-announces-name-your-price-model/n3s241y&lt;/ref&gt; және басқа да елдерде іске қосылды. 

Сондай-ақ, 2025 жылға қарай inDrive-тың қалааралық сапарлар сервисі Үндістан&lt;ref&gt;https://hacker9.com/top-5-intercity-cab-booking-apps-in-india/#google_vignette&lt;/ref&gt;, Пәкістан&lt;ref&gt;https://www.brecorder.com/news/40292671&lt;/ref&gt;, Бразилия&lt;ref&gt;https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/&lt;/ref&gt;, Колумбия&lt;ref&gt;https://marketing4ecommerce.co/indriver-en-colombia-su-propuesta-y-modelo-de-negocios-innovador/&lt;/ref&gt;, Мысыр&lt;ref&gt;https://businessnewsthisweek.com/business/indrive-city-to-city-reveals-winter-2024-2025-trip-costs-for-egypts-top-5-routes/&lt;/ref&gt;, Марокко&lt;ref&gt;https://aujourdhui.ma/automobile/entretien-avec-nikita-dirin-directeur-dindrive-intercity-en-decembre-2023-nos-clients-ont-emprunte-des-trajets-sur-plus-de-700-itineraires#x5B&lt;/ref&gt;, Қазақстан&lt;ref&gt;https://informburo.kz/kaz/kogam/usaq-poiyz-avtobus-taksi-qala-arasynda-qandai-kolikpen-qatynagan-zon&lt;/ref&gt; және басқа да елдерде қызмет көрсетеді.

2025 жылдың тамызында inDrive Қазақстанда inDrive.Азық-түлік жеткізу сервисін іске қосып, inDrive қосымшасын суперапп платформасына айналдырды.&lt;ref&gt;https://kz.kursiv.media/2025-08-26/fvfv-indrive-budet-gotovit-edu-v-tom-chisle-firmennyy-plov/&lt;/ref&gt;

=== Компанияның дамуы ===
2017 жылдың ақпан айында қызмет 100 миллион сапар шегінен асып түсті. Осы уақытқа дейін қызметте 5 миллионнан астам пайдаланушы тіркелген.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Российский такси-сервис inDriver раскрыл статистику по количеству поездок в конце 2016 года после «Яндекс.Такси» и Gett|сілтеме=https://vc.ru/transport/22508-indriver-dec16|издание=vedomosti.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://vc.ru/transport/22508-indriver-dec16}}&lt;/ref&gt;

[[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |title=Coronavirus disease (COVID-19)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-09-08 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202553/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; компания бүкіл әлемдегі медицина қызметкерлеріне көмектесу үшін 2020 жылдың көктемінде Healthcare Worker on the Go бағдарламасын іске қосты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vestitoday.ru/indriver-zapustil-servis-medrabotnik-v-puti/|lang=ru|title=inDriver запустил сервис «Медработник в пути»|website=«Вести сегодня»|date=2020-04-04|accessdate=2020-09-08}}&lt;/ref&gt; Карантинге қарамастан, 2020 жылдың шілде айында қызмет пайдаланушылар саны 50 миллионға жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://techfusion.ru/servis-passazhiroperevozok-indriver-otmetil-50-mln-ustanovok-mobilnogo-prilozheniya/|author=Марина Эфендиева|title=Сервис пассажироперевозок inDriver отметил 50 млн установок мобильного приложения|lang=ru|website=«Вести сегодня»|date=2020-07-20|accessdate=2020-09-08|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920112149/https://techfusion.ru/servis-passazhiroperevozok-indriver-otmetil-50-mln-ustanovok-mobilnogo-prilozheniya/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың мамыр айында сервисті пайдаланатын сапарлар саны 1 миллиардқа жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.ykt.ru/article/120397|title=В inDriver состоялась миллиардная сделка с начала работы сервиса|lang=ru|website=«News.ykt.ru»|date=2021-05-14|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521170005/https://news.ykt.ru/article/120397|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың басында компания Insight Partners, General Catalyst және Bond Capital компанияларының 150 миллион долларлық инвестициялық раундынан кейін компанияны 1,23 миллиард долларға бағалаған бір мүйізді мәртебеге ие болды.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Основатель inDriver Арсен Томский — Forbes: «Будем делать раунды примерно раз в год»|сілтеме=https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|издание=forbes.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511105343/https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың наурыз айына дейін компания өз бизнесін қолдау үшін Америка, Азия, Таяу Шығыс, Африка және ТМД елдерінде аймақтық операциялық орталықтарды құрды.&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Сервис такси inDriver перевез часть сотрудников из России в Казахстан|сілтеме=https://www.forbes.ru/tekhnologii/464649-servis-taksi-indriver-perevez-cast-sotrudnikov-iz-rossii-v-kazahstan|издание=forbes.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://www.forbes.ru/tekhnologii/464649-servis-taksi-indriver-perevez-cast-sotrudnikov-iz-rossii-v-kazahstan}}&lt;/ref&gt;

Компанияның болжамды құны 1 миллиард доллардан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru//svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|title=Основатель inDriver Арсен Томский — Forbes: «Будем делать раунды примерно раз в год»|website=Forbes.ru|access-date=2021-12-14|archive-date=2021-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224152/https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың қазан айында компания ребрендинг жасап, атауын inDriver-тен inDrive-ға өзгертіп, компаниялар тобына айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mediainfoline.com/brand/from-indriver-to-indrive-the-international-service-announces-rebranding-inbox-mediainfoline|title=From inDriver to inDrive: The International service announces rebranding|language=|website=mediainfoline.com|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083404/https://www.mediainfoline.com/brand/from-indriver-to-indrive-the-international-service-announces-rebranding-inbox-mediainfoline|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

* inDrive 2019 жылы Бразилиядағы ең жақсы [[Google Play]] қолданбасы атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtudo.com.br/noticias/2019/12/google-revela-melhores-apps-e-jogos-para-android-no-brasil.ghtml|title=Google revela melhores apps e jogos para Android no Brasil|publisher=TechTudo|lang=pt|accessdate=2020-01-13|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113121538/https://www.techtudo.com.br/noticias/2019/12/google-revela-melhores-apps-e-jogos-para-android-no-brasil.ghtml|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
* InDrive 2022 жылы SHIELD Trust Award сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.webindia123.com/news/press_showdetailsPR.asp?id=1278654&amp;cat=PR%20News%20Wire|title=SHIELD Announces Winners of the SHIELD Trust Awards 2022 at the Inaugural SHIELD Trust Summit|language=|website=news.webindia123.com|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107103405/https://news.webindia123.com/news/press_showdetailsPR.asp?id=1278654&amp;cat=PR%20News%20Wire|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{Ресми сайт|https://indrive.com/}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:2013 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:2013 жылы пайда болған сайттар]]
[[Санат:IOS-қа арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Android-қа арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Windows Phone-ға арналған бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Мобильдік телефондардың бағдарламалық жасақтама]]
[[Санат:Такси]]</text>
      <sha1>dyubqeqkcdvntvse7ylddg7u0maunh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тыртық бет (фильм, 1983)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751290</id>
    <revision>
      <id>3604004</id>
      <parentid>3559200</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балама нұсқалары */</comment>
      <origin>3604004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23220" sha1="995aj9bxhr5un1yxla8bxdxh0s8pcln" xml:space="preserve">{{Кино
 | Қазақша атауы    = Тыртық бет
 | Шынайы атауы     = {{lang-en|Scarface}}
 | Суреті           = Scarface (1983).jpg
 | Сурет ені        = 
 | Сурет атауы      = 
 | Жанры            = [[Криминалдық драма]]
 | Режиссёрі        = [[Брайан Де Пальма]]
 | Продюсері        = [[Мартин Брегман]]
 | Сценарист        = [[Оливер Стоун]]
 | Актерлер         = 
[[Аль Пачино]]&lt;br /&gt;
[[Стивен Бауэр]]&lt;br /&gt;
[[Мишель Пфайффер]]&lt;br /&gt;
[[Роберт Лоджа]]
 | Операторы        = Джон А. Алонсо
 | Композиторы      = [[Джорджо Мородер]]
 | Хореографы       = 
 | Компания         = [[Universal Pictures]]
 | Дистрибьютор     = Universal Pictures
 | Ұзақтығы         = 170 минут&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/68337-SCARFACE |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717142536/https://catalog.afi.com/Film/68337-SCARFACE |title=Scarface (1983) |website=AFI Catalog of Feature Films |archivedate=2019-07-17 |accessdate=2019-07-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Бюджеті          = [[АҚШ доллары|$]] 37 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2018/vintage/features/al-pacino-scarface-anniversary-1203081687/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181207212926/https://variety.com/2018/vintage/features/al-pacino-scarface-anniversary-1203081687/ |title=Inside 'Scarface's' Sometimes Rocky Road to Becoming a Classic |website=[[Variety]] |quote=The original budget was $13 million-$14 million. When production wrapped in summer 1983, the cost had ballooned to $37 million. |date=2018-12-07 |archivedate=2018-12-07 |accessdate=2019-07-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Түсім            = $66 443 303&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=scarface.htm |title=Scarface (1983) |website=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2019-07-17 |lang=en |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Cn9X7xB2?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=scarface.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 | Мемлекет         = {{USA}}
 | Тілі             = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Жыл              = 1983
 | Алдыңғы фильм    = 
 | Келесі фильм     = 
 | imdb_id          = 0086250
 | Сайты            = 
}}
«'''Тыртық бет'''» ({{Lang-en|Scarface}}) — Режиссер [[Брайан Де Пальма]] түсірген және 1983 жылы шыққан америкалық қылмыстық драмалық фильм. Сценарий авторы [[Оливер Стоун]] болды. Басты рөлді [[Аль Пачино]] ойнады. Фильмде [[Стивен Бауэр]], [[Мишель Пфайфер]], [[Мэри Элизабет Мастрантонио]], [[Роберт Лоджа]], [[Мириам Колон]] және [[Ф. Мюррей Авраам]]. Бұл [[Тыртық бет (фильм, 1932)|1932 жылғы аттас фильм]]нің ремейкі, ол өз кезегінде [[Армитаж Трейлай]]дың романына негізделген.

[[Фидель Кастро]] өзінің саяси қарсыластарымен бірге [[Куба]]дан қуылды қылмыскерлер және нашақорлық. Олардың барлығы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа келді. Сюжеттің ортасында [[Майами]]ге қоныстанған өршіл қылмыскер Тони Монтана (Аль Пачино) кейінірек жаңа отанында есірткі сатумен айналысты. Бұл фильм оның құлдырауы мен құлдырауы туралы айтады.

Қосулы 2024 жылдың 1 наурызы фильм [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм|IMDb үздік 250 фильм тізімінде]] 107-орынға ие болды.

== Желісі ==
Фильмнің алғашқы көріністері 1980 жылы мамырда Мариэль айлағы арқылы [[Майами]]ге қоныс аударған 125 000 кубалықтардың бірі және сотталған кем дегенде 25 000-ның бірі Кубалық Тони Монтананың көрермендерін бейнелейді. Тони мен оның ең жақын досы Маноло «Мэнни» Рибера ішінара олардың соттылығына байланысты жылы қарсы алмады. Олар гринкартсыз Кубалық босқындарға арналған тас жолдың астындағы лагерь «воли қаласына» орналастырылды. Бір айдан кейін Тони маған ұсынған мәмілесі туралы айтады: бай адам Фрэнк Лопес Эмилио Ребенга есімді бұрынғы [[Фидель Кастро]]ға жақын адамды өлтіргені үшін оларға қажетті жасыл карталарды ала алады. Тони мұны ойланбастан жасайды, ол лагерьдегі митинг кезінде баланы өлтіреді және олар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та тұруға рұқсат алады.

Тони мен Мэнни Фрэнк үшін жұмыс істей бастайды. Сонымен қатар, Тони Френктің қызы Эльвираны ұната бастайды. Кейінірек Тони анасы мен сіңлісі Джинаға барады. Отбасының өмірін жеңілдетуге үміт білдірген Тони анасына «саяси жолмен» ақша табамын деп 1000 доллар береді. Бірақ Тонидің анасы оның өтірігін көріп, ашуланып оны қуып жібереді. Джина анасының тыйымына қарамастан, Тониді өткізуге шығады, ал ол ақшаны әпкесіне береді. Мэнни Джинаны жақсы көреді, бірақ Тони оған аулақ болуды ескертеді, өйткені ол әлі де Джинаны бала деп санайды.

Фрэнк Тони мен Омарды [[Боливия]]ның [[Кочабамба]] қаласына кокаин қақпасы Алехандро Сосамен кездесуге жібереді. Кездесу барысында Омар Тонидің Фрэнктің рұқсатынсыз үлкен мәміле жасағанына наразы. Кейінірек Соса өз адамдарына Омарды тікұшақтан түсіруді бұйырады, Тониге Омардың полиция ақпараттандырушысы екенін және Фрэнк оған сеніп, абайсызда әрекет еткенін айтты. Тони Фрэнктің ұйымына кепілдік береді және өзінің адалдығын жариялайды; Соса Тониге жанашырлықпен қарайды және келісімге келіседі, бірақ Тониге оны ешқашан алдамауды ескертеді.

Фрэнктің Омардың өліміне ашуланғанын көріп, Сосамен жасалған мәміленің көлемін біле отырып, Тони өзінің кокаин саудасын ұйымдастырады. Фрэнкте жұмыс істейтін жемқор детектив Мел Бернштейн Тониді түнгі клубта полицияны қорғағаны үшін одан ақша бопсалап жатыр. Сол клубта Тони Джинаның ер адаммен сөйлесіп тұрғанын байқайды және оның лап еткенін көргенде әпкесінің жігітін дөрекі түрде қуып жібереді. Мэнни Джинаны үйіне апарып жатқанда, клубтағы хитмендер Тониді өлтіруге тырысады. Атыс кезінде Тони оқ жарақатын алады, бірақ әлі де өлтірушілерді өлтіреді және жасырады.

Кейінірек Фрэнктің кеңсесінде Тони Фрэнк пен Бернштейнге қарсы шығады, олардың шабуылдың артында тұрғанына сенімді; Фрэнк мылтықпен өзінің қатысы бар екенін мойындайды және оны тірі қалдыруды өтінеді. Тони келіседі, бірақ бірден Мэнниге Фрэнкті атуға бұйрық береді, ал өзі Бернштейнді өлтіреді. Фрэнк Лопес жойылғаннан кейін Тони Эльвираға үйленіп, Соса өнімдерінің дистрибьюторы болады және өзінің пайдасын миллиондаған долларлық империя мен үлкен, мұқият қорғалатын мүлік құру үшін пайдаланады.

1983 жылы федералды агенттер ақшаны жылыстату операциясын жүргізді, нәтижесінде Тони салық төлеуден жалтарды деп айыпталып, түрмеге жабылады. Соса Тониді түрмеден құтқару үшін Үкіметтегі байланыстарын пайдалануды ұсынады, бірақ егер Тони Сосаның есірткі операцияларын әшкерелеуге ниетті белсендіні өлтіруге көмектессе ғана. Беделді мейрамханада кешкі ас кезінде Тони қатты алкогольдік және есірткілік мас күйінде Мэнниді тұтқындады деп айыптайды және Эльвираны бедеу нашақор деп айыптайды, бұл Эльвираны күйеуінен құтыруға мәжбүр етеді. Тони мен Сосаның қолбасшысы «Көлеңке» белсендіні өлтіру үшін [[Нью-Йорк]]ке барады; көлеңке оның көлігінің астына радиомен басқарылатын бомба қояды. Кенеттен Тони белсендімен бірге әйелі мен балалары бомбамен бірге көлікке отырғанын көреді. Тони өзінің барлық қатыгездігіне қарамастан, жазықсыз әйел мен балаларды өлтіруге батылы бармайды және шабуылдан бас тартуға тырысады. Көлеңке бас тартқан кезде, Тони оны бомбаны жарып үлгермей өлтіреді. Содан кейін Тони Майамиге оралады, ал ашуланған Соса Тониден тапсырманы орындамағаны үшін кек алуға ант береді және белсендіге экспозициямен сөйлеуге мүмкіндік береді.

Анасының өтініші бойынша Кокаиннен жоғары тұрған Тони Джинаның ізіне түсіп, оны Мэннимен бірге табады. Ашуланған Тони Мэнниді атып тастайды, содан кейін ғана ол Джинаның оған үйленгенін біледі. Ашуланған Тони Джинамен бірге өзінің мүлкіне оралады, ал осы уақытта Сосаның адамдары аумаққа басып кіріп, Тонидің күзетшілерін бір-бірлеп өлтіреді. Осы уақытта Тони өз кабинетінде кокаиннің көп мөлшерін иіскейді және өзінің ең жақын досы Мэнниді өлтіру туралы қатты алаңдайды, содан кейін Джина мас күйінде және қолында револьвермен кабинетке кіреді. Джина Тониді өзіне алғысы келеді деп айыптап, ағасын атып өлтіреді, бірақ оны Сосаның адамдарының бірі өлтіреді, оны Тони жауап ретінде өлтіреді. Осыдан кейін Тони басқыншыларға мылтық пен граната атқышпен шабуыл жасайды, олардың көпшілігін өлтіреді, бірақ өзі бірнеше рет оқ жарақатын алады. Ауырсыну мен кокаинге ашуланған Тони шабуылдаушыларды мазақ етеді, ал осы уақытта Соса сарбазы Скалл лақап атымен кеңсеге көтеріледі (ол Омар Суаресті өлтірген) және Тониді мылтықпен арқасынан атып өлтіреді. Тонидің денесі балконнан бассейнге түсіп, жер шарының түбінде «әлем сенің аяғыңда» деген ирониялық жазумен қалады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Аль Пачино]]|3=Антонио (Тони) Монтана}}
{{Рөлдерде|[[Стивен Бауэр]]|3=Маноло «Мэнни» Рибера}}
{{Рөлдерде|[[Мишель Пфайффер]]|3=Эльвира Хэнкок}}
{{Рөлдерде|[[Роберт Лоджа]]|3=Фрэнк Лопес}}
{{Рөлдерде|[[Мэри Элизабет Мастрантонио]]|3=Джина Монтана}}
{{Рөлдерде|[[Мириам Колон]]|3=Джорджина Монтана}}
{{Рөлдерде|[[Анхель Салазар]]|3=Чи-Чи}}{{Рөлдерде|[[Ф. Мюррей Абрахам]]|3=Омар Суарес}}{{Рөлдерде|[[Пол Шенар]]|3=Алехандро Соса}}{{Рөлдерде|[[Харрис Юлин]]|3=Мел Бернштейн}}{{Рөлдерде|[[Тед Бениадис]]|3=Зейдельбаум}}{{РөлдердеАсты}}

== Балама нұсқалары ==

* «American Broadcasting Company» 1987 жылы фильмді теледидардан көрсету үшін 32 минутты редакциялады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Scarface{{!}} Trailers from Hell|url=http://trailersfromhell.com/scarface|website=trailersfromhell.com|accessdate=2014-06-08|archivedate=2014-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919022735/http://trailersfromhell.com/scarface/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 1987 жылғы теледидар үшін зорлық-зомбылық көріністері кесіліп, қосымша материалдар қосылды: 
** «Mariel» қайығы туралы мәтін пайда болған кезде, оқиға ойдан шығарылған деген ескерту қосылды. 
** «Бостандық қаласындағы» кеңейтілген эпизод-телефон машинасындағы Тони әпкесі Джинаға қоңырау шалуға тырысады; Анхель ағасы Паблоның телефон кітабынан іздейді; Тони мен Мэннидің «Бостандық қаласынан» шығуы туралы кеңейтілген әңгіме; Тони мен Мэнни теледидар көріп отыр.
** Тони анасының үйінде көбірек уақыт өткізеді, онда ол шампан ашып, Америкаға тост айтады. 
** Тони Сосаға барар алдында экрандағы мәтін «Кочабамбадан, Боливиядан» «Оңтүстік Америкаға» өзгертілді; осы сапар кезінде Соса Тониге өзінің сүйіктісі Габриэланы таныстырады.
** Тонидің адвокат Джорджбен алғашқы кездесуі. 
** Альберто Нью-Йоркте көліктің астына бомба қойғанда, Тони жақын маңдағы полицейлерді байқап, итін жоғалтқан адамның кейпіне еніп, олардың назарын аударады.
* «British Board of Film Classification» сертификаттау үшін 25 секундты кесіп тастады. 2000 жылы кесілген материалдар жойылды.
* DVD-дегі фильмнің шетелдік басылымының арнайы нұсқасында келесі жойылған көріністер болды:
** «Бостандық қаласындағы» кеңейтілген бөлім: телефон машинасындағы Тони әпкесі Джинаға қоңырау шалуға тырысады; Анхель ағасы Паблоның телефон кітапшасынан іздейді; Тони мен Мэнни арасындағы «Бостандық қаласынан» шығу туралы кеңейтілген әңгіме; Тони мен Мэнни теледидар көріп отыр.
** Тони мен Мэнни және тағы екі жүргізуші Майамидегі қыздарды тексеріп жатыр.
** Оңтүстік Америкаға барған кезде Тони басқа адамдармен есірткі саудасын талқылайды; Соса Тониді өзінің сүйіктісі Габриэльмен таныстырады.
** Тони мейрамханадағы адамдармен есірткі саудасын талқылайды.
** Тонидің адвокат Джорджбен алғашқы кездесуі.
** Альберто Нью-Йоркте көліктің астына бомба қойғанда, Тони жақын маңдағы полицейлерді байқап, итін жоғалтқан адамның кейпіне еніп, олардың назарын аударады.
* 2006 жылғы платина басылымында DD 5.1 және DTS 5.1 жаңа дыбыстық эффектілері бар, олар бұрын 2003 жылы фильмнің театрландырылған қайта шығарылымында ғана қол жетімді болды.
* [[Ұлыбритания]]да тек кең экранды бейнелер мен DVD шығарылымдары кесілмеген. Олар «And now the leg…!» сахнасында шынжырлы арамен және көшірмемен өлтірудің қашықтағы бөлігін қамтиды.
* [[Норвегия]]дағы [[кинотеатр]]ларда көрсетілмес бұрын, фильмнің соңында шынжырлы кісі өлтіру мен атыс көріністерінің көп бөлігі қысқартылды, DVD дискілерінде сатылатын нұсқасы кесілмеді.

== Марапаттары ==
1984 жылы фильм «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына ұсынылды:

* Үздік актер (драма) — Аль Пачино 
* Үздік қосалқы актер — Стивен Бауэр 
* Үздік саундтрек

1984 жылы режиссер «Алтын таңқурай» сыйлығына ұсынылды:

* Ең нашар режиссер — Брайан де Пальма

Фильм бірде-бір марапатқа ие болған жоқ.

== Саундтрекі ==
Фильмнің музыкасын итальяндық композитор және дискотека продюсері [[Джорджио Мородер]] жазды. Брайан Де Пальма Мородерді саундтректе жұмыс істеуге шақырды, өйткені режиссер оның «[[Американдық жиголо]]&lt;nowiki/&gt;» фильміндегі музыкасын жақсы көрді. Де Пальма тонаушының өз фильміне ұқсас стильде музыка жазғанын қалады, ол оны өте жақсы орындады. Саундтрек негізінен [[жаңа толқын]] мен [[синт-поп]] стилінде жазылған.

2022 жылдың 14 маусымында «Universal Pictures Film Music Classics»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/label/1654362-Universal-Pictures-Film-Music-Heritage-Collection|title=Universal Pictures Film Music Heritage Collection|website=Discogs|access-date=2022-06-15|archive-date=2022-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615120906/https://www.discogs.com/ru/label/1654362-Universal-Pictures-Film-Music-Heritage-Collection|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; топтамасының бөлігі ретінде «La-La Land Records» [[Дыбысжазба лейблі|лэйбл]]і Джорджио Мородердің түпнұсқа музыкасының екі дискілі басылымын жариялады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Мородер, Джорджо]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/|title=SCARFACE: EXPANDED LIMITED EDITION (2-CD SET)|website=La-La Land Records|access-date=2022-06-15|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614191021/https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614191021/https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/ |date=2022-06-14 }} Бұл шығарылым 5000 бірлікпен шектеледі.

Кассалық алымдар: 

* АҚШ-та: 445 408 703 
* Әлемде: 20 476 000 доллар
* АҚШ-тағы бірінші апта үшін: 44 597 536

Бюджет 37 миллион долларды құрады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}{{Оливер Стоун фильмдері}}

[[Санат:Брайан Де Пальма фильмдері]]
[[Санат:АҚШ детективті фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:Оливер Стоун фильмдері]]
[[Санат:1983 жылғы АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>995aj9bxhr5un1yxla8bxdxh0s8pcln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604006</id>
      <parentid>3604004</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саундтрекі */</comment>
      <origin>3604006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23213" sha1="5i46y0etyux9zuapw3qqdqplxwip3vh" xml:space="preserve">{{Кино
 | Қазақша атауы    = Тыртық бет
 | Шынайы атауы     = {{lang-en|Scarface}}
 | Суреті           = Scarface (1983).jpg
 | Сурет ені        = 
 | Сурет атауы      = 
 | Жанры            = [[Криминалдық драма]]
 | Режиссёрі        = [[Брайан Де Пальма]]
 | Продюсері        = [[Мартин Брегман]]
 | Сценарист        = [[Оливер Стоун]]
 | Актерлер         = 
[[Аль Пачино]]&lt;br /&gt;
[[Стивен Бауэр]]&lt;br /&gt;
[[Мишель Пфайффер]]&lt;br /&gt;
[[Роберт Лоджа]]
 | Операторы        = Джон А. Алонсо
 | Композиторы      = [[Джорджо Мородер]]
 | Хореографы       = 
 | Компания         = [[Universal Pictures]]
 | Дистрибьютор     = Universal Pictures
 | Ұзақтығы         = 170 минут&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/68337-SCARFACE |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717142536/https://catalog.afi.com/Film/68337-SCARFACE |title=Scarface (1983) |website=AFI Catalog of Feature Films |archivedate=2019-07-17 |accessdate=2019-07-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Бюджеті          = [[АҚШ доллары|$]] 37 млн&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2018/vintage/features/al-pacino-scarface-anniversary-1203081687/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181207212926/https://variety.com/2018/vintage/features/al-pacino-scarface-anniversary-1203081687/ |title=Inside 'Scarface's' Sometimes Rocky Road to Becoming a Classic |website=[[Variety]] |quote=The original budget was $13 million-$14 million. When production wrapped in summer 1983, the cost had ballooned to $37 million. |date=2018-12-07 |archivedate=2018-12-07 |accessdate=2019-07-17|lang=en}}&lt;/ref&gt;
 | Түсім            = $66 443 303&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=scarface.htm |title=Scarface (1983) |website=[[Box Office Mojo]] |publisher=[[IMDb]] |accessdate=2019-07-17 |lang=en |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Cn9X7xB2?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=scarface.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 | Мемлекет         = {{USA}}
 | Тілі             = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Жыл              = 1983
 | Алдыңғы фильм    = 
 | Келесі фильм     = 
 | imdb_id          = 0086250
 | Сайты            = 
}}
«'''Тыртық бет'''» ({{Lang-en|Scarface}}) — Режиссер [[Брайан Де Пальма]] түсірген және 1983 жылы шыққан америкалық қылмыстық драмалық фильм. Сценарий авторы [[Оливер Стоун]] болды. Басты рөлді [[Аль Пачино]] ойнады. Фильмде [[Стивен Бауэр]], [[Мишель Пфайфер]], [[Мэри Элизабет Мастрантонио]], [[Роберт Лоджа]], [[Мириам Колон]] және [[Ф. Мюррей Авраам]]. Бұл [[Тыртық бет (фильм, 1932)|1932 жылғы аттас фильм]]нің ремейкі, ол өз кезегінде [[Армитаж Трейлай]]дың романына негізделген.

[[Фидель Кастро]] өзінің саяси қарсыластарымен бірге [[Куба]]дан қуылды қылмыскерлер және нашақорлық. Олардың барлығы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа келді. Сюжеттің ортасында [[Майами]]ге қоныстанған өршіл қылмыскер Тони Монтана (Аль Пачино) кейінірек жаңа отанында есірткі сатумен айналысты. Бұл фильм оның құлдырауы мен құлдырауы туралы айтады.

Қосулы 2024 жылдың 1 наурызы фильм [[IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм|IMDb үздік 250 фильм тізімінде]] 107-орынға ие болды.

== Желісі ==
Фильмнің алғашқы көріністері 1980 жылы мамырда Мариэль айлағы арқылы [[Майами]]ге қоныс аударған 125 000 кубалықтардың бірі және сотталған кем дегенде 25 000-ның бірі Кубалық Тони Монтананың көрермендерін бейнелейді. Тони мен оның ең жақын досы Маноло «Мэнни» Рибера ішінара олардың соттылығына байланысты жылы қарсы алмады. Олар гринкартсыз Кубалық босқындарға арналған тас жолдың астындағы лагерь «воли қаласына» орналастырылды. Бір айдан кейін Тони маған ұсынған мәмілесі туралы айтады: бай адам Фрэнк Лопес Эмилио Ребенга есімді бұрынғы [[Фидель Кастро]]ға жақын адамды өлтіргені үшін оларға қажетті жасыл карталарды ала алады. Тони мұны ойланбастан жасайды, ол лагерьдегі митинг кезінде баланы өлтіреді және олар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та тұруға рұқсат алады.

Тони мен Мэнни Фрэнк үшін жұмыс істей бастайды. Сонымен қатар, Тони Френктің қызы Эльвираны ұната бастайды. Кейінірек Тони анасы мен сіңлісі Джинаға барады. Отбасының өмірін жеңілдетуге үміт білдірген Тони анасына «саяси жолмен» ақша табамын деп 1000 доллар береді. Бірақ Тонидің анасы оның өтірігін көріп, ашуланып оны қуып жібереді. Джина анасының тыйымына қарамастан, Тониді өткізуге шығады, ал ол ақшаны әпкесіне береді. Мэнни Джинаны жақсы көреді, бірақ Тони оған аулақ болуды ескертеді, өйткені ол әлі де Джинаны бала деп санайды.

Фрэнк Тони мен Омарды [[Боливия]]ның [[Кочабамба]] қаласына кокаин қақпасы Алехандро Сосамен кездесуге жібереді. Кездесу барысында Омар Тонидің Фрэнктің рұқсатынсыз үлкен мәміле жасағанына наразы. Кейінірек Соса өз адамдарына Омарды тікұшақтан түсіруді бұйырады, Тониге Омардың полиция ақпараттандырушысы екенін және Фрэнк оған сеніп, абайсызда әрекет еткенін айтты. Тони Фрэнктің ұйымына кепілдік береді және өзінің адалдығын жариялайды; Соса Тониге жанашырлықпен қарайды және келісімге келіседі, бірақ Тониге оны ешқашан алдамауды ескертеді.

Фрэнктің Омардың өліміне ашуланғанын көріп, Сосамен жасалған мәміленің көлемін біле отырып, Тони өзінің кокаин саудасын ұйымдастырады. Фрэнкте жұмыс істейтін жемқор детектив Мел Бернштейн Тониді түнгі клубта полицияны қорғағаны үшін одан ақша бопсалап жатыр. Сол клубта Тони Джинаның ер адаммен сөйлесіп тұрғанын байқайды және оның лап еткенін көргенде әпкесінің жігітін дөрекі түрде қуып жібереді. Мэнни Джинаны үйіне апарып жатқанда, клубтағы хитмендер Тониді өлтіруге тырысады. Атыс кезінде Тони оқ жарақатын алады, бірақ әлі де өлтірушілерді өлтіреді және жасырады.

Кейінірек Фрэнктің кеңсесінде Тони Фрэнк пен Бернштейнге қарсы шығады, олардың шабуылдың артында тұрғанына сенімді; Фрэнк мылтықпен өзінің қатысы бар екенін мойындайды және оны тірі қалдыруды өтінеді. Тони келіседі, бірақ бірден Мэнниге Фрэнкті атуға бұйрық береді, ал өзі Бернштейнді өлтіреді. Фрэнк Лопес жойылғаннан кейін Тони Эльвираға үйленіп, Соса өнімдерінің дистрибьюторы болады және өзінің пайдасын миллиондаған долларлық империя мен үлкен, мұқият қорғалатын мүлік құру үшін пайдаланады.

1983 жылы федералды агенттер ақшаны жылыстату операциясын жүргізді, нәтижесінде Тони салық төлеуден жалтарды деп айыпталып, түрмеге жабылады. Соса Тониді түрмеден құтқару үшін Үкіметтегі байланыстарын пайдалануды ұсынады, бірақ егер Тони Сосаның есірткі операцияларын әшкерелеуге ниетті белсендіні өлтіруге көмектессе ғана. Беделді мейрамханада кешкі ас кезінде Тони қатты алкогольдік және есірткілік мас күйінде Мэнниді тұтқындады деп айыптайды және Эльвираны бедеу нашақор деп айыптайды, бұл Эльвираны күйеуінен құтыруға мәжбүр етеді. Тони мен Сосаның қолбасшысы «Көлеңке» белсендіні өлтіру үшін [[Нью-Йорк]]ке барады; көлеңке оның көлігінің астына радиомен басқарылатын бомба қояды. Кенеттен Тони белсендімен бірге әйелі мен балалары бомбамен бірге көлікке отырғанын көреді. Тони өзінің барлық қатыгездігіне қарамастан, жазықсыз әйел мен балаларды өлтіруге батылы бармайды және шабуылдан бас тартуға тырысады. Көлеңке бас тартқан кезде, Тони оны бомбаны жарып үлгермей өлтіреді. Содан кейін Тони Майамиге оралады, ал ашуланған Соса Тониден тапсырманы орындамағаны үшін кек алуға ант береді және белсендіге экспозициямен сөйлеуге мүмкіндік береді.

Анасының өтініші бойынша Кокаиннен жоғары тұрған Тони Джинаның ізіне түсіп, оны Мэннимен бірге табады. Ашуланған Тони Мэнниді атып тастайды, содан кейін ғана ол Джинаның оған үйленгенін біледі. Ашуланған Тони Джинамен бірге өзінің мүлкіне оралады, ал осы уақытта Сосаның адамдары аумаққа басып кіріп, Тонидің күзетшілерін бір-бірлеп өлтіреді. Осы уақытта Тони өз кабинетінде кокаиннің көп мөлшерін иіскейді және өзінің ең жақын досы Мэнниді өлтіру туралы қатты алаңдайды, содан кейін Джина мас күйінде және қолында револьвермен кабинетке кіреді. Джина Тониді өзіне алғысы келеді деп айыптап, ағасын атып өлтіреді, бірақ оны Сосаның адамдарының бірі өлтіреді, оны Тони жауап ретінде өлтіреді. Осыдан кейін Тони басқыншыларға мылтық пен граната атқышпен шабуыл жасайды, олардың көпшілігін өлтіреді, бірақ өзі бірнеше рет оқ жарақатын алады. Ауырсыну мен кокаинге ашуланған Тони шабуылдаушыларды мазақ етеді, ал осы уақытта Соса сарбазы Скалл лақап атымен кеңсеге көтеріледі (ол Омар Суаресті өлтірген) және Тониді мылтықпен арқасынан атып өлтіреді. Тонидің денесі балконнан бассейнге түсіп, жер шарының түбінде «әлем сенің аяғыңда» деген ирониялық жазумен қалады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Аль Пачино]]|3=Антонио (Тони) Монтана}}
{{Рөлдерде|[[Стивен Бауэр]]|3=Маноло «Мэнни» Рибера}}
{{Рөлдерде|[[Мишель Пфайффер]]|3=Эльвира Хэнкок}}
{{Рөлдерде|[[Роберт Лоджа]]|3=Фрэнк Лопес}}
{{Рөлдерде|[[Мэри Элизабет Мастрантонио]]|3=Джина Монтана}}
{{Рөлдерде|[[Мириам Колон]]|3=Джорджина Монтана}}
{{Рөлдерде|[[Анхель Салазар]]|3=Чи-Чи}}{{Рөлдерде|[[Ф. Мюррей Абрахам]]|3=Омар Суарес}}{{Рөлдерде|[[Пол Шенар]]|3=Алехандро Соса}}{{Рөлдерде|[[Харрис Юлин]]|3=Мел Бернштейн}}{{Рөлдерде|[[Тед Бениадис]]|3=Зейдельбаум}}{{РөлдердеАсты}}

== Балама нұсқалары ==

* «American Broadcasting Company» 1987 жылы фильмді теледидардан көрсету үшін 32 минутты редакциялады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Scarface{{!}} Trailers from Hell|url=http://trailersfromhell.com/scarface|website=trailersfromhell.com|accessdate=2014-06-08|archivedate=2014-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919022735/http://trailersfromhell.com/scarface/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 1987 жылғы теледидар үшін зорлық-зомбылық көріністері кесіліп, қосымша материалдар қосылды: 
** «Mariel» қайығы туралы мәтін пайда болған кезде, оқиға ойдан шығарылған деген ескерту қосылды. 
** «Бостандық қаласындағы» кеңейтілген эпизод-телефон машинасындағы Тони әпкесі Джинаға қоңырау шалуға тырысады; Анхель ағасы Паблоның телефон кітабынан іздейді; Тони мен Мэннидің «Бостандық қаласынан» шығуы туралы кеңейтілген әңгіме; Тони мен Мэнни теледидар көріп отыр.
** Тони анасының үйінде көбірек уақыт өткізеді, онда ол шампан ашып, Америкаға тост айтады. 
** Тони Сосаға барар алдында экрандағы мәтін «Кочабамбадан, Боливиядан» «Оңтүстік Америкаға» өзгертілді; осы сапар кезінде Соса Тониге өзінің сүйіктісі Габриэланы таныстырады.
** Тонидің адвокат Джорджбен алғашқы кездесуі. 
** Альберто Нью-Йоркте көліктің астына бомба қойғанда, Тони жақын маңдағы полицейлерді байқап, итін жоғалтқан адамның кейпіне еніп, олардың назарын аударады.
* «British Board of Film Classification» сертификаттау үшін 25 секундты кесіп тастады. 2000 жылы кесілген материалдар жойылды.
* DVD-дегі фильмнің шетелдік басылымының арнайы нұсқасында келесі жойылған көріністер болды:
** «Бостандық қаласындағы» кеңейтілген бөлім: телефон машинасындағы Тони әпкесі Джинаға қоңырау шалуға тырысады; Анхель ағасы Паблоның телефон кітапшасынан іздейді; Тони мен Мэнни арасындағы «Бостандық қаласынан» шығу туралы кеңейтілген әңгіме; Тони мен Мэнни теледидар көріп отыр.
** Тони мен Мэнни және тағы екі жүргізуші Майамидегі қыздарды тексеріп жатыр.
** Оңтүстік Америкаға барған кезде Тони басқа адамдармен есірткі саудасын талқылайды; Соса Тониді өзінің сүйіктісі Габриэльмен таныстырады.
** Тони мейрамханадағы адамдармен есірткі саудасын талқылайды.
** Тонидің адвокат Джорджбен алғашқы кездесуі.
** Альберто Нью-Йоркте көліктің астына бомба қойғанда, Тони жақын маңдағы полицейлерді байқап, итін жоғалтқан адамның кейпіне еніп, олардың назарын аударады.
* 2006 жылғы платина басылымында DD 5.1 және DTS 5.1 жаңа дыбыстық эффектілері бар, олар бұрын 2003 жылы фильмнің театрландырылған қайта шығарылымында ғана қол жетімді болды.
* [[Ұлыбритания]]да тек кең экранды бейнелер мен DVD шығарылымдары кесілмеген. Олар «And now the leg…!» сахнасында шынжырлы арамен және көшірмемен өлтірудің қашықтағы бөлігін қамтиды.
* [[Норвегия]]дағы [[кинотеатр]]ларда көрсетілмес бұрын, фильмнің соңында шынжырлы кісі өлтіру мен атыс көріністерінің көп бөлігі қысқартылды, DVD дискілерінде сатылатын нұсқасы кесілмеді.

== Марапаттары ==
1984 жылы фильм «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына ұсынылды:

* Үздік актер (драма) — Аль Пачино 
* Үздік қосалқы актер — Стивен Бауэр 
* Үздік саундтрек

1984 жылы режиссер «Алтын таңқурай» сыйлығына ұсынылды:

* Ең нашар режиссер — Брайан де Пальма

Фильм бірде-бір марапатқа ие болған жоқ.

== Саундтрегі ==
Фильмнің музыкасын итальяндық композитор және дискотека продюсері [[Джорджио Мородер]] жазды. Брайан Де Пальма Мородерді саундтректе жұмыс істеуге шақырды, өйткені режиссер оның «[[Американдық жиголо]]&lt;nowiki/&gt;» фильміндегі музыкасын жақсы көрді. Де Пальма тонаушының өз фильміне ұқсас стильде музыка жазғанын қалады, ол оны өте жақсы орындады. Саундтрек негізінен [[жаңа толқын]] мен [[синт-поп]] стилінде жазылған.

2022 жылдың 14 маусымында «Universal Pictures Film Music Classics»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.discogs.com/ru/label/1654362-Universal-Pictures-Film-Music-Heritage-Collection|title=Universal Pictures Film Music Heritage Collection|website=Discogs|accessdate=2022-06-15|archivedate=2022-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615120906/https://www.discogs.com/ru/label/1654362-Universal-Pictures-Film-Music-Heritage-Collection|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; топтамасының бөлігі ретінде «La-La Land Records» [[Дыбысжазба лейблі|лэйбл]]і Джорджио Мородердің түпнұсқа музыкасының екі дискілі басылымын жариялады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Джорджо Мородер]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/|title=SCARFACE: EXPANDED LIMITED EDITION (2-CD SET)|website=La-La Land Records|accessdate=2022-06-15|archivedate=2022-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220614191021/https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614191021/https://lalalandrecords.com/scarface-expanded-limited-edition-2-cd-set/ |date=2022-06-14 }} Бұл шығарылым 5000 бірлікпен шектеледі.

Кассалық алымдар: 

* АҚШ-та: 445 408 703 
* Әлемде: 20 476 000 доллар
* АҚШ-тағы бірінші апта үшін: 44 597 536

Бюджет 37 миллион долларды құрады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}{{Оливер Стоун фильмдері}}

[[Санат:Брайан Де Пальма фильмдері]]
[[Санат:АҚШ детективті фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:Оливер Стоун фильмдері]]
[[Санат:1983 жылғы АҚШ фильмдері]]</text>
      <sha1>5i46y0etyux9zuapw3qqdqplxwip3vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берік Уәли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753668</id>
    <revision>
      <id>3604262</id>
      <parentid>3536133</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15466" sha1="p8wxsocz0hfe59wnpzkfhp5u7tns7oy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Берік Уәли
| Суреті               = Berik Uali (cropped).jpg
| Атауы                = Уәли, 2025 жыл

| Титулы               = [[Абай облысы]]ның 2-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Абай облысы|әкімі]]
| Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 17 ақпан 2025 жылдан бастап 
| Басқаруын аяқтады    = 
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары              = [[Нұрлан Телманұлы Ұранхаев|Нұрлан Ұранхаев]]
| Ізбасары             = 

 | Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] кеңесшісі 
| Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_2      = 12 қыркүйек 2023 
 | Басқаруын аяқтады_2    = 17 ақпан 2025
 | Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_2              = 
 | Ізбасары_2             = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]]

 | Титулы_3               = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] 15 және 18-[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|баспасөз хатшысы]]
| Ту_3                 = Flag of Kazakhstan.svg 
| Ту2_3                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_3      = 12 қыркүйек 2023
 | Басқаруын аяқтады_3    = 17 ақпан 2025
 | Президент_3            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_3              = [[Нұрмұхамед Исманұлы Байғараев|Нұрмұхамед Байғараев]]
 | Ізбасары_3             = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]]

| Басқара бастады_4    = 22 наурыз 2019
| Басқаруын аяқтады_4  = 29 наурыз 2022
| Президент_4          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары_4            = [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]]
| Ізбасары_4           = [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]]

| Титулы_5             = [[Хабар (агенттік)|«Хабар»]] агенттігінің Басқарма төрағасы
| Ту_5                 = Khabar gold2.png
| Ту2_5                = 
| Басқара бастады_5    = 29 наурыз 2022
| Басқаруын аяқтады_5  = 12 қыркүйек 2023
| Президент_5          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Премьер_5            = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
| Ізашары_5            = [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]]
| Ізбасары_5           = [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]]

| Туған кездегі есімі = Берік Уәлиұлы Құрманғали&lt;ref name=&quot;baqkz&quot; /&gt;
| Туған күні         = 04.01.1977
| Туған жері         = [[Ойшілік]], {{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}}, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                = Уәли Құрманғалиұлы (1949—2024)
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = 5
| Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2008—)&lt;ref name=&quot;berikuali&quot;&gt;[https://abai.kz/post/17029 Берік Уәли: «Кеше ғана менімен әріптес болып жүрген журналисттердің өзі сынағанда, таңғалдым»]&lt;/ref&gt;
| Білімі               = [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты]] (1997)&lt;br /&gt;[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (2007)&lt;br /&gt;[[Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университеті]] (2014)
| Мамандығы            = кинотанушы, журналист, заңгер 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = Berik Uali
| Марапаттары          = {{Қатар
 |{{Парасат ордені}}
 |{{Құрмет ордені}}
}}
}}
'''Берік Уәли''' (туған кездегі есімі — '''Берік Уәлиұлы Құрманғали''';&lt;ref name=&quot;baqkz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/persons_directory/-rman-ali-berik-u-li-ly/ |title=Құрманғали Берік Уәлиұлы |language=kk |work=baq.kz |accessdate=2025-02-17}}&lt;/ref&gt; [[4 қаңтар]] [[1977 жыл]], [[Ақсуат ауданы]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, журналист, тележүргізуші, 2025 жылдан бастап [[Абай облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі|әкім]]і.

Бұрын Уәли [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] (2023–2025; 2019–2022), Президент кеңесшісі (2023–2025) және [[Хабар (агенттік)|Хабар]] агенттігінің Басқарма төрағасы (2022–2023) лауазымдарының иесі еді.

== Ерте жылдары және білімі ==
Берік Уәлиұлы Құрманғали 1977 жылғы 4 қаңтарда, [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]ндағы [[Ақсуат ауданы]]ның [[Ойшілік]] ауылында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;baqkz&quot; /&gt;

[[Найман]]ның [[Төртуыл]] руынан шыққан.&lt;ref name=&quot;berikuali&quot; /&gt;

[[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институты]]н «Кинотанушы», [[Қазақ ұлттық университеті]]н «Журналистика» (магистратура), сондай-ақ Қазақ инновациялық гуманитарлық-заң университетін «Құқықтану» мамандықтары бойынша бітірген.

== Еңбек жолы ==
Еңбек жолын 1997 жылы [[TAN (телеарна)|«Таң»]] телекомпаниясында «Алматы жаңалықтары» ақпараттық бағдарламасының тілшісі болып бастаған.

1998 жылдан 1999 жылға Уәли [[НТК (телеарна)|«НТК»]] телеарнасында «Жаңалықтар» ақпараттық бағдарламасының шығарушы редакторы еді. 2000–2007 жылдары аралығында [[31 арна (Қазақстан)|«31 арна»]] телерадиокомпаниясында» «Информбюро» ақпараттық бағдарламасының бас редакторы, «Еркін сөз» бағдарламасының авторы әрі жүргізушісі, «Дода» саяси ток-шоуының бас редакторы әрі жүргізушісі болған.

2007–2012 жылдары Уәли — «[[Хабар (агенттік)|Хабар]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» Агенттігі» АҚ  Ақпараттық бағдарламалар дирекциясы жаңалықтар қызметінің тілшісі, [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасынан шыққан «Бетпе-бет» ақпараттық-сараптамалық бағдарламасының жүргізушісі. 2009 жылдан 2012 жылға дейін ол [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы «Нұр-Медиа» ЖШС Жемқорлыққа қарсы медиа-орталығының басшысы еді.

2012 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] әкімі аппараты басшысының орынбасары — баспасөз қызметінің жетекшісі, Ішкі саясат және дін істері басқармасының басшысы болды да, 2015 және 2016 жылдары Нұр Отан партиясы төрағасының бірінші орынбасары [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметовтің]] кеңесшісі қызметін атқарды.

Уәли 2016–2018 жылдар аралығында [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрі]] [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбектің]] кеңесшісі, Инвестициялар және даму министрлігі Ақпараттық қамтамасыз ету департаментінің директоры болып жүріп 2017 жылдан 2018 жылға дейін «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]» ұлттық телеарнасында «1-студия» қоғамдық-саяси ток-шоуын жүргізді.

2018 жылдан 2019 жылға дейін ол [[Жамбыл облысы]] әкімдігі Ішкі саясат басқармасының басшысы болды да, кейін 2022 жылға дейін [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] болған.

2022 және 2023 жылдары Уәли [[Хабар (агенттік)|«Хабар» Агенттігі» АҚ]] басқарма төрағасы лауазымын атқарды, сонымен қатар 2022—2023 жылдары [[24KZ|«Хабар 24»]] арнасында «Бетпе-бет» бағдарламасын жүргізді.

2023–2025 жылдары ол — Қазақстан Президентінің Кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Баспасөз хатшысы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-isekeshev-aset-orentayuly-251346|title=Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы Берік Уәли|date=|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2025-02-17}}&lt;/ref&gt;

2025 жылы 17 ақпанда Президент Жарлығымен [[Абай облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/b-uali-turaly-171755|title=Б. Уәли туралы|date=2025-02-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|accessdate=2025-02-17}}&lt;/ref&gt; Бұл шешімді түрлі тұлғалар, соның ішінде [[Асхат Сергеевич Ниязов|Асхат Ниязов]] сынға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/obozhau1/1417 |title=Надеюсь, что это шутка такая |language=ru |author=[[Асхат Сергеевич Ниязов|Ниязов, Асхат]] |date=2025-02-15 |accessdate=2025-02-17}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша лауазымдары ==
* [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|«ҚР Президентінің телерадиокешені» КеАҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2019—2022)
* [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК» АҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2022)&lt;ref&gt;[https://rtrk.kz/kz/press-releases/110/ Берік Уәли «Қазақстан» РТРК» АҚ Директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;
* [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы (2023—2025)
* Республикалық құсбегілік федерациясының президенті (2022 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://qusbegilik.kz/?page_id=37 Басшылық]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
Уәли — «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының (2011), [[Парасат ордені|Парасат]] (2024), [[Құрмет ордені|Құрмет]] (2019) ордендерінің, Қазақстан Президенті Алғысының (2021), Президенті Әкімшілігінің «Мінсіз қызметі үшін» төсбелгісінің (2022) және 5 мерекелік медальдің иегері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан облыс әкімдері}}

{{DEFAULTSORT:Уәли, Берік}}
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан тележүргізушілері]]
[[Санат:Қазақстан құқықтанушылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]]
[[Санат:Қазақстан президентінің кеңесшілері]]
[[Санат:Абай облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>p8wxsocz0hfe59wnpzkfhp5u7tns7oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мүмкін дүние</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755664</id>
    <revision>
      <id>3604182</id>
      <parentid>3508219</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <comment>/* Метафизикада */</comment>
      <origin>3604182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12376" sha1="clb0kwljjt1bi6fxkv1bpvbfukgdv4j" xml:space="preserve">'''Мүмкін дүние''' ({{lang-en|Possible world}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін дүниелер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін дүниелер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын дүнйлер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық дүниесінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] - бұл нақтылық дүниесінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] - бұл кем дегенде бірер мүмкін дүниеде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (немесе сөзсіз жалған айтылымдар) – ешбір мүмкін дүниеде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар деп аталады) – бұл барлық мүмкін дүниелерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).

[[Кездейсоқ айтылымдар]] – бұл кейбір мүмкін дүниелерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>clb0kwljjt1bi6fxkv1bpvbfukgdv4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604184</id>
      <parentid>3604182</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <comment>/* Метафизикада */</comment>
      <origin>3604184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12382" sha1="s4x1xx6ukwenpto10wh1azvwndg8t1r" xml:space="preserve">'''Мүмкін дүние''' ({{lang-en|Possible world}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін дүниелер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау ==
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін дүниелер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын дүнйлер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық дүниесінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] - бұл нақтылық дүниесінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] - бұл кем дегенде бірер мүмкін дүниеде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (немесе сөзсіз жалған айтылымдар) – ешбір мүмкін дүниеде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар деп аталады) – бұл барлық мүмкін дүниелерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).

[[Кездейсоқ айтылымдар]] – бұл кейбір мүмкін дүниелерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>s4x1xx6ukwenpto10wh1azvwndg8t1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604187</id>
      <parentid>3604184</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау */</comment>
      <origin>3604187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13478" sha1="b7dqakmph0rtmptntl3sdgzs61f57mi" xml:space="preserve">'''Мүмкін дүние''' ({{lang-en|Possible world}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін дүниелер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау ==
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін дүниелер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын дүнйлер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық дүниесінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] - бұл нақтылық дүниесінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] - бұл кем дегенде бірер мүмкін дүниеде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (немесе сөзсіз жалған айтылымдар) – ешбір мүмкін дүниеде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар деп аталады) – бұл барлық мүмкін дүниелерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).&lt;ref&gt;Қараңыз: «A Priori және A Posteriori» (авторы: Джейсон С. Баер), ''[http://www.iep.utm.edu/apriori/#H3 Internet Encyclopedia of Philosophy]'': «Сөзсіз айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде шындық мәні тұрақты болып қалатын айтылым. Осылайша, сөзсіз шын айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей шындық, ал сөзсіз жалған айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей жалған айтылым. Керісінше, шын мәндегі кездейсоқ айтылым барлық мүмкін дүниелерге бірдей сай келе бермейді: кез келген кездейсоқ айтылым үшін кем дегенде бір шындық болатын және кем дегенде бір жалған болатын дүние қалайда болады деп жорамалданады». 2012 жылдың 7 шілдесі&lt;/ref&gt;

[[Кездейсоқ айтылымдар]] – бұл кейбір мүмкін дүниелерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>b7dqakmph0rtmptntl3sdgzs61f57mi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604189</id>
      <parentid>3604187</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау */</comment>
      <origin>3604189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13663" sha1="njsq3vcigx7lq9znmc6l1ksyf929dij" xml:space="preserve">'''Мүмкін дүние''' ({{lang-en|Possible world}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін дүниелер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау ==
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін дүниелер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын дүнйлер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық дүниесінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] (False propositions) - бұл нақтылық дүниесінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] (Possible propositions) - бұл кем дегенде бірер мүмкін дүниеде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (Impossible propositions) (немесе сөзсіз жалған айтылымдар (necessarily false propositions) – ешбір мүмкін дүниеде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (Necessarily true propositions)(көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар (necessary propositions) деп аталады) – бұл барлық мүмкін дүниелерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).&lt;ref&gt;Қараңыз: «A Priori және A Posteriori» (авторы: Джейсон С. Баер), ''[http://www.iep.utm.edu/apriori/#H3 Internet Encyclopedia of Philosophy]'': «Сөзсіз айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде шындық мәні тұрақты болып қалатын айтылым. Осылайша, сөзсіз шын айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей шындық, ал сөзсіз жалған айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей жалған айтылым. Керісінше, шын мәндегі кездейсоқ айтылым барлық мүмкін дүниелерге бірдей сай келе бермейді: кез келген кездейсоқ айтылым үшін кем дегенде бір шындық болатын және кем дегенде бір жалған болатын дүние қалайда болады деп жорамалданады». 2012 жылдың 7 шілдесі&lt;/ref&gt;

[[Кездейсоқ айтылымдар]] (Contingent propositions) – бұл кейбір мүмкін дүниелерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>njsq3vcigx7lq9znmc6l1ksyf929dij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604190</id>
      <parentid>3604189</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alphy Haydar</username>
        <id>36950</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау */</comment>
      <origin>3604190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13663" sha1="oz6bolzpf6t168y3xiubzxablzh0wvk" xml:space="preserve">'''Мүмкін дүние''' ({{lang-en|Possible world}}) - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және [[модалды логика]]ны [[семантика]]лық  қамтамасыз ету үшін логикада, [[философия]]да және [[лингвистика]]да ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. [[Дэвид Льюис]] секілді [[модалды реализм|модал реалистері]] олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал [[Роберт Сталнакер]] сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды.

== Логикада ==
Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді.

Мүмкін дүниелер модальды және [[интенсивті логика]]дағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P (&quot;мүмкін P&quot; деп оқылады) рас болады, [[егер тек егер]] нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса.  

Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры [[Монтег грамматикасы]]на негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол [[Ричард Монтегю]]дің [[интенсивті логикасы]]на сүйенеді.&lt;ref&gt;{{cite conference |url=https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&amp;context=biyclc |title=Formal Semantics: Origins, Issues, Early Impact |year=2011 |conference=This Proceeding of the Symposium for Cognition, Logic and Communication |volume=6 |book-title=Baltic International Yearbook of Cognition, Logic and Communication}}&lt;/ref&gt; Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды.

[[Дерекқор теориясы]] (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Suciu |first1=Dan |url=https://books.google.com/books?id=dYdyEAAAQBAJ&amp;dq=probabilistic+databases+book&amp;pg=PP1 |title=Probabilistic Databases |last2=Olteanu |first2=Dan |last3=Re |first3=Christopher |last4=Koch |first4=Christoph |date=2022-05-31 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-01879-4 |language=en}} See section 1.2.2, &quot;Possible Worlds Semantics&quot;&lt;/ref&gt;

== Метафизикада ==
Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі [[модалды реализм]] деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина ''нақтылық индекстілігі'' деп аталған, өйткені ол &quot;нақты&quot; деген термин &quot;қазір,&quot; &quot;осында&quot; секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол [[модалдылық]] теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді &quot;онтологиялық құрметті&quot; нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын &quot;оңай&quot; алуға тырысатын &quot;ерсац-модалды реализм&quot; деп атады.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David |date=1973 |title=Counterfactuals |publisher= John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lewis |first=David|date=1986 |title=On the plurality of worlds. |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt;

[[Модалды реализм]] даулы. [[У.Б.О. Куайн]] (Quine) оны &quot;метафизикалық әсірелеушілік&quot; ретінде қабылдамады.&lt;ref&gt;[[Willard Van Orman Quine|W. V. O. Quine]], &quot;Proportional Objects&quot; in ''Ontological Relativity and Other Essays'', 1969, pp.140-147&lt;/ref&gt; [[Р. Стальнакер]] (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің &quot;бола алатын мүмкін жолдары&quot; дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін &quot;actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік &quot;Мен&quot; қолдануға болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stalnaker |first1=Robert|date=1976 |title=Possible worlds |journal=[[Noûs]] |volume=10 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.2307/2214477|jstor=2214477}}&lt;/ref&gt;

Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kripke |first=Saul |date=1972 |title= Naming and necessity. |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

== Сөзсіздік пен мүмкіндікті айқындау ==
Ежелгі Грек мәдениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі [[Аристотель]] арқылы логика ғылымын жүйелеуді бастауы болды. Аристотельден бастап философтар айтылымның (proposition) [[сөзсіздік]], [[кездейсоқтық]] және [[мүмкінсіздік]] сынды логикалық мәртебесіне айырықша назар аударды. ХХ ғасырда бұл ұғымдарды айқындау мүмкін дүниелер түсінігі қолданысқа енді. [[Модаль логика]]да айтылым рас (true) болатын және өтірік (false) болатын дүнйлер тұрғысынан түсінілді. Оған келесідей эквиваленттер ұсынылды:

[[Рас айтылымдар]] (True propositions)  - бұл нақтылық дүниесінде шын болатындар (мысалы: &quot;Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Жалған айтылымдар]] (False propositions) - бұл нақтылық дүниесінде өтірікн ұсыныстар (мысалы: &quot;Қазақстан 1992 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;).

[[Мүмкін айтылымдар]] (Possible propositions) - бұл кем дегенде бірер мүмкін дүниеде шын болады (мысалы: &quot;Қазақстан 1917 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін алды.&quot;). Бұk төменде көрсетілген нұсқаларға сәйкестендіріп айтқанда, сөзсіз айтылымдарды қамтиды.

[[Мүмкінсіз айтылымдар]] (Impossible propositions), немесе сөзсіз жалған айтылымдар (necessarily false propositions) – ешбір мүмкін дүниеде шын болмайтын айтылым (мысалы: &quot;Тәуелсіздік дегеніміз отарлану&quot;).

[[сөзсіз айтылымдар|Сөзсіз шын айтылымдар]] (Necessarily true propositions), көбінесе жай ғана сөзсіз айтылымдар (necessary propositions) деп аталады – бұл барлық мүмкін дүниелерде шындыққа жанасатын айтылымдар (мысалы: «2 + 2 = 4»; «барлық бойдақтар үйленбеген»).&lt;ref&gt;Қараңыз: «A Priori және A Posteriori» (авторы: Джейсон С. Баер), ''[http://www.iep.utm.edu/apriori/#H3 Internet Encyclopedia of Philosophy]'': «Сөзсіз айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде шындық мәні тұрақты болып қалатын айтылым. Осылайша, сөзсіз шын айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей шындық, ал сөзсіз жалған айтылым - бұл барлық мүмкін дүниелерде бірдей жалған айтылым. Керісінше, шын мәндегі кездейсоқ айтылым барлық мүмкін дүниелерге бірдей сай келе бермейді: кез келген кездейсоқ айтылым үшін кем дегенде бір шындық болатын және кем дегенде бір жалған болатын дүние қалайда болады деп жорамалданады». 2012 жылдың 7 шілдесі&lt;/ref&gt;

[[Кездейсоқ айтылымдар]] (Contingent propositions) – бұл кейбір мүмкін дүниелерде шын, ал басқаларында жалған айтылымдар (мысалы: &quot;Эрцгерцог Франц Фердинандқа 1914 жылы қастандық жасалды&quot; кездейсоқ шындыққа жанасады және &quot;Эрцгерцог Франц Фердинанд 1914 жылғы қастандықтан аман қалды&quot; деген кезейсоқ жалған).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Модалды логика]]</text>
      <sha1>oz6bolzpf6t168y3xiubzxablzh0wvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3603979</id>
      <parentid>3603452</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3603979</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="7xijcn0vqv61iq66wwixwaekzesdzj4" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 243648,
	&quot;pages&quot;: 666934,
	&quot;edits&quot;: 3600262,
	&quot;users&quot;: 177568,
	&quot;activeusers&quot;: 521,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8695
}</text>
      <sha1>7xijcn0vqv61iq66wwixwaekzesdzj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(38) Леда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770642</id>
    <revision>
      <id>3604003</id>
      <parentid>3529874</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3604003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="agxt5d689nuwvqszet6r239nfvcuoya" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #FFFFC0
| name = (38) Леда
| symbol = 
| image = [[Сурет:38Leda (Lightcurve Inversion).png|200px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Жан Шакорнак
| discovered = 12.01.1856
| mp_name =
| alt_names = A904 SF, 1949 QO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=38 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 14.03.2012
| aphelion = 473,233 млн [[Шақырым|ш]]
| perihelion = 346,541 млн ш
| semimajor = 2,739925 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| eccentricity = 0,1545
| period = 4,53 жыл
| avg_speed = 17,886 ш/с
| inclination = 6,9729°
| asc_node = 295,760°
| mean_anomaly = 159,202°
| arg_perihelion = 169,757°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 92,255 ± 0,49 шақырым
| mass = 7,16⋅10&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt; кг
| density = 1,74 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = 0,0225 м/с²
| escape_velocity = 0,0455 ш/с
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,055
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 8,32}}
'''(38) Леда''' - [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан ірі [[астероид]].

Оны 1856 жылы 12 қаңтарда [[Жан Шакорнак]] [[Париж обсерваториясы]]нда ашты.

[[Спарта]] патшасы [[Тиндарей]]дің жары [[Леда]]ның құрметіне орай аталды.

[[Сурет:38 Leda orbit on 01 Jan 2009.png|thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1—100)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>agxt5d689nuwvqszet6r239nfvcuoya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604099</id>
      <parentid>3604003</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Kuralbayev Almas|Kuralbayev Almas]] ([[User talk:Kuralbayev Almas|т]]) өңдемелерінен [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3529874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2004" sha1="jnre7aipdm35o15mc36bk0h9ppot1n5" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #FFFFC0
| name = (38) Леда
| symbol = 
| image = [[Сурет:38Leda (Lightcurve Inversion).png|200px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Жан Шакорнак
| discovered = 12.01.1856
| mp_name =
| alt_names = A904 SF, 1949 QO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=38 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 14.03.2012
| aphelion = 473,233 млн [[Шақырым|ш]]
| perihelion = 346,541 млн ш
| semimajor = 2,739925 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| eccentricity = 0,1545
| period = 4,53 жыл
| avg_speed = 17,886 ш/с
| inclination = 6,9729°
| asc_node = 295,760°
| mean_anomaly = 159,202°
| arg_perihelion = 169,757°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 92,255 ± 0,49 шақырым
| mass = 7,16⋅10&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt; кг
| density = 1,74 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = 0,0225 м/с²
| escape_velocity = 0,0455 ш/с
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,055
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 8,32}}
'''(38) Леда''' — [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан ірі [[астероид]].

Оны 1856 жылы 12 қаңтарда [[Жан Шакорнак]] [[Париж обсерваториясы]]нда ашты.

[[Спарта]] патшасы [[Тиндарей]]дің жары [[Леда]]ның құрметіне орай аталды.

[[Сурет:38 Leda orbit on 01 Jan 2009.png|thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1—100)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>jnre7aipdm35o15mc36bk0h9ppot1n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774721</id>
    <revision>
      <id>3604151</id>
      <parentid>3557853</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T22:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3604151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15469" sha1="prvvwv4tgoncwo432s7tjveze4ncwns" xml:space="preserve">'''Барон''' ([[көне франц]]. ''baron'', [[соңғы лат]]. ''barō''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]''; see also ''[http://www.etymonline.com/index.php?term=baron Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627144129/http://www.etymonline.com/index.php?term=baron |date=2017-06-27 }}''&lt;/ref&gt; — еркін адам, жауынгер; ежелгі герман тіліндегі baro — еркек&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/world_history/text/1862916|архив=https://web.archive.org/web/20230104005201/https://bigenc.ru/world_history/text/1862916 Барон]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; сөзінен шыққан) — [[ортағасыр]]лық [[феодал]]дық [[Батыс Еуропа]]дағы ірі иелік иесі, дворян және [[феодал]]дық сеньор; кейінірек жай ғана құрметті дворяндық [[лауазым]]. Әйелдерге берілетін баламасы — '''баронесса'''. Мысалы, [[Англия]]дағы барон лауазымы (бұл атақ күні бүгінге дейін сақталған) — кіші пэр атағы болып саналады және иерархиялық жүйеде виконттан төмен тұрып, жоғарғы дворяндар (пэрлер) лауазымдарының ішінде соңғы орынды иеленеді. Ал [[Германия]]да бұл лауазым [[Граф (лауазым)|граф]] атағынан төмен тұрған.
[[Сурет:ScotsBaronsHelm.JPG|thumb|Шотланд баронының дулығасы.]]

== Лауазым тарихы ==
[[Германия]]да бастапқыда барон [[лауазым]]ы иелік ету құқығы болмаса да, тікелей [[император]]дан жер телімдерін немесе бекітілген «лендік» кірістерді алған рыцарлық әулет мүшелеріне берілді. XV ғасырдан бастап барон атағы екінші дәрежелі билеуші үйлерге вассалдық тәуелділікте болған дворян әулеттеріне де беріле бастады. Осыған байланысты барон ([[фрайгерр]]) лауазымы иерархияда графтан төмен орынға ие болды. Осыған ұқсас жағдай [[Австрия]]да, [[Англия]]да және [[Франция]]да да орын алды; бұл елдерде барон лауазымы [[виконт]]тан, [[Граф (лауазым)|графтан]], [[маркиз]]ден және [[герцог]]тан, сондай-ақ маркиздер мен герцогтардың барлық ұлдарынан және графтардың үлкен ұлдарынан төмен тұрды.

== Ұлыбритания ==
​Англияда нормандық жаулап алуға дейін барон лауазымы тек феодалдық сипатта болды, алайда тұрақты парламенттің пайда болуымен ол мұрагерлік дворяндық атаққа айналды: монарх Лордтар палатасына жазбаша шақырту жіберу арқылы пэрлік атақ бере алатын болды. Феодалдық міндеттемелердің маңызы біртіндеп төмендеп, олар [[Англия парламентінің 1660 жылғы актісі]]мен толықтай жойылды. Қазіргі уақытта мұрагерлік барон лауазымы тек корольдік отбасы мүшелеріне ғана беріледі. Ал бүгінде ең көп таралғаны — саясаткерлер мен қоғам қайраткерлеріне [[Лордтар палатасы]]на шақыру мақсатында берілетін барон дәрежесіндегі өмірлік пэр атағы.

[[Шотландия]]да барондар пэрлер қатарына жатпайды; олар өз феодтарында шектелген қылмыстық және азаматтық сот юрисдикциясына құқығы бар феодалдық сеньорлар болды және өз қалауы бойынша судьяларды, прокурорларды және сот шенеуніктерін тағайындай алатын. Шотландияда феодалдық құқық ресми түрде Парламент актісімен тек 2004 жылғы 28 қарашадан бастап жойылды. Осы сәттен бастап барлық шотландтық феодалдық барондар өздерінің барондық мәртебесі негізінде ие болған иелік ету және сот ісін жүргізу құқықтарынан айырылды. Барон лауазымы 2004 жылғы 28 қарашаға дейін негіз болып келген бұрынғы феодалдық жер иеліктері мен юрисдикциядан бөлініп, қарапайым мұрагерлік дворяндық атақтар санатына ауыстырылды. Қазіргі уақытта Шотландия бароны лауазымы (аталған Актінің 63-бабы негізінде) оған 2004 жылғы 28 қарашаға дейін иелік еткендер үшін сақталған және ол Шотландияның лауазымды дворяндары арасындағы ең кіші дәреже болып саналады.

== Польша ==
[[Польша]]да бұл лауазымды [[канцлер]], [[воевода]], [[каштелян]], [[скарбник]], подкоморий, судья, [[стольник]], подстольник, чашник, подчашник, [[ловчий]], конюший сияқты зайырлы лауазымды тұлғалар иеленді. Олардың барон немесе комит (comes) атағы мұрагерлік бойынша ер балаларына беріліп отырды. Князьдік сый-тарту ретінде оларға тұрақты халқы бар жер иеліктері беріліп, қол астындағыларға жоғарғы билік жүргізу және түрлі салықтар (алым-салықтар) жинау құқығы берілді.&lt;ref&gt;''Историк, академик В. Грабеньский''. История польского народа. Ред. А. П. Костелецкая. — Мн. 2014 г. Изд. 2-е . Полиграфкомбинат им. Я. Коласа. Серия: Народы Земли. стр. 81-82. ISBN 978-985-7056-93-4.&lt;/ref&gt;

== Ресей империясы ==
[[Сурет:Bruckner - Münchhausen.jpg|thumb|Барон [[Карл Фридрих Иероним фон Мюнхгаузен]]]]
[[Ресей империясы]]нда барон титулы [[I Петр]] тарапынан енгізілді, оны алғаш рет 1710 жылы [[П.П. Шафиров]] алды. Кейін бұл титул [[А.И. Остерман]]ға (1721), [[А.Г.]], [[Н.Г.]] және [[С.Г. Строганов]]тарға (1722), [[А.Э. Штамбкен]]ге (1726) берілді. Әулеттер ресейлік, прибалтық және шетелдік болып бөлінді.

=== Ресейлік әулеттер ===
Ресей империясында титул негізінен қаржыгерлерге және өнеркәсіпшілерге, сондай-ақ тектілікке жатпайтын тұлғаларға (мысалы, банкирлер [[де Смет]]ке (1772), [[И.Ю. Фредерикс]]ке (1773), [[Р. Сутерланд]]қа (1788) және т.б. (барлығы 31 әулет)) берілді.

=== Прибалтық әулеттер ===
Прибалтық өлкенің Ресей империясының құрамына қосылуымен және [[лифлянд]] (1710), [[эстлянд]] (1712) және [[курлянд]] (1728–1747) дворяндығының құқықтары мен артықшылықтарының мойындалуымен, ол ресейлік дворяндыққа жатқызылды. Прибалтикада титулға құқық 1846 жылы сол аумақ Ресейге қосылған сәтке дейін дворяндық [[матрикулдар]]ға енгізілген және онда барондар деп аталған әулеттерге танылды (мысалы, [[фон Бэр]], [[фон Ветберг]], [[фон Врангель]], [[фон Рихтер]], [[фон Оргис-Рутенберг]], [[фон Клюхтцнер]], [[фон Коскуль]], [[фон Неттельгорст]]).

=== Шетелдік әулеттер ===
Ресей империясында шетелдік барондық әулеттердің саны 88-ге жетті.

Біріншіден, бұлар басқа мемлекеттердің титулдарына ие болып, Ресей бодандығын қабылдағандар (мысалы, Боде ([[Қасиетті Рим империясы]], 1839 және 1842), фон Беллинсгаузен ([[Швеция]], 1865), фон Дельвиг ([[Швеция]], 1868), Жомини ([[Франция]], 1847), Остен-Дризен ([[Бранденбург]], 1894), Рейские-Дубениц ([[Богемия]], 1857).

Екіншіден, бұлар шетел мемлекеттерінде барондық титул алған Ресей бодандары (мысалы, фон Аш ([[Қасиетті Рим империясы]], 1762), фон Розен ([[Қасиетті Рим империясы]], 1802), Толь ([[Аустрия]], 1814), Кёне ([[Рейсс]] (аға тармағы), 1862).

Барондық мәртебе сондай-ақ (императордың рұқсатымен) тікелей еркек жынысты ұрпақтары болмаған туыстас немесе жекжат барондық әулеттің титулы мен тегін қосу арқылы да берілді (Гершау-Флотов, 1898; Местмахер-Будде, 1902).

Барондық әулет тегіне құрметті қосымша жалғаудың тек бір ғана жағдайы болды: И. И. Меллер-Закомельский, 1789.

Барондар «ваше благородие» (титулсыз дворяндар сияқты) немесе «господин барон» деген атаумен жүгіну құқығын пайдаланды, әулеттер дворяндық шежіре кітаптарының 5-бөлігіне енгізілді.

[[XIX ғасыр]]дың соңында Ресейде (сөнгендерін қоса алғанда) шамамен 240 барондық әулет есепке алынды, олардың басым бөлігі остзейлік (прибалтық) дворяндық өкілдері болды; барондық мәртебеге жаңа грамоталар берілді: 1881–1895 жылдары — 45, 1895–1907 жылдары — 171.

Титул 1917 жылғы 11 қарашадағы ВЦИК пен Совнаркомның Декретімен жойылды.

== Жапония империясы ==
[[Сурет:Shidehara Kijuro on TIME magazine cover.jpg|thumb|200px|Барон [[Кидзюро Сидэхара]], Жапонияның сыртқы істер министрі, «Time» журналының мұқабасында, 1931 жыл.]]

'''Дансяку''' — [[кадзоку]] құрамындағы барондық мәртебе (қытайлық [[нань]] титулынан шыққан), 1884–1947 жылдардағы Жапонияның жоғары аристократиялық сословиесі. Аға және кіші IV класс дәрежесіне (сёсии, дзюсии) теңестірілген. Барлығы 409 мәрте берілген.

== Қазіргі Еуропа ==
Қазіргі [[Еуропа]]да бүгінгі күнге дейін [[Бельгия]] королі, [[Испания]] королі, [[Лихтенштейн]] кінәзі тарапынан дворяндыққа көтеру және барондықты қоса алғанда дворяндық титулдарды беру тәжірибесі сақталған. Бұрын берілген титулдар, соның ішінде мұрагерлік және кейіннен алынған (яғни құқықтары дәлелденіп, кейін ресми түрде танылған) титулдар, Еуропаның барлық монархияларында, сондай-ақ [[Сан-Марино]] мен [[Финляндия]]да ресми түрде танылады.

[[Франция]]да ел тарихындағы монархиялық режимдердің бірінде мұрагерлік болған титулдар азаматтың заңды есімінің бір бөлігі болып саналады және бастапқы құқықтарына сәйкес мұрагерлік тәртіппен беріледі (өйткені олар тек еркек тармағы бойынша өтеді). Титул бұрын [[монархия]] кезеңінде мұрагерлік болмаған жағдайда, өзін-өзі жариялау немесе ұзақ уақыт қолдану арқылы есімнің заңды бөлігіне айнала алмайды және ешқандай артықшылықтар мен басымдық бермесе де, француз азаматтық және қылмыстық соттарында азаматтық есіммен бірдей қорғауға құқылы. Титулдарды пайдалануды реттеу Әділет министрлігінің бюросы арқылы жүзеге асырылады, ол өтініш берушінің титулды туу туралы куәлік сияқты ресми құжаттарда заңды түрде пайдалану құқығын тексеріп, рұқсат бере алады.

[[Германия]]да 1918 жылғы [[Қараша революциясы]]нан кейін дворяндық титулдар жойылды, бірақ олар тектің құрамына оның бір бөлігі ретінде енгізілді. [[Аустрия]]да титулдарды тектің бөлігі ретінде де қолдануға заң жүзінде тыйым салынған.

== Тағы қараңыз ==
* [[Барония]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Лауазымдар]]
[[Санат:Дворяндық]]
[[Санат:Барондық әулеттер]]</text>
      <sha1>prvvwv4tgoncwo432s7tjveze4ncwns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3604159</id>
      <parentid>3603654</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T03:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3604159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738116" sha1="f41zefn1sn4fv82dyg7knzncphq6jrl" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72238]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 44498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 116255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 361697]
|-
|3
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283159]
|-
|4
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 15223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40923]
|-
|5
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41644]
|-
|6
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 30208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 52461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 215083]
|-
|7
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 37369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 116070]
|-
|8
|[[Арқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 8459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 13983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17259]
|-
|9
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 135642]
|-
|10
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 8234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 22161]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120826]
|-
|12
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 32749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 71092]
|-
|13
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26861]
|-
|14
|[[Түпті жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 7001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11259]
|-
|15
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 5890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17267]
|-
|16
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14989]
|-
|17
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 3784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26619]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 89641]
|-
|19
|[[Қазақстан музейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8819]
|-
|20
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 5242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 10959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 29392]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 103795]
|-
|22
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 17453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 69535]
|-
|23
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33131]
|-
|24
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10959]
|-
|25
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50049]
|-
|26
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 62196]
|-
|27
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26478]
|-
|28
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 125586]
|-
|29
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29875]
|-
|30
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 5635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13191]
|-
|31
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60564]
|-
|32
|[[Жуніс Сахиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9349]
|-
|33
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56005]
|-
|34
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 28805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59461]
|-
|35
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 79322]
|-
|36
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40336]
|-
|37
|[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7758]
|-
|38
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6469]
|-
|39
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20121]
|-
|40
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 7520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 7520]
|-
|41
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55891]
|-
|42
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15507]
|-
|43
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 19444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84612]
|-
|44
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 17077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 121611]
|-
|45
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52973]
|-
|46
|[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6258]
|-
|47
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 7385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18451]
|-
|48
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 59133]
|-
|49
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 26931]
|-
|50
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 86003]
|-
|51
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19303]
|-
|52
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11594]
|-
|53
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16956]
|-
|54
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43893]
|-
|55
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36011]
|-
|56
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40674]
|-
|57
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25304]
|-
|58
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16378]
|-
|59
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40960]
|-
|60
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 8953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41342]
|-
|61
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46922]
|-
|62
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31007]
|-
|63
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22361]
|-
|64
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8772]
|-
|65
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27924]
|-
|66
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27743]
|-
|67
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 2418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8389]
|-
|68
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33359]
|-
|69
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 24084]
|-
|70
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15237]
|-
|71
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 26114]
|-
|72
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16759]
|-
|73
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36916]
|-
|74
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63068]
|-
|75
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 29143]
|-
|76
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 38618]
|-
|77
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16160]
|-
|78
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50436]
|-
|79
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9827]
|-
|80
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50171]
|-
|81
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12767]
|-
|82
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29996]
|-
|83
|[[Түменбай Қуандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4365]
|-
|84
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11724]
|-
|85
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 42506]
|-
|86
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20609]
|-
|87
|[[Асқар Алтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5387]
|-
|88
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18478]
|-
|89
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 16969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 68782]
|-
|90
|[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4139]
|-
|91
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11065]
|-
|92
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17601]
|-
|93
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23080]
|-
|94
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 13594]
|-
|95
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 8524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26365]
|-
|96
|[[Kaspi.kz]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi.kz 3123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi.kz 3363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi.kz 4592]
|-
|97
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15051]
|-
|98
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 7231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33593]
|-
|99
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42195]
|-
|100
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 7185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 66373]
|-
|101
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33647]
|-
|102
|[[Ғарышкер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6470]
|-
|103
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27325]
|-
|104
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66684]
|-
|105
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20594]
|-
|106
|[[Темірхан Медетбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4608]
|-
|107
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14096]
|-
|108
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21882]
|-
|109
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29145]
|-
|110
|[[Юрий Алексеевич Гагарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5346]
|-
|111
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6634]
|-
|112
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18627]
|-
|113
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25600]
|-
|114
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 83738]
|-
|115
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 5802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19469]
|-
|116
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28623]
|-
|117
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31040]
|-
|118
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60452]
|-
|119
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47730]
|-
|120
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8199]
|-
|121
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37746]
|-
|122
|[[Жәркен Бөдешұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6832]
|-
|123
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6654]
|-
|124
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13049]
|-
|125
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28040]
|-
|126
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4029]
|-
|127
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25572]
|-
|128
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22408]
|-
|129
|[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3241]
|-
|130
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 64625]
|-
|131
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41868]
|-
|132
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11959]
|-
|133
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8842]
|-
|134
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12795]
|-
|135
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6825]
|-
|136
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26733]
|-
|137
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7966]
|-
|138
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22436]
|-
|139
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32642]
|-
|140
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4430]
|-
|141
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30310]
|-
|142
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41737]
|-
|143
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38269]
|-
|144
|[[Ғарышкерлер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2537]
|-
|145
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 6441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28706]
|-
|146
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6931]
|-
|147
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19994]
|-
|148
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13578]
|-
|149
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16202]
|-
|150
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28993]
|-
|151
|[[Отырар кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3985]
|-
|152
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16980]
|-
|153
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 25367]
|-
|154
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21299]
|-
|155
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 4077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 21547]
|-
|156
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 27216]
|-
|157
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34420]
|-
|158
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26458]
|-
|159
|[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3486]
|-
|160
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13740]
|-
|161
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32854]
|-
|162
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32385]
|-
|163
|[[Авторлық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3986]
|-
|164
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37275]
|-
|165
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15449]
|-
|166
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30766]
|-
|167
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24020]
|-
|168
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 5113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23133]
|-
|169
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10212]
|-
|170
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9954]
|-
|171
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8451]
|-
|172
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 46301]
|-
|173
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20516]
|-
|174
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13819]
|-
|175
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28573]
|-
|176
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36518]
|-
|177
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31137]
|-
|178
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21432]
|-
|179
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 6978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 33865]
|-
|180
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22421]
|-
|181
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4028]
|-
|182
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58667]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24179]
|-
|184
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30168]
|-
|185
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11268]
|-
|186
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17358]
|-
|187
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16002]
|-
|188
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22168]
|-
|189
|[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10562]
|-
|190
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10970]
|-
|191
|[[Александрия кiтапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2594]
|-
|192
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32178]
|-
|193
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23598]
|-
|194
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23883]
|-
|195
|[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4826]
|-
|196
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21238]
|-
|197
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 25433]
|-
|198
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7181]
|-
|199
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17565]
|-
|200
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 5180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20682]
|-
|201
|[[Құралайдың салқыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7688]
|-
|202
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10058]
|-
|203
|[[Пернетақта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6040]
|-
|204
|[[Қарлығаштар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8729]
|-
|205
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27907]
|-
|206
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23913]
|-
|207
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29295]
|-
|208
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16448]
|-
|209
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26467]
|-
|210
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24137]
|-
|211
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30210]
|-
|212
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32858]
|-
|213
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20603]
|-
|214
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15199]
|-
|215
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21905]
|-
|216
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25214]
|-
|217
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13228]
|-
|218
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17048]
|-
|219
|[[Ғарыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5230]
|-
|220
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26185]
|-
|221
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18720]
|-
|222
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17748]
|-
|223
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 5979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25704]
|-
|224
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19183]
|-
|225
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14744]
|-
|226
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18330]
|-
|227
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24164]
|-
|228
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27062]
|-
|229
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2927]
|-
|230
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20144]
|-
|231
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25646]
|-
|232
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20139]
|-
|233
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25122]
|-
|234
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39771]
|-
|235
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11613]
|-
|236
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5986]
|-
|237
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10996]
|-
|238
|[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4329]
|-
|239
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17758]
|-
|240
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 4181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26432]
|-
|241
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7943]
|-
|242
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31184]
|-
|243
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26618]
|-
|244
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24011]
|-
|245
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18926]
|-
|246
|[[Принтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2759]
|-
|247
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 14300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21054]
|-
|248
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13366]
|-
|249
|[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3708]
|-
|250
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 4230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18234]
|-
|251
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17425]
|-
|252
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17645]
|-
|253
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60025]
|-
|254
|[[Қазақстан кітапханалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2067]
|-
|255
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13577]
|-
|256
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12752]
|-
|257
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28093]
|-
|258
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21608]
|-
|259
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17714]
|-
|260
|[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7059]
|-
|261
|[[Алгоритм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 8184]
|-
|262
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17859]
|-
|263
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18872]
|-
|264
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30485]
|-
|265
|[[Тінтуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2131]
|-
|266
|[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3838]
|-
|267
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6098]
|-
|268
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 4367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19195]
|-
|269
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 2299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 12215]
|-
|270
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23012]
|-
|271
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17000]
|-
|272
|[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6276]
|-
|273
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9561]
|-
|274
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 22977]
|-
|275
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6944]
|-
|276
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8144]
|-
|277
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32640]
|-
|278
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 3865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 15223]
|-
|279
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29607]
|-
|280
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9901]
|-
|281
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20602]
|-
|282
|[[Рим империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9712]
|-
|283
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21721]
|-
|284
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19752]
|-
|285
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38628]
|-
|286
|[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1641]
|-
|287
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 23436]
|-
|288
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11185]
|-
|289
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8145]
|-
|290
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15615]
|-
|291
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41607]
|-
|292
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12018]
|-
|293
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13576]
|-
|294
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12660]
|-
|295
|[[Галактика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3417]
|-
|296
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16739]
|-
|297
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18208]
|-
|298
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 6973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37530]
|-
|299
|[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2923]
|-
|300
|[[Марс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5236]
|-
|301
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22103]
|-
|302
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3664]
|-
|303
|[[Үй құстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 65]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1894]
|-
|304
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10090]
|-
|305
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8731]
|-
|306
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18180]
|-
|307
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23801]
|-
|308
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7627]
|-
|309
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10556]
|-
|310
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 2934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9736]
|-
|311
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9441]
|-
|312
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9773]
|-
|313
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1848]
|-
|314
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17308]
|-
|315
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 6153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29704]
|-
|316
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14686]
|-
|317
|[[Жеңіс күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5692]
|-
|318
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19505]
|-
|319
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17566]
|-
|320
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26852]
|-
|321
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10918]
|-
|322
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14029]
|-
|323
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17469]
|-
|324
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15696]
|-
|325
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13168]
|-
|326
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16493]
|-
|327
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12846]
|-
|328
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7491]
|-
|329
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14474]
|-
|330
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20774]
|-
|331
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13968]
|-
|332
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18586]
|-
|333
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16759]
|-
|334
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6200]
|-
|335
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12920]
|-
|336
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30635]
|-
|337
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13676]
|-
|338
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15658]
|-
|339
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12640]
|-
|340
|[[Тел өскен ұл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1986]
|-
|341
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19763]
|-
|342
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11241]
|-
|343
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7858]
|-
|344
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27597]
|-
|345
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10719]
|-
|346
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12449]
|-
|347
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26370]
|-
|348
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12303]
|-
|349
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15874]
|-
|350
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12421]
|-
|351
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14214]
|-
|352
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4774]
|-
|353
|[[Қазақстандағы туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6291]
|-
|354
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15451]
|-
|355
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23282]
|-
|356
|[[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7818]
|-
|357
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11227]
|-
|358
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20027]
|-
|359
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12125]
|-
|360
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25194]
|-
|361
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16009]
|-
|362
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6381]
|-
|363
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4946]
|-
|364
|[[Монитор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3619]
|-
|365
|[[Леонардо да Винчи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4524]
|-
|366
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13471]
|-
|367
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14497]
|-
|368
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19970]
|-
|369
|[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5400]
|-
|370
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15490]
|-
|371
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 7263]
|-
|372
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6367]
|-
|373
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16196]
|-
|374
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9227]
|-
|375
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4663]
|-
|376
|[[Медеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 8084]
|-
|377
|[[Шолпан (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 6125]
|-
|378
|[[Галстук]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2460]
|-
|379
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16586]
|-
|380
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12903]
|-
|381
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15446]
|-
|382
|[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3136]
|-
|383
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15259]
|-
|384
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25436]
|-
|385
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18925]
|-
|386
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16417]
|-
|387
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16753]
|-
|388
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11947]
|-
|389
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17399]
|-
|390
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12913]
|-
|391
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25869]
|-
|392
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11873]
|-
|393
|[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5432]
|-
|394
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13981]
|-
|395
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8709]
|-
|396
|[[Тыныс белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9236]
|-
|397
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 25177]
|-
|398
|[[Франция Ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1420]
|-
|399
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18950]
|-
|400
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37350]
|-
|401
|[[Қайта құру кезеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7418]
|-
|402
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4029]
|-
|403
|[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1475]
|-
|404
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 14195]
|-
|405
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13424]
|-
|406
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8655]
|-
|407
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6495]
|-
|408
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8310]
|-
|409
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7211]
|-
|410
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9629]
|-
|411
|[[Плагиат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2191]
|-
|412
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17368]
|-
|413
|[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1212]
|-
|414
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9928]
|-
|415
|[[Қазақ солдаты (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3864]
|-
|416
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13156]
|-
|417
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12825]
|-
|418
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14721]
|-
|419
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 7270]
|-
|420
|[[Жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1902]
|-
|421
|[[Кеңес Одағының Батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5221]
|-
|422
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32983]
|-
|423
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24479]
|-
|424
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 6903]
|-
|425
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7878]
|-
|426
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32469]
|-
|427
|[[Аспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3323]
|-
|428
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5296]
|-
|429
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5457]
|-
|430
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8130]
|-
|431
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9535]
|-
|432
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 14763]
|-
|433
|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7388]
|-
|434
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8964]
|-
|435
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10087]
|-
|436
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13007]
|-
|437
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12548]
|-
|438
|[[Қояндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11235]
|-
|439
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13379]
|-
|440
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11088]
|-
|441
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4558]
|-
|442
|[[Мона Лиза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3588]
|-
|443
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11963]
|-
|444
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7011]
|-
|445
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19410]
|-
|446
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12453]
|-
|447
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8323]
|-
|448
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16352]
|-
|449
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2285]
|-
|450
|[[Лувр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2970]
|-
|451
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11449]
|-
|452
|[[Электронды пошта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4132]
|-
|453
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11924]
|-
|454
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5036]
|-
|455
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12402]
|-
|456
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3231]
|-
|457
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20187]
|-
|458
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15145]
|-
|459
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 2941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14669]
|-
|460
|[[Бейсенбай Кенжебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2939]
|-
|461
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8383]
|-
|462
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13363]
|-
|463
|[[Киелі жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1473]
|-
|464
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8197]
|-
|465
|[[Гераклит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 98]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1568]
|-
|466
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18446]
|-
|467
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10739]
|-
|468
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23815]
|-
|469
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13251]
|-
|470
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11151]
|-
|471
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15377]
|-
|472
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16001]
|-
|473
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15536]
|-
|474
|[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8355]
|-
|475
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19907]
|-
|476
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 2977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19550]
|-
|477
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12531]
|-
|478
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9459]
|-
|479
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19519]
|-
|480
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 31989]
|-
|481
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7814]
|-
|482
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12175]
|-
|483
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 6632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33215]
|-
|484
|[[Келес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1831]
|-
|485
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15559]
|-
|486
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 2001]
|-
|487
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11229]
|-
|488
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6872]
|-
|489
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 23544]
|-
|490
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30967]
|-
|491
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10918]
|-
|492
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9125]
|-
|493
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13081]
|-
|494
|[[Орыс асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1636]
|-
|495
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15968]
|-
|496
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18998]
|-
|497
|[[Мысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6352]
|-
|498
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19066]
|-
|499
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12756]
|-
|500
|[[Салауатты өмір салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6863]
|-
|501
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18770]
|-
|502
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9615]
|-
|503
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13022]
|-
|504
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21444]
|-
|505
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12655]
|-
|506
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6260]
|-
|507
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11673]
|-
|508
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10139]
|-
|509
|[[Қатысушы:1nter pares]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2372]
|-
|510
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10041]
|-
|511
|[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10371]
|-
|512
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2548]
|-
|513
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24217]
|-
|514
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10253]
|-
|515
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9234]
|-
|516
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16625]
|-
|517
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18315]
|-
|518
|[[Әсет Найманбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3533]
|-
|519
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27724]
|-
|520
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16083]
|-
|521
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11337]
|-
|522
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7219]
|-
|523
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6392]
|-
|524
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8084]
|-
|525
|[[Ай (серік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6504]
|-
|526
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23198]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12003]
|-
|528
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9523]
|-
|529
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18253]
|-
|530
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12372]
|-
|531
|[[Аралас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4334]
|-
|532
|[[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11992]
|-
|533
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12914]
|-
|534
|[[Есім ханның ескі жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5671]
|-
|535
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10014]
|-
|536
|[[Нұралы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6531]
|-
|537
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14709]
|-
|538
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8628]
|-
|539
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10883]
|-
|540
|[[Гиннесс рекордтар кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2435]
|-
|541
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18496]
|-
|542
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5933]
|-
|543
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15946]
|-
|544
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12791]
|-
|545
|[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3418]
|-
|546
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5358]
|-
|547
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5079]
|-
|548
|[[Илон Маск]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 4070]
|-
|549
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7615]
|-
|550
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12843]
|-
|551
|[[Аққан жұлдыз (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3322]
|-
|552
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11510]
|-
|553
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9290]
|-
|554
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12756]
|-
|555
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16091]
|-
|556
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17524]
|-
|557
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10042]
|-
|558
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16159]
|-
|559
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11751]
|-
|560
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6744]
|-
|561
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10085]
|-
|562
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11692]
|-
|563
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22720]
|-
|564
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13018]
|-
|565
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17309]
|-
|566
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7615]
|-
|567
|[[Чернобыль апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 3009]
|-
|568
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7643]
|-
|569
|[[Кітапхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4134]
|-
|570
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15951]
|-
|571
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9964]
|-
|572
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12394]
|-
|573
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3725]
|-
|574
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7180]
|-
|575
|[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4513]
|-
|576
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7904]
|-
|577
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21628]
|-
|578
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17119]
|-
|579
|[[Құс жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3985]
|-
|580
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9101]
|-
|581
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8948]
|-
|582
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14735]
|-
|583
|[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2266]
|-
|584
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10756]
|-
|585
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7854]
|-
|586
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11278]
|-
|587
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9490]
|-
|588
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13333]
|-
|589
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 2767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 13082]
|-
|590
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13687]
|-
|591
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9155]
|-
|592
|[[Татарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3440]
|-
|593
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4039]
|-
|594
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11953]
|-
|595
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3642]
|-
|596
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8788]
|-
|597
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4498]
|-
|598
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6555]
|-
|599
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10380]
|-
|600
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17901]
|-
|601
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 2012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13323]
|-
|602
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11711]
|-
|603
|[[Мұражай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5767]
|-
|604
|[[Мөде қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5467]
|-
|605
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9000]
|-
|606
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5187]
|-
|607
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7125]
|-
|608
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13619]
|-
|609
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9123]
|-
|610
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8214]
|-
|611
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15650]
|-
|612
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15563]
|-
|613
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7930]
|-
|614
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9021]
|-
|615
|[[Бақбақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4350]
|-
|616
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7924]
|-
|617
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11622]
|-
|618
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11221]
|-
|619
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9625]
|-
|620
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5687]
|-
|621
|[[Қазақстан 2050]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5098]
|-
|622
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7550]
|-
|623
|[[Мәлік Ғабдуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12939]
|-
|624
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11590]
|-
|625
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3704]
|-
|626
|[[Өзбектер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4361]
|-
|627
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10578]
|-
|628
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15342]
|-
|629
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3743]
|-
|630
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29704]
|-
|631
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7265]
|-
|632
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13413]
|-
|633
|[[Кемпірқосақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3761]
|-
|634
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10791]
|-
|635
|[[Қырғыз асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1580]
|-
|636
|[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6932]
|-
|637
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8299]
|-
|638
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8094]
|-
|639
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9450]
|-
|640
|[[Таласбек Әсемқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3250]
|-
|641
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13556]
|-
|642
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9940]
|-
|643
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14261]
|-
|644
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11654]
|-
|645
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8577]
|-
|646
|[[Қарағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 5003]
|-
|647
|[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3915]
|-
|648
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11106]
|-
|649
|[[Иосиф Виссарионович Сталин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7073]
|-
|650
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14030]
|-
|651
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9166]
|-
|652
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10810]
|-
|653
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 12000]
|-
|654
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7377]
|-
|655
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8400]
|-
|656
|[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4985]
|-
|657
|[[Николай Коперник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 4350]
|-
|658
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3851]
|-
|659
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16735]
|-
|660
|[[Ежелгі Рим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4499]
|-
|661
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 2008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9760]
|-
|662
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9671]
|-
|663
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15176]
|-
|664
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7045]
|-
|665
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12871]
|-
|666
|[[Раушангүлділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5878]
|-
|667
|[[Шоқжұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4658]
|-
|668
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10815]
|-
|669
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9218]
|-
|670
|[[Ақсақ құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5204]
|-
|671
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14040]
|-
|672
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6486]
|-
|673
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8588]
|-
|674
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12812]
|-
|675
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 11921]
|-
|676
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14188]
|-
|677
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26239]
|-
|678
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13541]
|-
|679
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12648]
|-
|680
|[[Тiлеуке Құлекеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3166]
|-
|681
|[[КСРО ыдырауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 5993]
|-
|682
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9618]
|-
|683
|[[Бейбітшілік және келісім сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5771]
|-
|684
|[[Спорт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4611]
|-
|685
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5811]
|-
|686
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14612]
|-
|687
|[[Еңлік — Кебек (пьеса)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8991]
|-
|688
|[[Геродот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6783]
|-
|689
|[[Көтеш Райымбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2087]
|-
|690
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11411]
|-
|691
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19940]
|-
|692
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8165]
|-
|693
|[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|-
|694
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8818]
|-
|695
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8382]
|-
|696
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8982]
|-
|697
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8487]
|-
|698
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8636]
|-
|699
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11065]
|-
|700
|[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2190]
|-
|701
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20036]
|-
|702
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21711]
|-
|703
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7144]
|-
|704
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4483]
|-
|705
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11292]
|-
|706
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9870]
|-
|707
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6632]
|-
|708
|[[Мәскеу шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2931]
|-
|709
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11082]
|-
|710
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11042]
|-
|711
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2314]
|-
|712
|[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4482]
|-
|713
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9451]
|-
|714
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16806]
|-
|715
|[[Астана Опера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4421]
|-
|716
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8866]
|-
|717
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24680]
|-
|718
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13419]
|-
|719
|[[Қазақстан халқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7015]
|-
|720
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4434]
|-
|721
|[[Семирамида аспалы бағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10166]
|-
|722
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10423]
|-
|723
|[[Украин асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 813]
|-
|724
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 5004]
|-
|725
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6596]
|-
|726
|[[Алғашқы көмек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5960]
|-
|727
|[[Балбырауын (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4051]
|-
|728
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6954]
|-
|729
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12231]
|-
|730
|[[Бразилия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6556]
|-
|731
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13337]
|-
|732
|[[Көпен Әмірбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3539]
|-
|733
|[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2705]
|-
|734
|[[Оқшау сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5970]
|-
|735
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8901]
|-
|736
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11083]
|-
|737
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4613]
|-
|738
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 18541]
|-
|739
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18237]
|-
|740
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9902]
|-
|741
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6768]
|-
|742
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8352]
|-
|743
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7919]
|-
|744
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15416]
|-
|745
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5973]
|-
|746
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17746]
|-
|747
|[[Үркер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2514]
|-
|748
|[[Арыстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4778]
|-
|749
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10858]
|-
|750
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9468]
|-
|751
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14550]
|-
|752
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8772]
|-
|753
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6085]
|-
|754
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9695]
|-
|755
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 1964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8222]
|-
|756
|[[Әдемі инелік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 917]
|-
|757
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10601]
|-
|758
|[[Ленинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2640]
|-
|759
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4689]
|-
|760
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 9994]
|-
|761
|[[Адам даму индексі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3738]
|-
|762
|[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1168]
|-
|763
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31124]
|-
|764
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6855]
|-
|765
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11011]
|-
|766
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8741]
|-
|767
|[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6061]
|-
|768
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3012]
|-
|769
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8429]
|-
|770
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6184]
|-
|771
|[[Меркурий (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4562]
|-
|772
|[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 885]
|-
|773
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6280]
|-
|774
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7486]
|-
|775
|[[:Санат:Айтыс ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7373]
|-
|776
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6809]
|-
|777
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6690]
|-
|778
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6366]
|-
|779
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6207]
|-
|780
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9442]
|-
|781
|[[Ұлықбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3172]
|-
|782
|[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 843]
|-
|783
|[[Байқоңыр (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3441]
|-
|784
|[[Шиебөрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2261]
|-
|785
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7427]
|-
|786
|[[Тәж Махал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5446]
|-
|787
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15273]
|-
|788
|[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5383]
|-
|789
|[[Алматы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11136]
|-
|790
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6206]
|-
|791
|[[Қоқиқаздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3979]
|-
|792
|[[Альберт Эйнштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5927]
|-
|793
|[[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17789]
|-
|794
|[[Ғылыми-техникалық революция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 5505]
|-
|795
|[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5058]
|-
|796
|[[Пароль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1463]
|-
|797
|[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2137]
|-
|798
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6555]
|-
|799
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8215]
|-
|800
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5866]
|-
|801
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11031]
|-
|802
|[[Өркениеттер қақтығысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2995]
|-
|803
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17530]
|-
|804
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4227]
|-
|805
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1422]
|-
|806
|[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4576]
|-
|807
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8570]
|-
|808
|[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4651]
|-
|809
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13293]
|-
|810
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11885]
|-
|811
|[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 93]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2348]
|-
|812
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11812]
|-
|813
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7615]
|-
|814
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5209]
|-
|815
|[[Шайтанкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2537]
|-
|816
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4253]
|-
|817
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8901]
|-
|818
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1500]
|-
|819
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6871]
|-
|820
|[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2167]
|-
|821
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11101]
|-
|822
|[[Қартқожа (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5007]
|-
|823
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23978]
|-
|824
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12031]
|-
|825
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11981]
|-
|826
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8263]
|-
|827
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11171]
|-
|828
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8708]
|-
|829
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17935]
|-
|830
|[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7298]
|-
|831
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9643]
|-
|832
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11710]
|-
|833
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8616]
|-
|834
|[[Хромосомалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5118]
|-
|835
|[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2937]
|-
|836
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11967]
|-
|837
|[[Қазақ КСР-нің &quot;мемлекеттік егемендігі туралы&quot; декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3178]
|-
|838
|[[Адамның кейбір кездері...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1438]
|-
|839
|[[Баубек Бұлқышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 3021]
|-
|840
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10183]
|-
|841
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18662]
|-
|842
|[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6283]
|-
|843
|[[Смағұл Сәдуақасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7248]
|-
|844
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9576]
|-
|845
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8179]
|-
|846
|[[Тұмар ханша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9538]
|-
|847
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9709]
|-
|848
|[[Мария Кюри]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1976]
|-
|849
|[[Ықылас Дүкенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4115]
|-
|850
|[[Рауғаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2113]
|-
|851
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9994]
|-
|852
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9703]
|-
|853
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5922]
|-
|854
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6470]
|-
|855
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3856]
|-
|856
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8149]
|-
|857
|[[Надежда Андреевна Лушникова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1500]
|-
|858
|[[Юпитер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4380]
|-
|859
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9377]
|-
|860
|[[Анықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10971]
|-
|861
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5876]
|-
|862
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7083]
|-
|863
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8144]
|-
|864
|[[:Санат:Қазақстан актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2495]
|-
|865
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11190]
|-
|866
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8676]
|-
|867
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5278]
|-
|868
|[[Спартак көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1826]
|-
|869
|[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4462]
|-
|870
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9864]
|-
|871
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 4990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14866]
|-
|872
|[[Қорық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4175]
|-
|873
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5215]
|-
|874
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4489]
|-
|875
|[[Жұқпалы аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7589]
|-
|876
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2704]
|-
|877
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7571]
|-
|878
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8510]
|-
|879
|[[Тамыз бүлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3434]
|-
|880
|[[Дүниежүзілік денсаулық күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 55]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 937]
|-
|881
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 9996]
|-
|882
|[[Үлгі:Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5449]
|-
|883
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4539]
|-
|884
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2972]
|-
|885
|[[Сатурн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3572]
|-
|886
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7833]
|-
|887
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15764]
|-
|888
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6691]
|-
|889
|[[Дәнеш Рақышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1868]
|-
|890
|[[Жұбан Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9035]
|-
|891
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15362]
|-
|892
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3037]
|-
|893
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14648]
|-
|894
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 9134]
|-
|895
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16932]
|-
|896
|[[Кенелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2446]
|-
|897
|[[Антивирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5528]
|-
|898
|[[Конгресс кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1171]
|-
|899
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15713]
|-
|900
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8662]
|-
|901
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7246]
|-
|902
|[[Бауырымен жорғалаушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4753]
|-
|903
|[[Ауыл шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9402]
|-
|904
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8801]
|-
|905
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6766]
|-
|906
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5624]
|-
|907
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11624]
|-
|908
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 14449]
|-
|909
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 13942]
|-
|910
|[[Британ мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 770]
|-
|911
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14778]
|-
|912
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8490]
|-
|913
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4543]
|-
|914
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17408]
|-
|915
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8040]
|-
|916
|[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3995]
|-
|917
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6242]
|-
|918
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5297]
|-
|919
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8556]
|-
|920
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11017]
|-
|921
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5727]
|-
|922
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7914]
|-
|923
|[[Қазанғап Тілепбергенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3619]
|-
|924
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7177]
|-
|925
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26029]
|-
|926
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10157]
|-
|927
|[[:Санат:Қазақстан театрлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1704]
|-
|928
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8723]
|-
|929
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5868]
|-
|930
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11219]
|-
|931
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5946]
|-
|932
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20372]
|-
|933
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9725]
|-
|934
|[[Хеопс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3377]
|-
|935
|[[Бәйтерек (мифология)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3791]
|-
|936
|[[Сілтеме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1802]
|-
|937
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8747]
|-
|938
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5166]
|-
|939
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9851]
|-
|940
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19928]
|-
|941
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 644]
|-
|942
|[[Ұлттық кітап күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 547]
|-
|943
|[[Эрмитаж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1994]
|-
|944
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11007]
|-
|945
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16557]
|-
|946
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2379]
|-
|947
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9084]
|-
|948
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5586]
|-
|949
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13096]
|-
|950
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10592]
|-
|951
|[[Ілия Жақанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3554]
|-
|952
|[[Инеліктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2018]
|-
|953
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8154]
|-
|954
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10214]
|-
|955
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14141]
|-
|956
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9690]
|-
|957
|[[Күйші (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3900]
|-
|958
|[[Алкандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5585]
|-
|959
|[[Қуыршақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1811]
|-
|960
|[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1232]
|-
|961
|[[Жұлын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5804]
|-
|962
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7166]
|-
|963
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6962]
|-
|964
|[[Алкендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3627]
|-
|965
|[[Бір жасушалылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2552]
|-
|966
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7342]
|-
|967
|[[Төлеген Тоқтаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2722]
|-
|968
|[[Сталинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2357]
|-
|969
|[[Швейцария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5518]
|-
|970
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14341]
|-
|971
|[[Емен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3329]
|-
|972
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5325]
|-
|973
|[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4138]
|-
|974
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11954]
|-
|975
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4684]
|-
|976
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7720]
|-
|977
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9884]
|-
|978
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13832]
|-
|979
|[[Айша бибі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6100]
|-
|980
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8323]
|-
|981
|[[Торғайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2528]
|-
|982
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6492]
|-
|983
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10169]
|-
|984
|[[Сәбит Дөнентаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4356]
|-
|985
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7440]
|-
|986
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10557]
|-
|987
|[[Эрнест Хемингуэй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4113]
|-
|988
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7545]
|-
|989
|[[Үлкен деректер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2101]
|-
|990
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9130]
|-
|991
|[[Аутизм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5496]
|-
|992
|[[Үстірт қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8198]
|-
|993
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8054]
|-
|994
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7711]
|-
|995
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5852]
|-
|996
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13177]
|-
|997
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9945]
|-
|998
|[[Қарахан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5783]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>f41zefn1sn4fv82dyg7knzncphq6jrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйел дирижёрлер (тізім)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777758</id>
    <revision>
      <id>3603953</id>
      <parentid>3603437</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72029" sha1="3g8xeli2i0zzcbstktq3p3unaunjzsy" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған.  2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ализе Леон ([[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aria Carrillo &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ана Эрчулий (Словения) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ә'''

* Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Б'''

* Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Поплавска (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Скоукрофт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Беверли Эверетт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''В'''

* Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валентина Викторовна Голубева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Симфонический оркестр&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;Концертный центр &quot;Череповец&quot;|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Витезслава Капралова &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Аллен (1953) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Allen &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; composer / arranger - concert band Noten &amp; Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=DIRIGENTIN &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Грете Педерсен (1960) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artist-Portrait &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дениола Кураджа ([[Албания]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=deniolakuraja.com &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дана Муриева (2000) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дана Муриева &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=HOME &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дебра Чеверино (1976) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Деляна Лазарова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дора Христова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Е'''

* Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елена Евстратенко (майор) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ë'''

* Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ж'''

* Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жуану Карнейру (Португалия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Carneiro &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Orchestra &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''З'''

* Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&amp;id=558:zahia-ziouani&amp;catid=92|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – она во мне… &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''И'''

* Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инма Шара (1972) Испания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; NileFM &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Эль-Генеди (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ&quot;العين الإخبارية&quot;: أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Й'''

* Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''К'''

* Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Морин (1994) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Винкор (1995) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Wincor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Клер Жибо (1945) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Карина Канеллакис (1981) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kristiina Poska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катрине Виннес (Норвегия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NMH &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&amp;q=Caroline+B.+Nichols&amp;pg=PT326&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Caroline%20B.%20Nichols&amp;f=false|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Куми Нариман Вадиа (Үндістан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words &amp; Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Летиция Труве (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия Амадио (1964) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Любовь Носова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мари-Жанна Сереро (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Александровна Романова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Макраки (Греция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Эклунд (1973) Россия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday &amp; Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марлен Урбай (Куба) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Ракич ([[Сербия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nia Imani Franklin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Натали Штуцман (1965) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нисан Ак (Түркия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nisan Ak &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нежат Амири ([[Иран]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Назанин Агахани (1980) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нварт Андреасян (Армения, Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Власова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Кротик (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''П'''

* Полина Лебедева (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Паниз Фарьюсефи (Иран) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розмари Йорганджи (Албания) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Росила Самир (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рут Райнхардт (Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sarah Caldwell &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Pioneer, Conductor, Producer &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Струнгару (Румыния) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сперанца Скаппуччи (Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сьюзен Хейг (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сайра Сиверсон (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Т'''

* Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tianyi Lu &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''У'''

* Ульяна Созанская (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чаовэнь Тин (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Челси Галло (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шайма Хусейн (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет А. Бейкер (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Этель Легинска (1886–1970) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethel Leginska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Esin Aydingoz &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Энн Ланди (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элиза Вегас (Вьетнам) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisa Vegas &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада  әйел дирижëрлердің 230 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.''

== Әдебиет ==
# '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
# Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
# L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
# KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
# Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Дирижёрлер тізімі]]</text>
      <sha1>3g8xeli2i0zzcbstktq3p3unaunjzsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604276</id>
      <parentid>3603953</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Tuttiorchestra687 [[Әйел дирижёрлер тізімі]] бетін [[Әйел дирижёрлер (тізім)]] бетіне жылжытты: Мақала атауын өзгерту.</comment>
      <origin>3603953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72029" sha1="3g8xeli2i0zzcbstktq3p3unaunjzsy" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған.  2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ализе Леон ([[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aria Carrillo &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ана Эрчулий (Словения) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ә'''

* Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Б'''

* Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Поплавска (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Скоукрофт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Беверли Эверетт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''В'''

* Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валентина Викторовна Голубева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Симфонический оркестр&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;Концертный центр &quot;Череповец&quot;|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Витезслава Капралова &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Аллен (1953) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Allen &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; composer / arranger - concert band Noten &amp; Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=DIRIGENTIN &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Грете Педерсен (1960) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artist-Portrait &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дениола Кураджа ([[Албания]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=deniolakuraja.com &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дана Муриева (2000) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дана Муриева &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=HOME &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дебра Чеверино (1976) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Деляна Лазарова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дора Христова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Е'''

* Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елена Евстратенко (майор) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ë'''

* Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ж'''

* Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жуану Карнейру (Португалия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Carneiro &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Orchestra &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''З'''

* Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&amp;id=558:zahia-ziouani&amp;catid=92|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – она во мне… &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''И'''

* Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инма Шара (1972) Испания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; NileFM &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Эль-Генеди (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ&quot;العين الإخبارية&quot;: أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Й'''

* Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''К'''

* Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Морин (1994) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Винкор (1995) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Wincor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Клер Жибо (1945) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Карина Канеллакис (1981) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kristiina Poska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катрине Виннес (Норвегия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NMH &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&amp;q=Caroline+B.+Nichols&amp;pg=PT326&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Caroline%20B.%20Nichols&amp;f=false|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Куми Нариман Вадиа (Үндістан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words &amp; Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Летиция Труве (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия Амадио (1964) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Любовь Носова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мари-Жанна Сереро (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Александровна Романова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Макраки (Греция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Эклунд (1973) Россия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday &amp; Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марлен Урбай (Куба) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Ракич ([[Сербия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nia Imani Franklin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Натали Штуцман (1965) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нисан Ак (Түркия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nisan Ak &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нежат Амири ([[Иран]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Назанин Агахани (1980) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нварт Андреасян (Армения, Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Власова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Кротик (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''П'''

* Полина Лебедева (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Паниз Фарьюсефи (Иран) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розмари Йорганджи (Албания) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Росила Самир (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рут Райнхардт (Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sarah Caldwell &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Pioneer, Conductor, Producer &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Струнгару (Румыния) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сперанца Скаппуччи (Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сьюзен Хейг (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сайра Сиверсон (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Т'''

* Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tianyi Lu &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''У'''

* Ульяна Созанская (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чаовэнь Тин (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Челси Галло (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шайма Хусейн (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет А. Бейкер (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Этель Легинска (1886–1970) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethel Leginska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Esin Aydingoz &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Энн Ланди (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элиза Вегас (Вьетнам) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisa Vegas &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада  әйел дирижëрлердің 230 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.''

== Әдебиет ==
# '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
# Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
# L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
# KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
# Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Дирижёрлер тізімі]]</text>
      <sha1>3g8xeli2i0zzcbstktq3p3unaunjzsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604285</id>
      <parentid>3604276</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3604285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72029" sha1="8n3az6bdjukcwws622zcuhy8jqyypb1" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған.  2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ализе Леон ([[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aria Carrillo &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ана Эрчулий (Словения) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ә'''

* Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Б'''

* Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Поплавска (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Скоукрофт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Беверли Эверетт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''В'''

* Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валентина Викторовна Голубева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Симфонический оркестр&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;Концертный центр &quot;Череповец&quot;|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Витезслава Капралова &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Аллен (1953) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Allen &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; composer / arranger - concert band Noten &amp; Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=DIRIGENTIN &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Грете Педерсен (1960) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artist-Portrait &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дениола Кураджа ([[Албания]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=deniolakuraja.com &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дана Муриева (2000) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дана Муриева &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=HOME &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дебра Чеверино (1976) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Деляна Лазарова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дора Христова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Е'''

* Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елена Евстратенко (майор) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ë'''

* Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ж'''

* Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жуану Карнейру (Португалия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Carneiro &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Orchestra &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''З'''

* Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&amp;id=558:zahia-ziouani&amp;catid=92|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – она во мне… &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''И'''

* Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инма Шара (1972) Испания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; NileFM &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Эль-Генеди (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ&quot;العين الإخبارية&quot;: أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Й'''

* Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''К'''

* Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Морин (1994) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Винкор (1995) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Wincor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Клер Жибо (1945) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Карина Канеллакис (1981) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kristiina Poska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катрине Виннес (Норвегия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NMH &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&amp;q=Caroline+B.+Nichols&amp;pg=PT326&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Caroline%20B.%20Nichols&amp;f=false|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Куми Нариман Вадиа (Үндістан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words &amp; Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Летиция Труве (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия Амадио (1964) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Любовь Носова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мари-Жанна Сереро (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Александровна Романова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Макраки (Греция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Эклунд (1973) Россия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday &amp; Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марлен Урбай (Куба) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Ракич ([[Сербия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nia Imani Franklin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Натали Штуцман (1965) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нисан Ак (Түркия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nisan Ak &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нежат Амири ([[Иран]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Назанин Агахани (1980) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нварт Андреасян (Армения, Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Власова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Кротик (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''П'''

* Полина Лебедева (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Паниз Фарьюсефи (Иран) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розмари Йорганджи (Албания) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Росила Самир (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рут Райнхардт (Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sarah Caldwell &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Pioneer, Conductor, Producer &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Струнгару (Румыния) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сперанца Скаппуччи (Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сьюзен Хейг (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сайра Сиверсон (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Т'''

* Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tianyi Lu &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''У'''

* Ульяна Созанская (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чаовэнь Тин (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Челси Галло (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шайма Хусейн (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет А. Бейкер (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Этель Легинска (1886–1970) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethel Leginska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Esin Aydingoz &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Энн Ланди (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элиза Вегас (Вьетнам) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisa Vegas &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада  әйел дирижëрлердің 230 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.''

== Әдебиет ==
* '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
* Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
* L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
# KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
* Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Дирижёрлер тізімі]]</text>
      <sha1>8n3az6bdjukcwws622zcuhy8jqyypb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604286</id>
      <parentid>3604285</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3604286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72029" sha1="lnq1116h8q81dnpae31etn4ernk1zx0" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландт текті америкалық дирижёр. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі маэстро Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен А. Дворжактың №9 симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы Нью-Йоркте әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірініш ханымы Элеонора Рузвельт қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап Швейцариядағы Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында П.Чайковскийдің «Аққу көлі» балетімен дебют өткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ану Тали''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анастасия Вельт''' (1995; Ресей) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна (Семëновна) Закирова-Гулишамбарова''' (1976; КСРО, [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі Фуат Шәкірұлы Мансұровтың шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. София Губайдулинаның заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған.  2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; Ресей) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр Андрис Нельсонс жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; КСРО, [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ализе Леон ([[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алия Нурланкызы Сали (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ария Каррильо ([[Коста-Рика]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aria Carrillo &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; South Dakota Symphony Orchestra|url=https://sdsymphony.org/about/musicians-artists/orchestra-members/bios/aria-carrillo/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ана Эрчулий (Словения) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ә'''

* Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Б'''

* Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Поплавска (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Скоукрофт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Беверли Эверетт (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''В'''

* Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валентина Викторовна Голубева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Симфонический оркестр&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;Концертный центр &quot;Череповец&quot;|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Витезслава Капралова &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Аллен (1953) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Allen &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; composer / arranger - concert band Noten &amp; Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=DIRIGENTIN &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Грете Педерсен (1960) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artist-Portrait &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дениола Кураджа ([[Албания]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=deniolakuraja.com &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дана Муриева (2000) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дана Муриева &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=HOME &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дебра Чеверино (1976) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Деляна Лазарова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дора Христова (Болгария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Е'''

* Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елена Евстратенко (майор) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ë'''

* Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ж'''

* Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жуану Карнейру (Португалия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Carneiro &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Orchestra &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''З'''

* Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&amp;id=558:zahia-ziouani&amp;catid=92|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – она во мне… &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''И'''

* Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инма Шара (1972) Испания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; NileFM &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Эль-Генеди (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ&quot;العين الإخبارية&quot;: أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Й'''

* Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''К'''

* Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Морин (1994) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Винкор (1995) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Wincor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Клер Жибо (1945) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Карина Канеллакис (1981) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kristiina Poska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катрине Виннес (Норвегия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NMH &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&amp;q=Caroline+B.+Nichols&amp;pg=PT326&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Caroline%20B.%20Nichols&amp;f=false|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Куми Нариман Вадиа (Үндістан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words &amp; Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Летиция Труве (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия Амадио (1964) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Любовь Носова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мари-Жанна Сереро (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Александровна Романова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Макраки (Греция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Эклунд (1973) Россия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday &amp; Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марлен Урбай (Куба) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Ракич ([[Сербия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nia Imani Franklin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Натали Штуцман (1965) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нисан Ак (Түркия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nisan Ak &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нежат Амири ([[Иран]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Назанин Агахани (1980) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нварт Андреасян (Армения, Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Власова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Кротик (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''П'''

* Полина Лебедева (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Паниз Фарьюсефи (Иран) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розмари Йорганджи (Албания) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Росила Самир (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рут Райнхардт (Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sarah Caldwell &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Pioneer, Conductor, Producer &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Струнгару (Румыния) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сперанца Скаппуччи (Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сьюзен Хейг (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сайра Сиверсон (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Т'''

* Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tianyi Lu &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''У'''

* Ульяна Созанская (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чаовэнь Тин (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Челси Галло (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шайма Хусейн (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет А. Бейкер (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Этель Легинска (1886–1970) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethel Leginska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Esin Aydingoz &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Энн Ланди (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элиза Вегас (Вьетнам) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisa Vegas &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада  әйел дирижëрлердің 230 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.''

== Әдебиет ==
* '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
* Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
* L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
* KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
* Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Дирижёрлер тізімі]]</text>
      <sha1>lnq1116h8q81dnpae31etn4ernk1zx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>777842</id>
    <revision>
      <id>3604278</id>
      <parentid>3573655</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Tuttiorchestra687 [[Талқылау:Әйел дирижёрлер тізімі]] бетін [[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]] бетіне жылжытты: Мақала атауын өзгерту.</comment>
      <origin>3573655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="4njxxuhzdqds0dm7r82381b34c7xtmo" xml:space="preserve">== Талқылау ==

''«Құрметті администратор'' @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]'' косметикалық түзетулердің (дефистер, бөлімдер) орнына, жақсырақ дереккөздерді табуға немесе жаңа әйел дирижёрлер қосуға көмек беріңіз. Мақала бөлімдердің атауларын өзгертуді емес, мазмұнды түрде қайта қарауды қажет етеді. Рақмет.»'' [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. наурыздың 31 (+05)

:Қайырлы күн! Рәсімдеу, дефис, бөлім атаулары сияқты «косметикалық» өзгерістер де энциклопедиялық мақаланың сапасына тікелей әсер етеді, сондықтан оларды елемеуге болмайды. Менің өңдемелерім осы стандарттарға сәйкестендіруге бағытталған еді. Тізім жақсы құрастырылған, бірақ дереккөздерді беру тәсілі мақаланың ішінде емес, бөлек тізім сияқты көрінеді. Әр тұлғаның аты-жөнінен кейін &lt;ref&gt; арқылы көрсеткен дұрыс деп ойлаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:05, 2026 ж. наурыздың 31 (+05)</text>
      <sha1>4njxxuhzdqds0dm7r82381b34c7xtmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Уики-көктем 2026</title>
    <ns>102</ns>
    <id>777916</id>
    <revision>
      <id>3604046</id>
      <parentid>3602940</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beautiful202305</username>
        <id>181121</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қатысушылар */ Өзбек ұлттық асханасы
​Өзбек асханасы — Орталық Азия халықтарының ішіндегі ең бай және жан-жақты дамыған ас мәдениеттерінің бірі. Ол ғасырлар бойы отырықшы және көшпелі мәдениеттердің тоғысуы, сондай-ақ Ұлы Жібек жолының бойындағы сауда-саттық байланыстар нәтижесінде қалыптасқан. Өзбек асханасы өзінің майлылығымен, хош иісті дәмдеуіштерімен және ет пен қамырдың үйлесімділігімен ерекшеленеді.Өзбек халқының ас ішу мәдениеті ежелгі парсы және түркі халықтарының дәстүрлерін бірі...</comment>
      <origin>3604046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13821" sha1="nejfwyp5fpuymgj627d24q6ytjg1pxq" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]&lt;/div&gt;
|subheader = 
«'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі.

Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру.

|body = 

== Ережелері ==
* Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес).
* Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады:
** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс.
** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды).
** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек.
** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет.
** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет.
** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс.
** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.).
** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі.

== Не туралы жазуға болады? ==
Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. 

== Мақалалар тізімі ==
&lt;small&gt;''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''&lt;/small&gt;
&lt;/big&gt;'''&lt;/center&gt;
{{div col|3}}
[[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] 

[[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово  — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]]

[[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]]

{{div col end}}

Қосалқы байқаулар:
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы.
# [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы.

&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

== Жүлделі сыйлықтар ==
Жалпы жүлде қоры ? еуро.

|footer = 
}}

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Қатысушы
! Мақала
! Мақала саны
! Ұпай
|-
||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]]
|{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]], [[Цнал]], [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]], [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]&lt;br&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]], [[Ысхақ Раззақов әуежайы]], [[Бірінші Мамыр ауданы]], [[Қарқара (Қырғызстан)]], [[Көпіребазар]], [[Қызылүңгір]], [[Таранбазар]], [[Гава (Қырғызстан)]]&lt;br&gt;{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]]&lt;br&gt;{{ту|Украина}} [[Черкассы Халықаралық әуежайы]]
|22
|0
|-
||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]]
|{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]&lt;br /&gt;{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]&lt;br /&gt;{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]]&lt;br /&gt;{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Мукай Элебаев]], [[Сагымбай Орозбакұлы]], [[Осмонаалы Сыдыкұлы]], [[Байдылда Сарногоев]], [[Исхак Раззакұлы Раззаков]], [[Касымалы Жантөшев]], [[Қалыгүл әулие]], [[Алмамбет (кейіпкер)]], [[Нурмолдо Нарқұлұлы]], [[Тайлақ батыр]], [[Жеңіжоқ Көкөұлы Өтө]], [[Касымалы Баялыұлы]], [[Семетей (кейіпкер)]], [[Алғашқы ұстаз (кітап)]], [[Жәмила (хикаят)]], [[Құрманбек эпосы]], [[Сынған қылыш]], [[Ұзақ жол (кітап)]], [[Ажар (хикаят)]], [[Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы]], [[Қырғызстан тарихы]], [[Давань]], [[Қырғызстан аудандары]]&lt;br /&gt;{{ту|Ресей}} [[Владимир Соловьёвпен кеш]]&lt;br /&gt;{{ту|Әзербайжан}} [[Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов]], [[Бакудағы наурыз оқиғалары (1918)]], [[Шуша шайқасы (2020)]]
|61
|
|-
|| [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]]
|| 
|| 0
|| 0

|{{Уики-көктем 2026 |қатысушы= Beautiful202305‬|тақырып= Өзбекстан |ел= Өзбекстан }}

== Әділқазылар алқасы ==
# {{u|Batyrbek.kz}}
# {{u|Nurtenge}}
# {{u|Nurken}}
# {{u|1nter pares}}

== Қорытынды==
*

[[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]]</text>
      <sha1>nejfwyp5fpuymgj627d24q6ytjg1pxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомилетика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780278</id>
    <revision>
      <id>3604273</id>
      <parentid>3601575</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <origin>3604273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="5h7g6gntpkteolj1eeph8xd3434quj9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|28-04-2026}}
{{cleanup}}
'''Гомилетика''' – («гомилэтэс», «гомилия» - «әңгімелесу», «тыңдаушы», «шәкірт», «жолдау», «жиналыс» деген бірнеше мағынаны білдіретін көне грек сөзінен шыққан) діни оқу орындарында міндетті түрде оқытылуға тиіс арнайы пәнге айналды. Мұнда діни адамдарды ауызекі сөйлеуге, практикалық медитативті жаттығуларға, кәсіби деңгейде уағыз айтуға оқытатын. Дәрістерде уағыздың түрлері, оны дайындаудың техникалары, құрылымы мен айту тәсілдері бүге-шігесіне дейін талданып, мұқият сараланатын еді. Уағыздың ортағасырда өзекті болғаны соншалық, риторика осы кезеңнен бастап мектептер мен университеттерде оқытылатын Варрон білім жүйесіндегі міндетті «жеті еркін ғылымның» біріне айналды. Бұл жеті ғылым өзіндік ерекшеліктеріне қарай қазіргі гуманитарлық және нақтылы дегенге ұқсас екі топқа жіктелетін: 1) тривиум – грамматика, риторика және диалектика; 2) квадривиум – арифметика, музыка, геометрия және астрономия. Діни дүниетанымға, уағызға деген қоғам тарапынан жасалған мұндай ықыластың, айрықша көзқарастың із-түзсіз кетпейтіні анық еді. Сұранысқа сәйкес түрлі діни әдебиеттер, оқулықтар мен әдістемелік құралдар пайда бола бастады. Алғашқы гомилетика туралы трактаттар – Августин Аврелийдің «Христиан ілімі туралы» (De doctrina christiana) атты еңбегі мен Григорий Двоесловтың «Пастыр ережесі» (Regulae pastoralis liber) атты шығармалары болатын. Ортағасырда Франция, Германия, Италияда дамыған риторика негізінен антикалық дәуір мұраларын қайта ой елегінен өткізіп, оларға жаңаша баға берді. Сол кезеңдегі әдебиет пен өнердегі көркемдік ағымдар барокко мен классицизмдердің шығармашылыққа ықпалы болғанымен, негізінен риторика уағызға бейімделген схоластикалық сипатта дамыды &lt;ref&gt;Ахетов М.Қ. Қазақтың шешендік өнері. Генезиз. Типология. Поэтика. Үш томдық. І том Алматы, 2025.&lt;/ref&gt;

== Христиандықтағы гомилетиканың пәні ==
Христиандық гомилетика пастырлық қызметпен тығыз байланысты. Діни қызметкер қызметке кіріскен кезде алатын міндеттердің қатарына прихожандарға рухани [[Тәрбие|тәлім-тәрбие]] беру кіреді. Бұл міндет уағыз айту барысында жүзеге асады және гомилетиканың зерттеу нысаны болып табылады.
Сонымен қатар, гомилетика уағызды халыққа арналған сөз, яғни шешендік өнер түріндегі сөйлеу ретінде қарастырады. Ол қажетті ойды жеткізудің ең тиімді әдістерін анықтауға ұмтылады және уағыз өз мақсатына жетуі үшін сол әдістерді орынды қолдануға үйретеді.
Гомилетиканың атауларының бірі – пастырлық богословие. Бұл атау уағыздың богословиемен тығыз байланысын көрсетеді. Гомилетика басқа да богословиялық пәндермен қатар христиандық діни оқу орындарында оқытылады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Феодосий (Бильченко) |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Гомилетика//Православная энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=М |орны=|баспасы= |жыл=2006|томы=XII |беттері=23-39|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89572-017-X |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>5h7g6gntpkteolj1eeph8xd3434quj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Эльмира Ералиева/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>780805</id>
    <revision>
      <id>3604201</id>
      <parentid>3600040</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="8mu9ucj31qjzh82wx4372pnpwchieie" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 
'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды.---- Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар
##Түркістан облысының туризм басқармасы                                                                         ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы                                                                     ##[[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      ##Назарбаев [[Ұлы даланың жеті қыры]].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]</text>
      <sha1>8mu9ucj31qjzh82wx4372pnpwchieie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604206</id>
      <parentid>3604201</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <comment>''Әзірет Сұлтан''</comment>
      <origin>3604206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3235" sha1="62qeym31wg5lii3swmynwwp3dz764mb" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар
##Түркістан облысының туризм басқармасы                                                                         ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы                                                                     ##[[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      ##Назарбаев [[Ұлы даланың жеті қыры]].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]</text>
      <sha1>62qeym31wg5lii3swmynwwp3dz764mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604209</id>
      <parentid>3604206</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3239" sha1="3707k7qyiuvpbuaab2g0z9399p8qusa" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар
##Түркістан облысының туризм басқармасы                                                                         ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы                                                                     ##[[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      ##Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]</text>
      <sha1>3707k7qyiuvpbuaab2g0z9399p8qusa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604210</id>
      <parentid>3604209</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="rn9dzfd08ubu8zaph5w5x07frvoseyc" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар
##Түркістан облысының туризм басқармасы                                                                         ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы                                                                     ##[[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      #Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]</text>
      <sha1>rn9dzfd08ubu8zaph5w5x07frvoseyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604211</id>
      <parentid>3604210</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="5622f5qbktl6x6bqh159jnj3og3lpo4" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар
##Түркістан облысының туризм басқармасы                                                                         ##Түркістан облысының цифрландыру басқармасы                                                                     ##[[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      *Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]</text>
      <sha1>5622f5qbktl6x6bqh159jnj3og3lpo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604213</id>
      <parentid>3604211</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3328" sha1="sttb3cdenbyy1vrmk6eoqgk9e9yj6nd" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

##Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

##Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар.
##Түркістан облысының туризм басқармасы.                                                                         [[Түркістан облысының цифрландыру басқармасы ]].                                                                    [[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      *Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]                                           [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]]</text>
      <sha1>sttb3cdenbyy1vrmk6eoqgk9e9yj6nd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604280</id>
      <parentid>3604213</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3323" sha1="9sq6vms5wgjx9b77xjtxfsi5y7gxx8p" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

#Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

#Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар.
#Түркістан облысының туризм басқармасы.                                                                         #Түркістан облысының цифрландыру басқармасы .                                                                    #[[''Әзірет Сұлтан'']]мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      *Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]                                           [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]]</text>
      <sha1>9sq6vms5wgjx9b77xjtxfsi5y7gxx8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604282</id>
      <parentid>3604280</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3321" sha1="ki43ddprwyx82zhp6i8xtqj5xvs05li" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

#Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

#Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар.
#Түркістан облысының туризм басқармасы.                                                                         #Түркістан облысының цифрландыру басқармасы .                                                                    #''Әзірет Сұлтан''мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      *[Назарбаев] [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]                                           [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]]</text>
      <sha1>ki43ddprwyx82zhp6i8xtqj5xvs05li</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604284</id>
      <parentid>3604282</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="6pcshs4ysgz6zmjt9owdzl987emj5ge" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

#Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

#Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар.
#Түркістан облысының туризм басқармасы.                                                                         #Түркістан облысының цифрландыру басқармасы .                                                                    '''Әзірет Сұлтан'''мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      *[Назарбаев] [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]                                           [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]]</text>
      <sha1>6pcshs4ysgz6zmjt9owdzl987emj5ge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604287</id>
      <parentid>3604284</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <origin>3604287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="p871u69ufm0tz92hx2hdkh4660ed1rz" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

#Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

#Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар.
#Түркістан облысының туризм басқармасы.                                                                         #Түркістан облысының цифрландыру басқармасы .                                                                    '''Әзірет Сұлтан''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      
 Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]                                           [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]]</text>
      <sha1>p871u69ufm0tz92hx2hdkh4660ed1rz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604304</id>
      <parentid>3604287</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жалпы сипаттамасы */</comment>
      <origin>3604304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3262" sha1="8o73w7gpysoen6qxbks4etpvgewglpp" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}} 

'''Түркістан амфитеатры'''

'''Түркістан амфитеатры''' — Түркістан қаласының мәдени-туристік аймағында орналасқан заманауи ашық аспан астындағы сахналық кешен. Нысан қаладағы ірі қоғамдық-мәдени іс-шараларды өткізуге арналған және сәулеттік келбетімен ерекшеленеді.

==Жалпы сипаттамасы==

:Амфитеатрдың ерекше архитектуралық шешімі келушілерге эстетикалық әсер сыйлайды. Нысан ашық форматта салынған, көпшілік жиналатын концерттер, театрландырылған қойылымдар, фестивальдер мен ресми шараларды өткізуге бейімделген.

:Кешеннің жалпы аумағы шамамен 2400 шаршы метрді құрайды. Көрермендерге арналған орын саны 1000 адамға есептелген.

==Орналасуы==

:Амфитеатр Түркістан қаласының тарихи-мәдени және туристік инфрақұрылымы дамыған бөлігінде орналасқан. Ол қала тұрғындары мен қонақтарының демалыс орны ретінде де маңызға ие.

==Мәдени маңызы==

:Түркістан амфитеатры қаладағы мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі саналады. Мұнда түрлі концерттік бағдарламалар, мерекелік кештер, жастар фестивальдері және мемлекеттік деңгейдегі іс-шаралар ұйымдастырылады.

==Сәулеті==

:Нысанның сыртқы келбеті ұлттық нақыш пен заманауи стильді үйлестіре отырып жобаланған. Дөңгелек пішінді сахна алаңы мен сатылы көрермен орындықтары классикалық амфитеатр үлгісін еске түсіреді.----

==Дереккөздер==

#Түркістан қаласының туристік таныстырылым материалдары

#Қалалық инфрақұрылым жөніндегі ашық ақпараттар.
#Түркістан облысының туризм басқармасы.                                                                         #Түркістан облысының цифрландыру басқармасы .                                                                    '''Әзірет Сұлтан''' мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы                                                      
 Назарбаев [[''Ұлы даланың жеті қыры'']].[[2018 жылдың]][[21қарашасы]]                                           [[Санат:Мәдени ұйымдар|*]]</text>
      <sha1>8o73w7gpysoen6qxbks4etpvgewglpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3603955</id>
      <parentid>3603384</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T15:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3603955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304618" sha1="081xgyi33aw5lcglppzued6wecj5mim" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-11'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1228&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 228]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Balapan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;607&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 607]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;473&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 473]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Бірқазандар]]
| data-sort-value=&quot;370&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 370]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;299&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 299]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;270&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 270]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;236&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 236]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;231&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 231]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Құралайдың салқыны]]
| data-sort-value=&quot;221&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 221]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;220&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 220]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Жоба:Уики-көктем 2026]]
| data-sort-value=&quot;208&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 208]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;170&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 170]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;155&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 155]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Хантавирус инфекциясы]]
| data-sort-value=&quot;144&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 144]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;138&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 138]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 132]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;131&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Жеңіс Ермағанбетқызы Ысқақова]]
| data-sort-value=&quot;130&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 130]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;129&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 129]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;124&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 124]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Жеңіс күні]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 118]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 116]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;115&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 115]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Балағат сөз]]
| data-sort-value=&quot;113&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 113]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
| data-sort-value=&quot;113&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 113]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;112&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 112]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Сәбит Дөнентаев]]
| data-sort-value=&quot;110&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 110]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 105]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 103]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 103]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 100]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 100]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 100]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 98]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 97]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 96]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 96]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 96]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 94]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 94]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 94]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 94]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Әскери форма]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0 94]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 92]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 91]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 91]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 90]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Тұлға]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0 90]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 89]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 88]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 86]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Маркетинг]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 86]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 85]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 85]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 84]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 83]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 83]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Жәркен Бөдешұлы]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 81]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 80]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 80]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 79]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 79]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 78]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 77]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 77]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 76]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 75]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 75]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Жартылай өткізгіштер]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80 75]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 75]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 74]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 73]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Квадраттық функция]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 73]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Анаға апарар жол]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 72]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 70]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Қатысушы:Алмас Алимжанов]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 70]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 70]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 70]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Өскемен титан-магний комбинаты]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 67]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Қыз Жібек (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 67]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 66]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 66]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 66]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 65]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 65]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Дүние жүйелері]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 64]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Жеке табыс салығы]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Қабиден Әбуталиев]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 62]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 62]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 61]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 60]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 59]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Тайқазан]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 59]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 58]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 57]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 57]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Ғабиден Мұстафин]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 57]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Роза Мұқанова]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 57]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 57]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 57]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Болашақ бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 56]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 55]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 55]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 55]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 54]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 54]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Асқар Әбдіғалымұлы Наймантаев]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Компьютерлік желі]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Сот сараптамасы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%82_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 52]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 52]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 52]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 52]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Әт-Тәкуир сүресі]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 51]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Кептерлілер]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 50]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 50]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Иқан]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D2%9B%D0%B0%D0%BD 49]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Қазақ би өнері]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 49]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 49]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Александр Сергеевич Пушкин]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 49]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Батыр Баян (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 49]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 49]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 49]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 49]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 48]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Ескі Иқан]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%98%D2%9B%D0%B0%D0%BD 48]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Алаш жылнамасы]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Назарий Назарович Яремчук]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%AF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%87%D1%83%D0%BA 47]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 47]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 47]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Джек Лондон]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 47]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 47]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 46]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 46]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Кенжебай Мәденов]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Жер химиясы]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 46]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Шәкәрім Құдайбердиевтің шығармалары (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 46]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Коммерциялық емес маркетинг]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 45]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Публицистикалық стиль]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 45]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 44]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 43]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Қазақстан көлдері]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Сот сараптама қызметінің мазмұны]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%82_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 42]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 42]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Интернет]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 42]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 42]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Алтын Орда хандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 41]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 41]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 41]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 41]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 40]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Жер қыртысы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 40]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 40]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Интернет тарихы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 39]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 38]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Асыранды кептер]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80 38]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 38]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 38]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Үмбетей Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 37]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 37]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 36]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 36]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 36]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Ағылшын-ауған соғысы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 35]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 35]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=8-%D1%88%D1%96_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Арыс (өзен)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 34]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 34]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Талас шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 34]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Ауған соғысы (1979–1989)]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%281979%E2%80%931989%29 34]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Мұзафар Әлімбаев]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Бен Басс]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%81 33]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Жәдидшілдік]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 33]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 33]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 32]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 31]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Василевичи]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 31]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Батырлар жыры]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Алашұлы тобы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Бақтыораз Бейсекбаев]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 31]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 31]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Уикипедия:Таныстыру]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 30]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 30]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 30]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Мисуак]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BA 30]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Барлас]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 30]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Жетісудағы Моғолстан мемлекетінің жойылуы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 30]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Күй аңызы (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Әзілхан Нұршайықов]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Елизавета Куманиялық]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 29]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Біржан мен Сара айтысы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Kazakhstan]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kazakhstan 29]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 29]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 29]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Қосарлы ұрықтану]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 28]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Тiлеуке Құлекеұлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 28]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Тұтынушылар құқығын қорғау]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 28]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 28]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Уикипедия:Санаттар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 28]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Мәскеу шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Өзендердің қоректенуі мен режимі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%83%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BC%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Ноғай ордасы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 28]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Түркістан автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Эдвин Хаббл]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%BB 28]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 28]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Мемлекеттік басқару формасы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Жасанды интелектің қолданылуы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 27]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Көтеш Райымбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 27]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Қазақстан 2030]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 27]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%81%D1%83_%28%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Карл Юнг]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%AE%D0%BD%D0%B3 27]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 27]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Шұбарсу (өзен)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 27]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Жоңғар шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Қан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 26]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Жеңіл атлетика]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Мәлік Ғабдуллин]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Ортохантавирус]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 26]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 25]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 25]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Шақшақ Жәнібек батыр]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Әл-Уақиға сүресі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Айқап]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 25]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 25]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Спорттық клубтар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%82%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Баймұхамед Айшуақов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D1%88%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Жаңа экономикалық саясат]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Көксарай су қоймасы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Екінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Ян Амос Коменский]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Шешендік өнер]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Қыпшақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Филипп Исаевич Голощёкин]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Тың игеру]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 24]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Ілия Жақанов]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Мағына (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Қазақ әдебиеті]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 24]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Табиғи қорлар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Болашақ (стипендия)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Көз аурулары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Кеңес Одағының Батыры]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Ай сырға]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Қызыл кітап]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 23]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Ерзат Дулат]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Девианттық мінез-құлық]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Үш Жүз партиясы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Оптикалық аспаптар]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Әріп Тәңірбергенов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BF_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Анықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 23]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Педагогика]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Ауыл (партия)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Тәтіқара]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Аусыл]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB 22]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Қазақстан тарихы (ғылым)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Сплит порты]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D1%82_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Сіз кімсіз, Ка мырза?]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B7_%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%81%D1%96%D0%B7%2C_%D0%9A%D0%B0_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%3F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Халиди Құрбанғали]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 22]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Гүлбаушан Тілеубекова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Портал:Шолу]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D1%83 22]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Марғасқа жырау]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 22]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Қоқан хандығы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Популяция]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Мөлдір Әуелбекова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Есім ханның ескі жолы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Қазақстанның жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Атығай]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Төлеген Тоқтаров]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Шақ (етістік)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Рауғаш]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 21]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Қазақстан экономикасы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Нұралы хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Еліктеу сөз]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 21]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 21]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Шыңғыснама]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Қамар сұлу]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Бактериялар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Қуандық Рахым]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 21]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Ғылыми-техникалық революция]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Психология тарихы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 20]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Таласбек Әсемқұлов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Доспамбет жырау]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Жыныс мүшелері аурулары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Араб мемлекеттері Лигасы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 20]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Мораль философиясы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Одағай]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 20]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Нарықты зерттеу]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Әбілхан Қастеев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Құрбандық]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Тамыз бүлігі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Алтынемел ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 19]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Жоңғар хандығы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Ағылшын-Бур соғысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD-%D0%91%D1%83%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Қазақстан ғалымдары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Кездеспей кеткен бір бейне]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B9_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 19]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Пысықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 19]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Қазақстан жеріндегі палеолит]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 19]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Айша бибі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 19]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Етістік]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Альцгеймер ауруы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Ақсу (Арыс алабы)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83_%28%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Дағыстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Киіз үй жиһаздары мен бұйымдары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B8%D2%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%95%D0%A4%D0%90_%D0%A7%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Ел класико]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE 19]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Turkvizyon ән байқауы 2014]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Turkvizyon_%D3%99%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B_2014 19]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлар дүниесі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Барселона (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Салт-дәстүр]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Мақала]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Климаттың өзгеруі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Барсакелмес қорығы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Мәһди]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%BB%D0%B4%D0%B8 18]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Қатысушы:1nter pares]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 18]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Қазақ солдаты (роман)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Тоқ ішек]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Ерте темір дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Respublica]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Respublica 18]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Халық қаһарманы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Мұнай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Шағатай ұлысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Қаһар]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Клерикализм]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Күн жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Жуан Канселу]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Азиялық училищилер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Отырар апаты]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 18]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Ұзынағаш шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Шортанбай Қанайұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Әміре Қашаубаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 18]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Шымкент қорғасын зауыты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Қазақстандағы референдум (2026)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Ас беру]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Жай сөйлем және оның түрлері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Шақшақ]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 17]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Домалақ ана кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Архимед заңы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Көміртегі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Ninety One]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 17]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[:Санат:Алфавит бойынша ғалымдар|Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Киіз үй жабдықтары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Маймыл]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Ағылшын-америка соғысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Хан Шатыр]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Америка]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Компьютер]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Серке газеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Антропогенез]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 17]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Мәдениет]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Темір дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Іштің қатуы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Іштің түйілуі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Қарқаралы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Жаңа дәуір философиясы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Жерұйық (философия)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Айрақты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Зар Заман ақындары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Нарманбет Орманбетұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Теңеу]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Ұлы әмірші Куаң Ге То (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96_%D0%9A%D1%83%D0%B0%D2%A3_%D0%93%D0%B5_%D0%A2%D0%BE_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Өмірзая (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Синтаксис]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Айтыс]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Канада]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Жасыбай тауы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Прагматизм]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Толықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 16]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Қазақтың ұлттық қолөнері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Климаттық белдеулер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Шөл зонасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BB_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Сөз мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Болат хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Даун синдромы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Секіргіштер (мультфильм)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Көз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Сабыр Омарұлы Рахимов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Ұлбике Жанкелдіқызы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Қазақстан Республикасындағы Сот жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Қоғам]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Әскери коммунизм саясаты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Өмір мектебі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Азамат соғысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Астана қаласының бас мешіті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Бесеудің хаты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 16]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Лейкоциттер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Роман Васильевич Скляр]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Бейбіт Сейдуалиева]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Қалың мал (роман)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Уәлибек Әбдірайымов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Бағаналы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Орта ғасырлардағы Қытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Аминқышқылдар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Құстар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Геннадий Геннадьевич Головкин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Кеңестік Қазақстан тарихының Батыс тарихнамасынан көрініс табуы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Келіншектау]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Құрмет ордені]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Мәскеу]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Медицина]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Шіркеу және дін қызметшілері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[АҚШ қалалары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[IC 544]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 15]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Тұлға социологиясы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Балқарағай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Жігіттер тобы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Қайырғали Смағұлов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 15]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Ақсүйек]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Рәбия сұлтан бегім]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Алау батыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Қатысушы:Aldogarov]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 15]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Сөз табы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Мақат]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Ілияс Қожа хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Пайдалы қазбалар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB-%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Махат Төрәлі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Ноқта ағасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Психикалық денсаулық]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Мифология]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Желшешек]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Мыс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Дамушы елдер]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Педагогикалық этика (әдеп)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%28%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BF%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Бұланты шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Елтаңба]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Блокчейн]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B9%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Түйежапырақ]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Мәндес сөздер (Синонимдер)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80_%28%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Шәкір Әбенов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Тас дәуірінің хронологиясы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Сақтардың бейнелеу өнері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Қызғалдақ]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Көмір]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Шерхан Елдарұлы Қалмырза]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Мұғалімнің өздігінен кәсіби білім алуы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Темірхан Медетбек]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Жезқазған]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Қолтырауындар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Нейтрон]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын халықаралық бағдарлама]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Қарақия ойысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Жүзу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Топтық шешім қабылдау]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D1%88%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Ирандағы соғыс (2026)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Уикипедия:Белсенді қатысушылар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Жетісу Алатауы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Шылау]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Еуропа одағы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 14]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Ғұндар өркениеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Социологиялық зерттеу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Септік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Жайық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Ми қыртысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Сығанақ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Дәулеткерей Шығайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Қазақ КСР-нің &quot;мемлекеттік егемендігі туралы&quot; декларациясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Өкпе]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Ағартушылық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Көрғұлы (күй)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Қостанай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Оразкелді (Қоңырат)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Наурызым қорығы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Отбасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Жұмыссыздық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D3%A8%D0%B3%D0%B5%D0%BC_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Түркілер]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Танымал қазақтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Қызғылт бірқазан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%82_%D0%B1%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Соңғы көш (роман)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Ислам пайғамбарлары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Қалқаман – Мамыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Қорғалжын қорығы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі ғылыми мекемелері мен ғылыми-зерттеу жұмыстары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Жуалы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Ат әбзелдері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82_%D3%99%D0%B1%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Полисахаридтер]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Әдеби жанрлар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[11 мамыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=11_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Есімді сөз тіркестері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Роза Қуанышқызы Рымбаева]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Білім инновациялық лицейлері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Найман хандығы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Кейкі Көкембайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Тері аурулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Сауысқан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[HTML]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=HTML 14]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Қазақстан ауылдық округтері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Владимир Ильич Ленин]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Жүрек]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>081xgyi33aw5lcglppzued6wecj5mim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Kuralbayev Almas</title>
    <ns>2</ns>
    <id>780985</id>
    <revision>
      <id>3603986</id>
      <parentid>3601917</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kuralbayev Almas</username>
        <id>180943</id>
      </contributor>
      <origin>3603986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="933" sha1="l8fq9n68gidftrmkodma1bkp8y3alk8" xml:space="preserve">Куралбаев Алмас Ахметкаримович

Тараз қаласында 29 қаңтар 1979 жылы дүние келген. 

Орта мектепті Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Қандөз елді мекенінде 11 жылдық сынып негізінде бітіріп, 1996 жылы Жамбыл облысы, Тараз қаласындағы Жамбыл гидромелиоративтік құрылыс институтына, Аграрлық өнеркәсіп кешендер экономикасы мен менеджменті мамандығына түсті. Аталған оқу орны 1999 жылы М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті болып қайта құрылып, 2001 жылы инженер-экономист мамандығы бойынша аяқтап шықты.</text>
      <sha1>l8fq9n68gidftrmkodma1bkp8y3alk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781004</id>
    <revision>
      <id>3603967</id>
      <parentid>3602543</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37288" sha1="e4sz7r51r8g4bbjiotipcsbj0afujp7" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = MV Hondius in 10 May 2026.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 10 мамыр ===
Жергілікті уақыт бойынша 10 мамырда, шамамен таңғы 5:30-да&lt;ref name=&quot;nypost/hondius-in-canary&quot;&gt;{{cite news |title=Hantavirus-ridden MV Hondius cruise ship arrives in Canary Islands after deadly outbreak |url=https://nypost.com/2026/05/10/world-news/hantavirus-ridden-mv-hondius-cruise-ship-arrives-in-canary-islands-after-deadly-outbreak/ |access-date=10 May 2026 |work=nypost.com |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt; кеме Тенерифедегі Гранадилья портына келіп тоқтады және қазіргі уақытта жолаушыларды түсіру процесі жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Hantavirus-stricken cruise ship arrives in Tenerife |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/hantavirus-stricken-cruise-ship-arrives-tenerife-rcna344318 |access-date=2026-05-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Испанияның денсаулық сақтау министрі]] [[Моника Гарсия]] хантавирустың таралуын болдырмау мақсатында жоспарланған бұл эвакуациялау шараларын «бұрын-соңды болмаған» (профецедентсіз) деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;bbc/cn7pzmg8zeno&quot;&gt;{{cite news |title=Virus-hit cruise ship arrives in Tenerife as medics await passengers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7pzmg8zeno |access-date=10 May 2026 |work=[[bbc.com/news]] |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN/tenerife-arrive&quot;&gt;{{cite news |last1=Sharman |first1=Laura |title=Hantavirus-hit cruise ship arrives in Tenerife, passengers expected to return home |url=https://www.cnn.com/2026/05/10/europe/hantavirus-cruise-ship-tenerife-arrive-hnk-intl |access-date=10 May 2026 |work=CNN |date=10 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Хантавирус инфекциясы]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>e4sz7r51r8g4bbjiotipcsbj0afujp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603968</id>
      <parentid>3603967</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37307" sha1="rnkvgqijavq5dfr6gvyjk3178b39hqb" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = MV Hondius in 10 May 2026.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = [[MV Hondius]] кемесі 2026 жылғы 10 мамырда [[Гранадилья порты]]нда
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 10 мамыр ===
Жергілікті уақыт бойынша 10 мамырда, шамамен таңғы 5:30-да&lt;ref name=&quot;nypost/hondius-in-canary&quot;&gt;{{cite news |title=Hantavirus-ridden MV Hondius cruise ship arrives in Canary Islands after deadly outbreak |url=https://nypost.com/2026/05/10/world-news/hantavirus-ridden-mv-hondius-cruise-ship-arrives-in-canary-islands-after-deadly-outbreak/ |access-date=10 May 2026 |work=nypost.com |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt; кеме Тенерифедегі Гранадилья портына келіп тоқтады және қазіргі уақытта жолаушыларды түсіру процесі жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Hantavirus-stricken cruise ship arrives in Tenerife |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/hantavirus-stricken-cruise-ship-arrives-tenerife-rcna344318 |access-date=2026-05-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Испанияның денсаулық сақтау министрі]] [[Моника Гарсия]] хантавирустың таралуын болдырмау мақсатында жоспарланған бұл эвакуациялау шараларын «бұрын-соңды болмаған» (профецедентсіз) деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;bbc/cn7pzmg8zeno&quot;&gt;{{cite news |title=Virus-hit cruise ship arrives in Tenerife as medics await passengers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7pzmg8zeno |access-date=10 May 2026 |work=[[bbc.com/news]] |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN/tenerife-arrive&quot;&gt;{{cite news |last1=Sharman |first1=Laura |title=Hantavirus-hit cruise ship arrives in Tenerife, passengers expected to return home |url=https://www.cnn.com/2026/05/10/europe/hantavirus-cruise-ship-tenerife-arrive-hnk-intl |access-date=10 May 2026 |work=CNN |date=10 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Хантавирус инфекциясы]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>rnkvgqijavq5dfr6gvyjk3178b39hqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603969</id>
      <parentid>3603968</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 10 мамыр */</comment>
      <origin>3603969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38034" sha1="ek33mfjznztdenpm6rtkljtwryx6d8m" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = MV Hondius in 10 May 2026.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = [[MV Hondius]] кемесі 2026 жылғы 10 мамырда [[Гранадилья порты]]нда
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 10 мамыр ===
Жергілікті уақыт бойынша 10 мамырда, шамамен таңғы 5:30-да&lt;ref name=&quot;nypost/hondius-in-canary&quot;&gt;{{cite news |title=Hantavirus-ridden MV Hondius cruise ship arrives in Canary Islands after deadly outbreak |url=https://nypost.com/2026/05/10/world-news/hantavirus-ridden-mv-hondius-cruise-ship-arrives-in-canary-islands-after-deadly-outbreak/ |access-date=10 May 2026 |work=nypost.com |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt; кеме Тенерифедегі Гранадилья портына келіп тоқтады және қазіргі уақытта жолаушыларды түсіру процесі жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Hantavirus-stricken cruise ship arrives in Tenerife |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/hantavirus-stricken-cruise-ship-arrives-tenerife-rcna344318 |access-date=2026-05-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Испанияның денсаулық сақтау министрі]] [[Моника Гарсия]] хантавирустың таралуын болдырмау мақсатында жоспарланған бұл эвакуациялау шараларын «бұрын-соңды болмаған» (профецедентсіз) деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;bbc/cn7pzmg8zeno&quot;&gt;{{cite news |title=Virus-hit cruise ship arrives in Tenerife as medics await passengers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7pzmg8zeno |access-date=10 May 2026 |work=[[bbc.com/news]] |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN/tenerife-arrive&quot;&gt;{{cite news |last1=Sharman |first1=Laura |title=Hantavirus-hit cruise ship arrives in Tenerife, passengers expected to return home |url=https://www.cnn.com/2026/05/10/europe/hantavirus-cruise-ship-tenerife-arrive-hnk-intl |access-date=10 May 2026 |work=CNN |date=10 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 мамыр ===
12 мамырда испаниялық жолаушыдан вирус анықталып, ауру белгілері байқалды және ол ауруханада оқшауланды. Нидерландтың [[Неймеген]] қаласындағы аурухананың он екі қызметкері хаттама талаптарын сақтамағаны үшін оқшаулауға алынды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hantavirus: 12 Radboud hospital workers to quarantine due to slack safety measures |url=https://nltimes.nl/2026/05/11/hantavirus-12-radboud-hospital-workers-quarantine-due-slack-safety-measures |access-date=12 May 2026 |work=NL Times |date=11 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Хантавирус инфекциясы]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>ek33mfjznztdenpm6rtkljtwryx6d8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603970</id>
      <parentid>3603969</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 11 мамыр */</comment>
      <origin>3603970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40111" sha1="qv156c11nngm9yjcnu6tuch9lx606b4" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = MV Hondius in 10 May 2026.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = [[MV Hondius]] кемесі 2026 жылғы 10 мамырда [[Гранадилья порты]]нда
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 10 мамыр ===
Жергілікті уақыт бойынша 10 мамырда, шамамен таңғы 5:30-да&lt;ref name=&quot;nypost/hondius-in-canary&quot;&gt;{{cite news |title=Hantavirus-ridden MV Hondius cruise ship arrives in Canary Islands after deadly outbreak |url=https://nypost.com/2026/05/10/world-news/hantavirus-ridden-mv-hondius-cruise-ship-arrives-in-canary-islands-after-deadly-outbreak/ |access-date=10 May 2026 |work=nypost.com |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt; кеме Тенерифедегі Гранадилья портына келіп тоқтады және қазіргі уақытта жолаушыларды түсіру процесі жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Hantavirus-stricken cruise ship arrives in Tenerife |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/hantavirus-stricken-cruise-ship-arrives-tenerife-rcna344318 |access-date=2026-05-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Испанияның денсаулық сақтау министрі]] [[Моника Гарсия]] хантавирустың таралуын болдырмау мақсатында жоспарланған бұл эвакуациялау шараларын «бұрын-соңды болмаған» (профецедентсіз) деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;bbc/cn7pzmg8zeno&quot;&gt;{{cite news |title=Virus-hit cruise ship arrives in Tenerife as medics await passengers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7pzmg8zeno |access-date=10 May 2026 |work=[[bbc.com/news]] |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN/tenerife-arrive&quot;&gt;{{cite news |last1=Sharman |first1=Laura |title=Hantavirus-hit cruise ship arrives in Tenerife, passengers expected to return home |url=https://www.cnn.com/2026/05/10/europe/hantavirus-cruise-ship-tenerife-arrive-hnk-intl |access-date=10 May 2026 |work=CNN |date=10 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 11 мамыр ===
11 мамыр күні таңертең ауру белгілері байқалған Франция азаматынан тест нәтижесі оң шыққаны және түнде оның денсаулығы нашарлағаны жарияланды. Сонымен қатар, бір Америка азаматынан вирус белгісіз түрде анықталса, тағы біреуінде жеңіл симптомдар байқалды.&lt;ref name=&quot;Funk-2026&quot;&gt;{{Cite web |last1=Funk  |first1=Josh |last2=Corder |first2=Mike |date=11 May 2026 |title=3 passengers, French and American, test positive or have symptoms of hantavirus after evacuation |url=https://apnews.com/article/hantavirus-outbreak-hondius-cruise-ship-df0e7e1fb9c7fd3e4092be06e684f644 |access-date=11 May 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; Франция үкіметі қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы сақтық деңгейін көтеріп, инфекция жұқтырғандармен тығыз байланыста болған жоғары қауіп тобындағы 22 Франция азаматын анықтады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Battaglia |first=Mattea |date=11 May 2026 |title=Hantavirus : après la découverte d'un premier cas positif en France, le gouvernement entend « briser les chaînes » de transmission du virus |trans-title=Hantavirus: after the discovery of the first confirmed case in France, the government intends to 'break the chain' of transmission |url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2026/05/11/hantavirus-comment-le-gouvernement-entend-briser-les-chaines-de-transmission-du-virus_6687870_3244.html |access-date=11 May 2026 |work=Le Monde |language=FR}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы әйелдің жағдайы «өте ауыр» екенін және оның кемеде болған кездің өзінде ауру белгілері байқалғанын хабарлады.

=== 12 мамыр ===
12 мамырда испаниялық жолаушыдан вирус анықталып, ауру белгілері байқалды және ол ауруханада оқшауланды. Нидерландтың [[Неймеген]] қаласындағы аурухананың он екі қызметкері хаттама талаптарын сақтамағаны үшін оқшаулауға алынды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hantavirus: 12 Radboud hospital workers to quarantine due to slack safety measures |url=https://nltimes.nl/2026/05/11/hantavirus-12-radboud-hospital-workers-quarantine-due-slack-safety-measures |access-date=12 May 2026 |work=NL Times |date=11 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Хантавирус инфекциясы]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>qv156c11nngm9yjcnu6tuch9lx606b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хантавирус инфекциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781063</id>
    <revision>
      <id>3603971</id>
      <parentid>3602709</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вакцина */</comment>
      <origin>3603971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22476" sha1="2aawlbj2a4s6kz7dynm6dem1f7k1bua" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)&lt;ref name=CDC2021/&gt;
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|300px|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Алдын алу шаралары ==
​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.&lt;ref name=CLA&gt;{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association  |publisher=Canadian Lung Association  |date=26 November 2015  |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus  |access-date=23 April 2018  |url-status=live  |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php  |archive-date=2 March 2011  }}&lt;/ref&gt;

Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor &amp; Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Вакцина ===
{{Негізгі мақала|Хантавирусқа қарсы вакцина}}
​2026 жылғы жағдай бойынша, АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы) мақұлдаған хантавирустарға қарсы вакциналар жоқ. Дегенмен, Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантаан вирусы мен Сеул вирусына қарсы тұтас вирус негізіндегі белсенділігі жойылған (инактивтендірілген) бивалентті вакциналар бар. Бұл екі елде де вакцинациялауды басқа да алдын алу шараларымен ұштастыру хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Бұл вакциналардан бөлек, зерттеу барысында вакциналардың төрт түрі қарастырылды: М және S геномдық сегменттеріне бағытталған ДНҚ-вакциналар; вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N ақуыздарын қолданатын суббірлікті вакциналар; құрамына рекомбинантты хантавирус ақуыздары енгізілген вирустық-векторлық вакциналар және ақуыздары бар, бірақ генетикалық материалы жоқ вирус тәрізді бөлшектерден тұратын вакциналар. Осылардың ішінде тек ДНҚ-вакциналар ғана клиникалық сынақтардан өту кезеңіне жетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Liu R, Ma H, Shu J, Zhang Q, Han M, Liu Z, Jin X, Zhang F, Wu X|date=2020|title=Vaccines and Therapeutics Against Hantaviruses.|journal=Front Microbiol|volume=10|article-number=2989|doi=10.3389/fmicb.2019.02989|doi-access=free |pmc=7002362|pmid=32082263}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Brocato RL, Hooper JW|date=2019|title=Progress on the Prevention and Treatment of Hantavirus Disease.|journal=Viruses|volume=11|issue=7|page=610|doi=10.3390/v11070610|doi-access=free |pmc=6669544|pmid=31277410}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 Hantavirus]

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>2aawlbj2a4s6kz7dynm6dem1f7k1bua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781064</id>
    <revision>
      <id>3603886</id>
      <parentid>3603867</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="fh37ar63tjmnq3mdmfp6s9oigccklv0" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.275915026786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fh37ar63tjmnq3mdmfp6s9oigccklv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603887</id>
      <parentid>3603886</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="arroe6itiu9m3jzzx0gi8xci64hytll" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.283915026786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>arroe6itiu9m3jzzx0gi8xci64hytll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603888</id>
      <parentid>3603887</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="8k6r67l140xwuomtxhbcstf7ndopwbw" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.292915026786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8k6r67l140xwuomtxhbcstf7ndopwbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603889</id>
      <parentid>3603888</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="fnnxzuvf8k0xlpswm378ihfvg0bqhqh" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.299915926786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fnnxzuvf8k0xlpswm378ihfvg0bqhqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603890</id>
      <parentid>3603889</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="pjtspkt55dqiaav1i82qnao1qlz0etk" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.311915926786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pjtspkt55dqiaav1i82qnao1qlz0etk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603891</id>
      <parentid>3603890</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="qznt2e5vownts2b5be37j6zj1moi9cp" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.321915926786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qznt2e5vownts2b5be37j6zj1moi9cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603892</id>
      <parentid>3603891</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="2rfscs4uyc787qrq9cku529sxu489hq" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.330915926786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2rfscs4uyc787qrq9cku529sxu489hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603893</id>
      <parentid>3603892</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="pkos5wqokconvoca1oobtik7q56p9je" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792
| bottom = 40.337915926786921383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pkos5wqokconvoca1oobtik7q56p9je</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603894</id>
      <parentid>3603893</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="6887w7kcycc6zvky2rjdqcj40fsfh12" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792913864483476431
| bottom = 40.346591592678692138392836551393736
| left   = 70.204121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6887w7kcycc6zvky2rjdqcj40fsfh12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603895</id>
      <parentid>3603894</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="4kxooi6hcf9xqouup927g3kbcbiwppe" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.913231004857182792913864483476431
| bottom = 40.353591592678692138392836551393736
| left   = 70.204121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4kxooi6hcf9xqouup927g3kbcbiwppe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603896</id>
      <parentid>3603895</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="t7teonb4g6akr23e04cvaon2o58818x" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.355591592678692138392836551393736
| left   = 70.204121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t7teonb4g6akr23e04cvaon2o58818x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603897</id>
      <parentid>3603896</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="08pccxcvl0j6njvum2978ep4my1259r" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.355591592678692138392836551393736
| left   = 70.204121000008092008800138364118132
| right  = 74.709913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>08pccxcvl0j6njvum2978ep4my1259r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603898</id>
      <parentid>3603897</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="cx1ijdu5w5zj4qehcqa2y4lgo4sgck7" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.355591592678692138392836551393736
| left   = 70.204121000008092008800138364118132
| right  = 74.717913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cx1ijdu5w5zj4qehcqa2y4lgo4sgck7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603900</id>
      <parentid>3603898</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="nyzqd25bd9si24yxjzcst6gjetq3036" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.355591592678692138392836551393736
| left   = 70.222121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nyzqd25bd9si24yxjzcst6gjetq3036</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603903</id>
      <parentid>3603900</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="1f06t9wfaxrj7bo2s3vfufigmuw63i0" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.342591592678692138392836551393736
| left   = 70.222121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1f06t9wfaxrj7bo2s3vfufigmuw63i0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603907</id>
      <parentid>3603903</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="ig693svfkriptx26dlyggmzeukeebln" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.348591592678692138392836551393736
| left   = 70.222121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ig693svfkriptx26dlyggmzeukeebln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603908</id>
      <parentid>3603907</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="556" sha1="g55r0kpkxezyrtky0dhca6aflbdpetu" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.911231004857182792913864483476431
| bottom = 40.348591592678692138392836551393736
| left   = 70.226121000008092008800138364118132
| right  = 74.706913826917542344145244975201238
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g55r0kpkxezyrtky0dhca6aflbdpetu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603911</id>
      <parentid>3603908</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="4vepgtw71cfgt5vcgrv7fapxgdzmup8" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631000000082792
| bottom = 40.286915020786001383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4vepgtw71cfgt5vcgrv7fapxgdzmup8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603914</id>
      <parentid>3603911</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="odgk45osku1ss2dxgmvokupdy58uual" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631000000082792
| bottom = 40.286915020786001383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.709913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>odgk45osku1ss2dxgmvokupdy58uual</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603915</id>
      <parentid>3603914</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="jzj6gbddtnr3i0sqqgzcom3hgoje79v" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631000000082792
| bottom = 40.286915020786001383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.714913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jzj6gbddtnr3i0sqqgzcom3hgoje79v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603917</id>
      <parentid>3603915</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="mrstjn2zrs60jo58mcgicv43s9u8vw3" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631000000082792
| bottom = 40.286915020786001383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.722913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mrstjn2zrs60jo58mcgicv43s9u8vw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603919</id>
      <parentid>3603917</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3603919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="4dksmariz6qmv1au7wul3mowj1rg1c3" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631000000082792
| bottom = 40.286915020786001383
| left   = 70.204121000008092008
| right  = 74.737913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4dksmariz6qmv1au7wul3mowj1rg1c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хантавирусқа қарсы вакцина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781084</id>
    <revision>
      <id>3603972</id>
      <parentid>3602846</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5291" sha1="1opu3a4ozda9hmx9syqfjful8h0h6or" xml:space="preserve">'''Хантавирусқа қарсы вакцина''' — '''Hantavax''' сауда белгісімен сатылатын, адамдарды [[бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба]]дан (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]нан (ХӨС) қорғайтын вакцина. Жедел [[Хантавирус инфекциясы|хантавирустық инфекциялар]] әлем бойынша сырқаттанушылық пен өлім-жітімнің жоғары көрсеткіштеріне себепші болғандықтан, бұл вакцина өте маңызды деп саналады. Мәселен, 1950 жылдан 2007 жылға дейін Қытайда шамамен 1,5 миллион жұқтыру жағдайы және 46 000 өлім тіркелген деп есептеледі. Сондай-ақ, 2005–2010 жылдар аралығында Финляндияда 32 000 жағдай, ал 1996–2006 жылдар аралығында Ресейде 90 000 жағдай орын алған.&lt;ref name=Schmaljohn2012 /&gt;
[[Сурет:Sin_Nombre_virus_Hanta_TEM_1137_lores.jpg|thumb|right|CDC (АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы) ұсынған хантавирустың трансмиссиялық электронды микрографиясы.]]

== Тарихы ==
Алғашқы хантавирус вакцинасы 1990 жылы БСГҚ-ның ең ауыр түрлерінің бірін қоздыратын [[Хантаан өзені вирусы]]на қарсы қолдану үшін жасап шығарылды.&lt;ref name=Lee1999&gt;Lee HW, Ahn CN, Song JW, Back LJ, Seo TJ, Park SC. Field trial of an inactivated vaccine against hemorrhagic fever with renal syndrome in humans. Arch Virol. 1990;1(Suppl):35–47.&lt;/ref&gt; Қытайда жыл сайын кеміргіштердің миынан немесе жасуша дақылынан алынған вакцинаның екі миллионға жуық дозасы егіледі деп есептеледі. Бұл вакцинаның кеңінен қолданылуы Қытайдағы БСГҚ жағдайларының 2007 жылға қарай 20 000-нан азаюына септігін тигізген маңызды факторлардың бірі болуы мүмкін.&lt;ref name=Schmaljohn2012&gt;{{Cite journal | last1 = Schmaljohn | first1 = C. S. | title = Vaccines for hantaviruses: Progress and issues | doi = 10.1586/ERV.12.15 | journal = Expert Review of Vaccines | volume = 11 | issue = 5 | pages = 511–513 | year = 2012 | pmid =  22827236| s2cid = 27574264 | url = https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA583184.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170703084537/http://www.dtic.mil/get-tr-doc/pdf?AD=ADA583184 | url-status = live | archive-date = July 3, 2017 }}&lt;/ref&gt;

Вакцина қолданылатын басқа хантавирустардың қатарына Сеул (SEOV) вирусы жатады. Дегенмен, бұл вакцина еуропалық хантавирустарға, соның ішінде Пуумала (PUUV) және Добрава-Белград (DOBV) вирустарына қарсы тиімді емес деп есептеледі. 2019 жылғы жағдай бойынша Еуропада немесе АҚШ-та қолдану үшін ешқандай хантавирус вакцинасы мақұлданбаған.&lt;ref name=Schmaljohn2012/&gt; Қазіргі уақытта адамға арналған HTNV/PUUV ДНҚ-хантавирус вакцинасының 2-фазалық зерттеуі жүргізілуде.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02116205?term=NCT02116205 |title=Phase 2a Immunogenicity Study of Hantaan/Puumala Virus DNA Vaccine for Prevention of Hemorrhagic Fever |publisher=ClinicalTrials.gov |date=2014-04-14 |access-date=2015-12-22}}&lt;/ref&gt;

I–II кезеңдегі клиникалық сынақтарда тағы үш вакцина үміткері зерттелді. Олардың қатарына рекомбинантты вакцина және HTNV мен PUUV вирустарынан алынған вакциналар жатады. Дегенмен, олардың болашағы әзірге белгісіз.&lt;ref name=Schmaljohn2012/&gt;

2026 жылғы 7 мамырда Бат университетінің халықаралық ғалымдар тобы [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті|MV Hondius кемесіндегі хантавирус өршуіне]] жауап ретінде жаңа вакцина әзірлеп жатқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-07 |title=Hantavirus outbreak: Bath scientists working on vaccine |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy52ng5wkdyo |access-date=2026-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Ортохантавирус]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Вакциналар]]
[[Санат:Хантавирустық инфекциялар]]</text>
      <sha1>1opu3a4ozda9hmx9syqfjful8h0h6or</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перизат Қайрат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781198</id>
    <revision>
      <id>3603937</id>
      <parentid>3603847</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40023" sha1="98jiupyc7df6h0b1h90rklp1nn0juho" xml:space="preserve">'''Перизат Қайрат''' (толық аты — '''''Перизат Қайратқызы Қайрат''''', 5 шілде 1991 жылы туған, Ақтөбе, Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, волонтер, кәсіпкер және инфлюенсер&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат|url=https://24smi.org/celebrity/374984-perizat-kairat.html}}&lt;/ref&gt;. Biz Birgemiz Qazaqstan қайырымдылық қорының бұрынғы басшысы. 2025 жылы алаяқтық және ақшаны заңдастыру ісі бойынша 10 жылға бас бостандығынан айырылды. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Чем известна Перизат Кайрат, возглавлявшая фонд BizBirgemiz Qazaqstan?|url=https://informburo.kz/stati/cem-izvestna-perizat-kairat-vozglavlyavsaya-fond-bizbirgemiz-qazaqstan|date=22 қараша 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Похитила 1,5 млрд тенге у пострадавших от паводков – главу благотворительного фонда задержали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/poxitila-15-mlrd-tenge-u-postradavsix-ot-pavodkov-glavu-blagotvoritelnogo-fonda-zaderzali-v-astane}}&lt;/ref&gt;

Ол төтенше жағдайлар мен әскери қақтығыстардан зардап шеккен азаматтарға көмектесу үшін ақша жинаған. Тергеу мәліметтері бойынша, ол қайырымдылық көмектің негізгі бөлігін жылжымайтын мүлік, қымбат көліктер, сәндік заттар сатып алуға және шетелдік курорттарда демалуға жұмсаған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=BBC. Русская служба. Элитная недвижимость и миллионы долларов. В Казахстане главу благотворительного фонда приговорили к 10 годам за растрату средств|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clyxyp7wy8ko}}&lt;/ref&gt;. 

Сотта ұсынылған материалдарға сәйкес, 2021 жылы Перизат Қайрат құрылтай құжаттарын қолдан жасап, атауын заңсыз жұмыс істеп тұрған қордың атауына ұқсас етіп таңдау арқылы «Biz Birgemiz Qazaqstan 2030» қоғамдық бірлестігін тіркеген. Ол анасымен алдын ала сөз байласу арқылы мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығын салу, Қазақстандағы су тасқынынан зардап шеккендерге, сондай-ақ Палестина тұрғындарына көмек көрсету деген сылтаумен ақша жинай бастаған. Мамандардың қорытындысы бойынша, бірлестіктің банктік шоттарына келесідей қаражат түскен: оңалту орталығына арналған қаражат эпизоды бойынша — 126 миллион теңгеден астам, Палестинаға көмек эпизоды бойынша — 566 миллион теңгеден астам және су тасқыны эпизоды бойынша — 2,86 миллиард теңгеден астам. Жиналған және жымқырылған қаражаттың жалпы сомасы 3,5 миллиард теңгеден асты.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}&lt;/ref&gt;

Сот қор қызметіне заңды түр беру үшін ақшаның тек бір бөлігі ғана қайырымдылыққа жұмсалғанын анықтады. Іс жүзінде Қайрат пен оның анасы қаражатты өз қалауынша жұмсаған: жылжымайтын мүлікке, автокөліктерге, гүл бизнесіне, қымбат әшекейлерге, киім-кешекке, жиһазға, саяхаттарға, сондай-ақ жөндеу жұмыстарына, көлік жалдауға және басқа да жеке мұқтаждықтарына пайдаланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}&lt;/ref&gt;{{Қылмыскер |Есімі = Перизат Қайрат |Шынайы есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Лақап аты = |Туған кездегі есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Толық есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Туған күні = 5 шілде 1991 |Туған жері = Ақтөбе, Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Білімі = Орта арнайы (толық емес); Ноттингем университеті (өзі айтқаны бойынша, сотта расталмаған) |Мамандығы = Қоғам қайраткері, волонтер, кәсіпкер, инфлюенсер |Белсенді жылдары = 2021–2024 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Biz Birgemiz Qazaqstan қайырымдылық қоры |Не үшін белгілі = Қайырымдылық қоры арқылы ірі алаяқтық ісі |Белгілі еңбектері = |Бойы = |Саяси партиясы = |Қозғалысы = |Заңи мәртебесі = Сотталған, бас бостандығынан айырылған |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Туысы = Гайни (Ғайни) Алашбаева (анасы) |Марапаттары = «Шапағат» медалі (айырылған) |Мотивы = |Айыбы = Алаяқтық (әсіресе ірі көлемде), ақшаны заңдастыру |Жазасы = 10 жыл бас бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеу, мемлекеттік наградасынан айыру |Ұсталу статусы = |Іздестіретіндер = |Әрекеттесі = |Іздестірілгені = |Қамаудан қашқаны = |Құрбаны = |Қылмыс күні = 2021–2024 |Қылмыс жылдары = 2024–2025 |Қылмыс елі = Қазақстан |Қылмыс нысаны = Қайырымдылық қаражаты (су тасқыны, Палестинаға көмек және т.б.) |Қаруы = |Ұсталған күні = 2024 жылдың қарашасы |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = }}

== Өмірбаяны ==
Перизат Қайрат 1991 жылдың 5 шілдесінде Ақтөбеде (бұрынғы Ақтөбе облысы) дүниеге келген. Мектепті Ақтауда аяқтаған. 2015 жылы Астанаға көшіп келген.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Агентство Республики Казахстан по финансовому мониторингу. Дело Перизат Кайрат: итоги расследования|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/afm/press/news/details/969683?lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Білімі ===
Білімі туралы мәліметтер қайшы. Өзі Ноттингем университетінде (Ұлыбритания) «Бизнес басқару» мамандығы бойынша білім алғанын айтқан. Алайда сот материалдарында 2006 жылы Ақтаудағы өнер колледжінде хор дирижерлігі факультетіне түсіп, бір курс оқығаны ғана көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=История Перизат Кайрат. Поддельные протоколы и тайны фонда Biz Birgemiz|url=https://www.inform.kz/ru/istoriya-perizat-kayrat-poddelnie-protokoli-i-tayni-fonda-biz-birgemiz-983fdd|date=30 қазан 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}&lt;/ref&gt;

2016–2020 жылдары Біріккен Араб Әмірліктерінде (Абу-Даби) түрлі компанияларда жұмыс істеген. 2020 жылы Қазақстанға оралып, қоғамдық және кәсіпкерлік қызметпен айналысқан. Астанада Rebel Flowers гүл дүкендері желісінің иесі болған. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2019 жылы анасы Гайни Алашбаевамен бірге ауыр жол апатына түсіп, соның салдарынан қатты жарақаттар мен ми шайқалуын алған. Көлік тізгінінде Перизат болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Қайрат волонтерлікпен және қайырымдылықпен коронавирус пандемиясы кезінде, халыққа дәрі-дәрмек пен азық-түлік жетіспей жатқан уақытта белсенді айналыса бастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2020 жылғы қыркүйекте пандемия кезінде атқарған жұмысы үшін Президенттің жарлығымен «Халық алғысы» медалімен марапатталды. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Қоғамдық қызметі ===
ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды және «Қазақстан Жастар Конгресі» ҚБ қайырымдылық бағытын басқарды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Нұр-Отан партиясының жаныдағы волонтерлік қызметтер атқарып, белсенді болады. Кезекті тағайындаудан кейін ол әлеуметтік желіде сол кездегі «Nur Otan» партиясы (қазіргі «Amanat» партиясы) төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбекке «көрсеткен сенімі үшін» алғыс айтқан.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2021 жылы Қайрат Астана қаласы Сарыарқа ауданы әкімінің инвестиция тарту және әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып жұмыс істеді. 

2018 жылы Халық қорының іске қосылған birgemiz.kz порталы халық арасында қайырымдылықтың ресми әрі сенімді көзі ретінде танылды. Пандемия кезінде «Біз біргеміз» ұраны жалпыұлттық сипатқа ие болып, мемлекеттік деңгейдегі көмек науқандарының басты атауына айналды. Бірнеше жылдан кейін, 2021 жылғы маусымда, Перизат Қайрат Астанада атауы ұқсас — Biz Birgemiz Qazaqstan қайырымдылық қорын тіркеді. Ұйым өзін құрамында 15 мыңнан астам адамы бар жалпыұлттық волонтерлік қозғалыс ретінде таныстырды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қайратқа қарсы сотта волонтерлік қозғалыс биліктегі Nur Otan (жаңа атауы Amanat) партиясы төрағасының орынбасары Бауыржан Байбектің бастамасымен құрылғаны белгілі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат заявила в суде о связи Байбека с фондом Biz Birgemiz|url=https://informburo.kz/novosti/perizat-kairat-zaiavila-v-sude-o-sviazi-baibeka-s-fondom-biz-birgemiz}}&lt;/ref&gt;. Партияның жоспары бойынша, «жедел әрекет ету» үшін әр өңірде волонтерлік орталықтар ашылуы тиіс еді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Қор пандемия кезінде, 2024 жылғы су тасқыны кезінде және Палестинаға көмек жинау науқандарында белсенді жұмыс істеді. Перизат Қайраттың волонтерлік қызметі үшін «Халық ризашылығы» және «Шапағат» медальдарымен марапатталған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2024 жылдың қазанында Қазақстан пара үстел теннисі федерациясының президенті болып тағайындалды (кейін қызметінен босатылды).&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

2025 жылғы 15 қарашада Перизат Қайрат Пара үстел теннисі федерациясының президенті қызметінен босатылды. Ал биліктегі «Amanat» партиясы БАҚ-та қор құрылтайшыларының арасында партиямен байланысы бар адамдар туралы ақпарат тарағаннан кейін, «BizBirgemiz Qazaqstan» қорына ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қайрат қазақ тілінде өлеңдер мен монологтар жазады. Оның Instagram-дағы Perizat Kairat (@01pk) парақшасына 562 мың адам жазылған.  Оның Instagram-дағы соңғы жарияланымы 2024 жылғы 1 сәуірмен даталанған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

2024 жылдың қарашасында Перизат Қайрат су тасқынынан зардап шеккендерге арналған 1,5 млрд теңгеден астам қаражатты ұрлау күдігімен ұсталды. Кейін айыптау сомасы 3,5 млрд теңгеге (шамамен 6,6 млн АҚШ доллары) жетті. Ол және анасы Гайни (Гани) Алашбаева алаяқтық және ақшаны заңдастыру бойынша айыпталды&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

==== Мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығының ашылуы ====
Орталықтың құрылысы үшін 2021 жылы Қайрат қайырымдылық аукционын ұйымдастырып, 21 миллион теңгеден астам (390 мың доллар) қаражат жинаған. Тергеудің мәлімдеуінше, айыпталушы бұл қаражаттың айтарлықтай бөлігін өз қажеттіліктеріне, мысалы, Дубайға сапар шегуге, қонақүйлерде тұруға және люкс киімдер сатып алуға жұмсаған. Оңалту орталығы сол күйі салынбады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

==== Палестиналықтарға арналған қайырымдылық жиыны ====
2022 жылдан бастап Қайрат пен «Biz Birgemiz Qazaqstan» қоры бірнеше ірі қайырымдылық кампанияларын, соның ішінде Түркиядағы жер сілкінісінен зардап шеккендерге және палестиналықтарға көмек көрсету шараларын өткізді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қор Газа тұрғындары үшін 566 миллион теңгеден астам (1 миллион доллардан астам) қаражат жинаған, оның тек 7,4 миллионы (13 мың доллар) ғана мақсаты бойынша аударылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Собрала полмиллиарда, а перевела палестинцам 7 млн тенге: покупки Перизат Кайрат перечислили прокуроры|url=https://informburo.kz/novosti/sobrala-polmilliarda-a-perevela-palestincam-7-mln-tenge-pokupki-perizat-kairat-perecislili-prokurory}}&lt;/ref&gt;. 

== Қылмыстық іс және сот ==
Қаржылық мониторинг агенттігі (ҚМА) Перизат Қайрат пен оның анасы Ғайни Алашбаеваға қатысты алаяқтық, сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақша мен мүлікті заңдастыру фактілері бойынша тергеудің аяқталғанын хабарлады. &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: какова итоговая сумма ущерба|url=https://tengrinews.kz/crime/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-kakova-573296/}}&lt;/ref&gt; Кейін шығын көлемі едәуір өсіп 3,5 млрд теңге құрағандығы хабарланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: сумма ущерба резко выросла|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-summa-uscherba-566737/}}&lt;/ref&gt;.  Қаржылық мониторинг агенттігі төрағасының орынбасары барлық істер бойынша жәбірленушілердің нақты санын айтуға қиналды. «Ірі сомалар аударған жәбірленушілер бар. Ал басқа жәбірленушілерге келетін болсақ, олардың мүддесін прокуратура қорғайды», - деп нақтылады Елемесов&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат не признает вину|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-ne-priznaet-vinu-566738/}}&lt;/ref&gt;. Күдікті Перизат Қайраттың тағылған эпизодтар бойынша өз кінәсін мойындамайтынын да атап өтті&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Перизат Қайраттың анасына қатысты қылмыстық кодекстің 190-бабы («Алаяқтық») және 218-бабы («Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)») бойынша айып тағылды. Тағылған айып бойынша 190-бап («Алаяқтық») бойынша үш эпизод, және қылмыстық жолмен алынған қаражатты активтерге біріктіру арқылы жасырған екі заңдастыру фактісі тіркелген&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

30 маусым күні Перизат Қайрат пен оның анасына қатысты қылмыстық іс мәні бойынша қарау үшін Астана қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық сотына жолданды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат направлено в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-napravleno-v-sud-574216/}}&lt;/ref&gt;.

Перизат Қайрат пен оның анасы Ғани Алашбаеваның үстінен жүргізілген сот процесі 9 шілдеде басталып&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Астане начался судебный процесс по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-astane-nachalsya-sudebnyiy-protsess-po-delu-perizat-kayrat-574916/}}&lt;/ref&gt;, екі аптадан сәл астам уақыт ішінде — 25 шілдеде аяқталды.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Сот талқылаулары ішінара жабық режимде өтті, өйткені іс материалдарында құпия мәліметтер, соның ішінде банктік құпиямен қорғалған құжаттар бар.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почему процесс по делу Перизат Кайрат будет частично закрытым, объяснил судья|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/pochemu-protsess-delu-perizat-kayrat-chastichno-zakryityim-574952/}}&lt;/ref&gt;  Айыпталушылардың соңғы сөзі айтылған сот отырысы да жабық режимде өтті.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Суд над Перизат Кайрат и её матерью вновь перевели в закрытый режим|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-perizat-kayrat-e-materyu-vnov-pereveli-zakryityiy-rejim-575823/}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін, тараптардың жарыссөзі кезінде, екі айыпталушы да бірде-бір эпизод бойынша кінәсін мойындамады. Алашбаева сотта айғақ беруден мүлдем бас тартты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Мемлекеттік айыптау болса, қос әйелдің кінәсі дәлелденді деп есептейді. Сот отырыстары барысында прокурорлар Қайраттың телефонынан табылған видеоға назар аударды. Бейнежазбада 20 мыңдық теңге купюраларына толтырылған чемодан көрсетілген. Кадр сыртындағы дауыс: «Не айтуға болады, ең жақсы жыл. Аллаға шүкір», — дейді. Прокурорлар видеоның түсірілген күнін және чемодандағы ақшаның сомасын нақтыламады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Тергеудің есебі бойынша, өз қызметі кезінде Қайрат пен оның анасы Астанадағы элиталық тұрғын үй кешендерінен 323 млн теңгеге (600 мың доллар) үш пәтер, құны 150 млн теңге (278 мың доллар) болатын коттедж қалашығынан үй, 170 млн теңгеге (315 мың доллар) премиум кластағы үш автокөлік, сондай-ақ 158 млн теңгеге (294 мың доллар) брендтік киімдер, аксессуарлар мен бағалы әшекейлер сатып алған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Заң бойынша қоғамдық бірлестікті кемінде үш адам құруы тиіс. Сотта көрсетілген сараптама бойынша Перизат Қайрат құрылтай жиналысының №1 хаттамасына таныс еріктілердің есімдерін енгізіп, өзін президент етіп тағайындаған делінген. Кейіннен басқа қатысушылардың қолдарын қолдан қойған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

2021 жылғы 1 қазанда Әділет департаменті Biz Birgemiz атауын тіркеуден бас тартты. Себебі бұрыннан бар заңды тұлғаның атауына ұқсас болған. 4 қазанда Қайрат №1 хаттамадағы қолдарды қайтадан қолдан қойып, атауын Biz Birgemiz Kazakhstan 2030 деп өзгерткен. Қорды тіркеу кезінде көрсетілген мекенжайда іс жүзінде компьютерлік клуб орналасқан болып шықты.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Мекенжайдың компьютерлік клубтан тіркелуін Amanat партиясының аудандық филал жетекшісі Сергей Матюшенко сотта берген куәлігінде айтты. Матюшенко ағасының компьютерлік клубын ұйымды тіркеу үшін құлдануға рұқсат сұрағанын, ал кейін Қайрат кеңсе партияның орталық аппараты орналасқан мекенжайға ауыстырылатынын айтқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почему фонд Перизат Кайрат зарегистрирован в PlayStation-клубе, объяснил свидетель|url=https://informburo.kz/novosti/pocemu-fond-perizat-kairat-zaregistrirovan-v-playstation-klube-obieiasnil-svidetel}}&lt;/ref&gt; Матюшенко бұл сөзге сенген себебі ретінде партия басшысы Бауыржан Байбек волонтерлік штаб құруды тапсырған жиналыста Бауыржан Байбектің қасында Перизат Қайрат отырған.  

Палестинаға қолдау көрсету кезіндегі қолма-қол қаржы шешіп алуды Перизат Қайрат ақшаны банктік аударымдар арқылы жіберген жағдайда, бұл әскери қақтығысты қаржыландыру ретінде бағалануы мүмкін деп қорыққан. Осы арқылы Қайрат өзінің шетелге жасаған көптеген сапарларын түсіндіруге тырысты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

16 қарашада ҚМА қордан Палестина тұрғындарына гуманитарлық көмек көрсетуге арналған тағы 200 миллион теңгені жымқыруға қатысты жаңа эпизод туралы хабарлады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Тергеу нұсқасы бойынша, қаражаттың басым бөлігі Mercedes-Benz EQE автокөлігін және Астанадағы элиталық тұрғын үй кешенінен пәтер сатып алуға жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Оңалту орталығын салу үшін аукционда 12 млн 600 мың теңге жиналған. Алайда, Перизат Қайрат әлеуметтік желіде бұл соманы 48 млн теңге деп өтірік көрсеткен. Ол ауыр дертке шалдыққан балаларды оңалтумен айналысатын қорға құны 100 млн теңге тұратын ғимаратты сыйға тарттым деп мәлімдеген. Тергеу барысында мұндай ғимараттың іс жүзінде болмағаны анықталды. Жиналған ақша аукционнан кейін екі күн өткен соң-ақ мақсатсыз жұмсала бастаған.  

2021 жылғы 29 қарашада ол БАӘ-ге ұшып кеткен. Онда Attana Hotel Dubai және Habtoor Palace Dubai сияқты қымбат қонақүйлерде тұрып, Gucci мен Tommy Hilfiger бутиктерінен сауда жасаған. Бұл сапарға, соның ішінде мейрамханалар мен такси шығындарына 1 897 476 теңге жұмсалған. 2021 жылғы 28 желтоқсанда ол халықтан қайырымдылық жиналатын ForteBank-тегі шоттан 600 мың теңге алып, Toyota Camry автокөлігін жалдау ақысын төлеген.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Сотқа қатысушылар ===

* Прокурор – Мадина Оразалина&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших доставят в суд принудительно|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-dostavyat-sud-575660/}}&lt;/ref&gt;, Арман Кизикен&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=“Есть знакомые - замутить диплом?“ В суде зачитали переписку Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/est-znakomyie-zamutit-diplom-sude-zachitali-perepisku-575657/}}&lt;/ref&gt; 
* Прокурор – Индира Жумагаликызы (екінші сот процессі)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}&lt;/ref&gt;
* Cот –  Сабыржан Каримов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат стало плохо в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-stalo-ploho-v-sude-575587/}}&lt;/ref&gt; 
* Адвокат – Арман Давлетьяров&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}&lt;/ref&gt;
* Адильхан Мусин – куәгер, «Консалтинг групп» директоры, ақша шығарып берген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Перизат лично забирала деньги китайскими сумками“ - свидетель в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-lichno-zabirala-dengi-kitayskimi-sumkami-svidetel-575651/}}&lt;/ref&gt;. 
* Толганай Боранкул – куәгер, қазақстандық университет дипломын сатып алу туралы сөйлескен&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* Жулдыз Амангелдинова – The Akan Building компаниясының қаржы директоры, 700 000 теңге жолдаған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}&lt;/ref&gt;.
* Ғалия Исаева – куәгер, АО &quot;Стройконструкция&quot; заң консультанты, 200 миллион теңге жолдаған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}&lt;/ref&gt;. 
* Сауле Куандыкова – куәгер, Назарбаев Зияткерлік мектептерінің ата-аналар комитетінің өкілі, 901 855 теңге жолдаған&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. 
* Ляззат Распеки – куәгер, Перизат Қайраттың Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі ретінде тағайындалғанын айтты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат пыталась устроиться советником министра - свидетель|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitalas-ustroitsya-sovetnikom-ministra-575662/}}&lt;/ref&gt;.

==== Зардап шеккендер ====

* «Сұңқар» Алматы құс фабрикасының кадр бөлімінің бастығы: Кәсіпорын атынан 60 мың теңге&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших не смогли доставить в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-smogli-dostavit-sud-575691/}}&lt;/ref&gt; 
* «Анеко Л» мекемесі арқылы су тасқынымен күресуге 3 миллион теңге аударған&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
* Маңғыстау облысы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы: Департамент атынан қорға 231 500 теңге аударған&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

=== Сот үкімі ===
2025 жылдың 25 шілдесінде Астана соты Перизат Қайратты 10 жылға бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге және мемлекеттік наградаларынан айыруға үкім шығарды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Какой срок запросили для Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kakoy-srok-zaprosili-dlya-perizat-kayrat-575983/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|title=Финал громкого дела: Перизат Кайрат вынесли приговор|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/final-gromkogo-dela-perizat-kayrat-vyinesli-prigovor-576331/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Приговор по громкому делу Перизат Кайрат: как это было|url=https://tengrinews.kz/article/prigovor-po-gromkomu-delu-perizat-kairat-kak-eto-bylo-3060/}}&lt;/ref&gt;. Қайрат Перизат пен Ғайни Алашбаевадан 50 жәбірленушінің пайдасына жалпы сомасы 1 582 649 591 теңге көлеміндегі материалдық шығын ынтымақты түрде өндірілсін», — деп үкімде де айтылды&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Анасы Гайни Алашбаева сот кезінде үйқамақта отырған, үкім шығарылған күні тұтқындалып&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мать Перизат Кайрат взяли под стражу в зале суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mat-perizat-kayrat-vzyali-pod-straju-v-zale-suda-576345/}}&lt;/ref&gt;, 7 жылға сотталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат дали 7 лет|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-dali-7-let-576336/}}&lt;/ref&gt;. Үкім кейін апелляцияда расталды&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Қазір колонияда жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат получила работу в колонии|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-poluchila-rabotu-v-kolonii-596583/}}&lt;/ref&gt; 

11 тамыз күні адвкат аппелияция берді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат пытается смягчить приговор: назначена дата суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitaetsya-smyagchit-prigovor-naznachena-data-581316/}}&lt;/ref&gt;. 25 қыркүйек күні Астанадағы сот процессінде Перизат Қайраттың үкімін қайта қарау туралы сот өтті. Сотта адвокат тергеу барсындағы қателіктер айыпталушының кінәлі еместігін және тәркіленген заттардың оригинал болмағанын айтып, үкімді азайту туралы сұраған еді&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Сот үкімі өзгеріссіз қалды&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. 

=== Жеке өмірі ===
Анасы Гайни Алашбаева қоғамдық қызметте белсенді болған және істе бірлесіп айыпталды. Әкесі туралы ақпарат аз. Перизат Қайраттың жеке өмірі мен отбасы туралы мәліметтер жария емес.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

== Тәркіленген заттар тізімі ==
Тәркіленіп, материалдық шығынды өтеу есебіне жәбірленушілерге берілуі тиіс нысандардың қатарында мыналар бар:&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|title=У прокурора ушло 4 минуты на перечисление имущества Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prokurora-ushlo-4-minutyi-perechislenie-imuschestva-perizat-576005/}}&lt;/ref&gt;

* Mercedes Benz S450, Lexus LX 600, Haval H6 GT, Mercedes Benz EQE 500 автокөліктері;
* Vela Village коттедж қалашығындағы жеке үй;
* Sensata Plaza тұрғын үй кешеніндегі пәтер;
* «Көк Жайлау» тұрғын үй кешеніндегі пәтер;
* Highvill тұрғын үй кешеніндегі пәтер және паркинг орны;
* Ақшалай қаражат: 20 миллион теңге;
* 20 миллион 700 мың теңге (Перизат Қайраттың дебиторлық берешегі);
* 5 миллион теңге (дебиторлық берешек);
* Маңғыстау облысы әуежайының сақтау камерасындағы 8 миллион теңге;
* Ақтөбе облысы әуежайының сақтау камерасындағы 3,5 миллион теңге;
* «Пара үстел теннисі федерациясы» ҚБ шотындағы 10 миллион теңге;
* «Банк ЦентрКредит» АҚ-дағы «Біз біргеміз Қазақстан» шотындағы 20 миллион теңгеден астам қаражат;
* ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы 20 мың доллар (шамамен 10,5 миллион теңге);
* ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы тағы 1 миллион теңге;
* Kaspi Bank-тегі «Rebel Flowers» шотындағы 3 миллион теңге;
* Амман көшесі, 54-үй мекенжайы бойынша тінту кезінде тәркіленген 6211 юань (шамамен 457 мың теңге), 200 доллар (шамамен 105 мың теңге), 195 дирхам (28 мың теңге), 20 риал (шамамен 2,9 мың теңге).

Сонымен қатар, прокурор Перизат Қайраттың «Rebel Flowers» ЖШС жарғылық капиталындағы 100 пайыздық үлесін тәркілеуді талап етті.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>98jiupyc7df6h0b1h90rklp1nn0juho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603946</id>
      <parentid>3603937</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3603946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40625" sha1="powpuktmw03z3f4fzn54g1ooe53j17q" xml:space="preserve">'''Перизат Қайрат''' (толық аты — '''''Перизат Қайратқызы Қайрат''''', 5 шілде 1991 жылы туған, [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, [[Еріктілер|волонтер]], кәсіпкер және инфлюенсер&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат|url=https://24smi.org/celebrity/374984-perizat-kairat.html}}&lt;/ref&gt;. Biz Birgemiz Qazaqstan [[Қайырымдылық ұйымдары|қайырымдылық қорының]] бұрынғы басшысы. 

2025 жылы [[алаяқтық]] және [[ақшаны заңдастыру]] ісі бойынша 10 жылға бас бостандығынан айырылды. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Чем известна Перизат Кайрат, возглавлявшая фонд BizBirgemiz Qazaqstan?|url=https://informburo.kz/stati/cem-izvestna-perizat-kairat-vozglavlyavsaya-fond-bizbirgemiz-qazaqstan|date=22 қараша 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Похитила 1,5 млрд тенге у пострадавших от паводков – главу благотворительного фонда задержали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/poxitila-15-mlrd-tenge-u-postradavsix-ot-pavodkov-glavu-blagotvoritelnogo-fonda-zaderzali-v-astane}}&lt;/ref&gt; Ол [[Төтенше жағдай|төтенше жағдайлар]] мен [[Әскери қақтығыс|әскери қақтығыстардан]] зардап шеккен азаматтарға көмектесу үшін ақша жинаған. 

Сотта ұсынылған материалдарға сәйкес, 2021 жылы Перизат Қайрат құрылтай құжаттарын қолдан жасап, жаңа ұйымның атауын жұмыс істеп тұрған қордың атауына ұқсас етіп таңдау арқылы «Biz Birgemiz Qazaqstan 2030» [[Қоғамдық бірлестіктер|қоғамдық бірлестігін]] тіркеген. Ол анасымен алдын ала сөз байласу арқылы мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығын салу, [[Қазақстандағы су тасқыны (2024)|Қазақстандағы су тасқынынан]] зардап шеккендерге, сондай-ақ [[Палестина]] тұрғындарына көмек көрсету деген сылтаумен ақша жинай бастаған. Мамандардың қорытындысы бойынша, бірлестіктің банктік шоттарына келесідей қаражат түскен: оңалту орталығына арналған қаражат эпизоды бойынша — 126 миллион теңгеден астам, Палестинаға көмек эпизоды бойынша — 566 миллион теңгеден астам және су тасқыны эпизоды бойынша — 2,86 миллиард теңгеден астам. Жиналған және жымқырылған қаражаттың жалпы сомасы 3,5 миллиард теңгеден асты.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}&lt;/ref&gt;

Тергеу мәліметтері бойынша, ол қайырымдылық көмектің негізгі бөлігін [[жылжымайтын мүлік]], қымбат көліктер, сәндік заттар сатып алуға және шетелдік курорттарда демалуға жұмсаған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=BBC. Русская служба. Элитная недвижимость и миллионы долларов. В Казахстане главу благотворительного фонда приговорили к 10 годам за растрату средств|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clyxyp7wy8ko}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}&lt;/ref&gt; {{Қылмыскер |Есімі = Перизат Қайрат |Шынайы есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Лақап аты = |Туған кездегі есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Толық есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Туған күні = 5 шілде 1991 |Туған жері = Ақтөбе, Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Білімі = Орта арнайы (толық емес); Ноттингем университеті (өзі айтқаны бойынша, сотта расталмаған) |Мамандығы = Қоғам қайраткері, волонтер, кәсіпкер, инфлюенсер |Белсенді жылдары = 2021–2024 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Biz Birgemiz Qazaqstan қайырымдылық қоры |Не үшін белгілі = Қайырымдылық қоры арқылы ірі алаяқтық ісі |Белгілі еңбектері = |Бойы = |Саяси партиясы = |Қозғалысы = |Заңи мәртебесі = Сотталған, бас бостандығынан айырылған |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Туысы = Гайни (Ғайни) Алашбаева (анасы) |Марапаттары = «Шапағат» медалі (айырылған) |Мотивы = |Айыбы = Алаяқтық (әсіресе ірі көлемде), ақшаны заңдастыру |Жазасы = 10 жыл бас бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеу, мемлекеттік наградасынан айыру |Ұсталу статусы = |Іздестіретіндер = |Әрекеттесі = |Іздестірілгені = |Қамаудан қашқаны = |Құрбаны = |Қылмыс күні = 2021–2024 |Қылмыс жылдары = 2024–2025 |Қылмыс елі = Қазақстан |Қылмыс нысаны = Қайырымдылық қаражаты (су тасқыны, Палестинаға көмек және т.б.) |Қаруы = |Ұсталған күні = 2024 жылдың қарашасы |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = }}

== Өмірбаяны ==
Перизат Қайрат 1991 жылдың 5 шілдесінде [[Ақтөбе|Ақтөбеде]] дүниеге келген. Мектепті [[Ақтау|Ақтауда]] аяқтаған. 2015 жылы [[Астана|Астанаға]] көшіп келген.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Агентство Республики Казахстан по финансовому мониторингу. Дело Перизат Кайрат: итоги расследования|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/afm/press/news/details/969683?lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Білімі ===
Білімі туралы мәліметтер қайшы.  Өзі [[Ноттингем университеті|Ноттингем университетінде]] ([[Ұлыбритания]]) «Бизнес басқару» мамандығы бойынша білім алғанын айтқан. Алайда сот материалдарында 2006 жылы [[Ақтау өнер колледжі|Ақтаудағы өнер колледжінде]] хор дирижерлігі факультетіне түсіп, бір курс оқығаны ғана көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=История Перизат Кайрат. Поддельные протоколы и тайны фонда Biz Birgemiz|url=https://www.inform.kz/ru/istoriya-perizat-kayrat-poddelnie-protokoli-i-tayni-fonda-biz-birgemiz-983fdd|date=30 қазан 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}&lt;/ref&gt;

=== Қызметі ===
2016–2020 жылдары [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктерінде]] ([[Абу-Даби]]) түрлі компанияларда жұмыс істеген (сот кезінде расталмады). 2020 жылы Қазақстанға оралып, қоғамдық және кәсіпкерлік қызметпен айналысқан. Астанада Rebel Flowers гүл дүкендері желісінің иесі болған.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2019 жылы анасы Гайни Алашбаевамен бірге ауыр жол апатына түсіп, соның салдарынан қатты жарақаттар мен ми шайқалуын алған. Көлік тізгінінде Перизат болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Қайрат волонтерлікпен және қайырымдылықпен [[COVID-19 пандемиясы|коронавирус пандемиясы]] кезінде, халыққа дәрі-дәрмек пен азық-түлік жетіспей жатқан уақытта белсенді айналыса бастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2020 жылғы қыркүйекте пандемия кезінде атқарған жұмысы үшін Президенттің жарлығымен [[Халық алғысы медалі|«Халық алғысы» медалімен]] марапатталды. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Қоғамдық қызметі ===
ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды және «Қазақстан Жастар Конгресі» ҚБ қайырымдылық бағытын басқарды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Аманат (партия)|Нұр-Отан партиясының]] жаныдағы волонтерлік қызметтер атқарып, белсенді болады. Кезекті тағайындаудан кейін ол әлеуметтік желіде сол кездегі «Nur Otan» партиясы (қазіргі «Amanat» партиясы) төрағасының бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбекке]] «көрсеткен сенімі үшін» алғыс айтқан.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2021 жылы Қайрат [[Астана|Астана қаласы]] [[Сарыарқа ауданы]] әкімінің инвестиция тарту және әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып жұмыс істеді. 

2018 жылы Халық қорының іске қосылған ''birgemiz.kz'' порталы халық арасында қайырымдылықтың ресми әрі сенімді көзі ретінде танылды. Пандемия кезінде ''«Біз біргеміз»'' ұраны жалпыұлттық сипатқа ие болып, мемлекеттік деңгейдегі көмек науқандарының басты атауына айналды. Бірнеше жылдан кейін, 2021 жылғы маусымда, Перизат Қайрат Астанада атауы ұқсас — ''Biz Birgemiz Qazaqstan'' қайырымдылық қорын тіркеді. Ұйым өзін құрамында 15 мыңнан астам адамы бар жалпыұлттық волонтерлік қозғалыс ретінде таныстырды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қайратқа қарсы сотта волонтерлік қозғалыс биліктегі Nur Otan (жаңа атауы Amanat) партиясы төрағасының орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] бастамасымен құрылғаны белгілі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат заявила в суде о связи Байбека с фондом Biz Birgemiz|url=https://informburo.kz/novosti/perizat-kairat-zaiavila-v-sude-o-sviazi-baibeka-s-fondom-biz-birgemiz}}&lt;/ref&gt;. Партияның жоспары бойынша, «жедел әрекет ету» үшін әр өңірде волонтерлік орталықтар ашылуы тиіс еді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Қор пандемия кезінде, 2024 жылғы су тасқыны кезінде және Палестинаға көмек жинау науқандарында белсенді жұмыс істеді. Перизат Қайраттың волонтерлік қызметі үшін «Халық ризашылығы» және «[[Шапағат медалі|Шапағат» медальдарымен]] марапатталған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2024 жылдың қазанында [[Қазақстан пара үстел теннисі федерациясы|Қазақстан пара үстел теннисі федерациясының]] президенті болып тағайындалды (кейін қызметінен босатылды).&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

2025 жылғы 15 қарашада Перизат Қайрат Пара үстел теннисі федерациясының президенті қызметінен босатылды. Ал биліктегі «Amanat» партиясы БАҚ-та қор құрылтайшыларының арасында партиямен байланысы бар адамдар туралы ақпарат тарағаннан кейін, «BizBirgemiz Qazaqstan» қорына ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қайрат қазақ тілінде өлеңдер мен монологтар жазады. Оның [[Instagram]]-дағы Perizat Kairat (@01pk) парақшасына 562 мың адам жазылған.  Оның Instagram-дағы соңғы жарияланымы 2024 жылғы 1 сәуір.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

2024 жылдың қарашасында Перизат Қайрат су тасқынынан зардап шеккендерге арналған 1,5 млрд теңгеден астам қаражатты ұрлау күдігімен ұсталды. Кейін айыптау сомасы 3,5 млрд теңгеге (шамамен 6,6 млн АҚШ доллары) жетті. Ол және анасы Ғайни Алашбаева алаяқтық және ақшаны заңдастыру бойынша айыпталды&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 

==== Мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығының ашылуы ====
Орталықтың құрылысы үшін 2021 жылы Қайрат қайырымдылық аукционын ұйымдастырып, 21 миллион теңгеден астам (390 мың доллар) қаражат жинаған. Тергеудің мәлімдеуінше, айыпталушы бұл қаражаттың айтарлықтай бөлігін өз қажеттіліктеріне, мысалы, Дубайға сапар шегуге, қонақүйлерде тұруға және люкс киімдер сатып алуға жұмсаған. Оңалту орталығы сол күйі салынбады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

==== Палестиналықтарға арналған қайырымдылық жиыны ====
2022 жылдан бастап Қайрат пен «Biz Birgemiz Qazaqstan» қоры бірнеше ірі қайырымдылық кампанияларын, соның ішінде [[Түркиядағы жер сілкінісі|Түркиядағы жер сілкінісінен]] зардап шеккендерге және палестиналықтарға көмек көрсету шараларын өткізді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қор [[Газа]] тұрғындары үшін 566 миллион теңгеден астам (1 миллион доллардан астам) қаражат жинаған, оның тек 7,4 миллионы (13 мың доллар) ғана мақсаты бойынша аударылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Собрала полмиллиарда, а перевела палестинцам 7 млн тенге: покупки Перизат Кайрат перечислили прокуроры|url=https://informburo.kz/novosti/sobrala-polmilliarda-a-perevela-palestincam-7-mln-tenge-pokupki-perizat-kairat-perecislili-prokurory}}&lt;/ref&gt;. 

== Қылмыстық іс және сот ==
[[Қаржылық мониторинг агенттігі]] (ҚМА) Перизат Қайрат пен оның анасы Ғайни Алашбаеваға қатысты [[алаяқтық]], сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақша мен мүлікті заңдастыру фактілері бойынша тергеудің аяқталғанын хабарлады&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: какова итоговая сумма ущерба|url=https://tengrinews.kz/crime/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-kakova-573296/}}&lt;/ref&gt;. Кейін шығын көлемі едәуір өсіп 3,5 млрд теңге құрағандығы хабарланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: сумма ущерба резко выросла|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-summa-uscherba-566737/}}&lt;/ref&gt;.  Қаржылық мониторинг агенттігі төрағасының орынбасары барлық істер бойынша жәбірленушілердің нақты санын айта алмады. «Ірі сомалар аударған жәбірленушілер бар. Ал басқа жәбірленушілерге келетін болсақ, олардың мүддесін прокуратура қорғайды», - деп нақтылады Елемесов&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат не признает вину|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-ne-priznaet-vinu-566738/}}&lt;/ref&gt;. Перизат Қайраттың тағылған эпизодтар бойынша өз кінәсін мойындамайтынын да атап өтті&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Перизат Қайраттың анасына қатысты қылмыстық кодекстің 190-бабы («Алаяқтық») және 218-бабы («Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)») бойынша айып тағылды. Тағылған айып бойынша 190-бап («Алаяқтық») бойынша үш эпизод, және қылмыстық жолмен алынған қаражатты активтерге біріктіру арқылы жасырған екі заңдастыру фактісі тіркелген&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

30 маусым күні Перизат Қайрат пен оның анасына қатысты қылмыстық іс мәні бойынша қарау үшін Астана қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық сотына жолданды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат направлено в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-napravleno-v-sud-574216/}}&lt;/ref&gt;.

Перизат Қайрат пен оның анасы Ғани Алашбаеваның үстінен жүргізілген сот процесі 9 шілдеде басталып&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Астане начался судебный процесс по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-astane-nachalsya-sudebnyiy-protsess-po-delu-perizat-kayrat-574916/}}&lt;/ref&gt;, екі аптадан сәл астам уақыт ішінде — 25 шілдеде аяқталды&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Сот талқылаулары ішінара жабық режимде өтті, өйткені іс материалдарында [[Құпия|құпия мәліметтер]], соның ішінде банктік [[Құпиялы құжаттар|құпиямен қорғалған құжаттар]] бар.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почему процесс по делу Перизат Кайрат будет частично закрытым, объяснил судья|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/pochemu-protsess-delu-perizat-kayrat-chastichno-zakryityim-574952/}}&lt;/ref&gt;  Айыпталушылардың соңғы сөзі айтылған сот отырысы да жабық режимде өтті.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Суд над Перизат Кайрат и её матерью вновь перевели в закрытый режим|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-perizat-kayrat-e-materyu-vnov-pereveli-zakryityiy-rejim-575823/}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін, тараптардың жарыссөзі кезінде, екі айыпталушы да бірде-бір эпизод бойынша кінәсін мойындамады. Алашбаева сотта айғақ беруден мүлдем бас тартты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Сот отырыстары барысында [[Прокурор|прокурорлар]] Қайраттың телефонынан табылған видеоға назар аударды. Бейнежазбада 20 мыңдық теңге купюраларына толтырылған чемодан көрсетілген. Кадр сыртындағы дауыс: ''«Не айтуға болады, ең жақсы жыл. Аллаға шүкір»'', — дейді. Прокурорлар видеоның түсірілген күнін және чемодандағы ақшаның сомасын нақтыламады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Тергеудің есебі бойынша, өз қызметі кезінде Қайрат пен оның анасы Астанадағы элиталық тұрғын үй кешендерінен 323 млн теңгеге (600 мың доллар) үш пәтер, құны 150 млн теңге (278 мың доллар) болатын коттедж қалашығынан үй, 170 млн теңгеге (315 мың доллар) премиум кластағы үш автокөлік, сондай-ақ 158 млн теңгеге (294 мың доллар) брендтік киімдер, аксессуарлар мен бағалы әшекейлер сатып алған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Заң бойынша қоғамдық бірлестікті кемінде үш адам құруы тиіс. Сотта көрсетілген сараптама бойынша Перизат Қайрат құрылтай жиналысының №1 хаттамасына таныс еріктілердің есімдерін енгізіп, өзін президент етіп тағайындаған делінген. Кейіннен басқа қатысушылардың қолдарын қолдан қойған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

2021 жылғы 1 қазанда Әділет департаменті Biz Birgemiz атауын тіркеуден бас тартты. Себебі бұрыннан бар заңды тұлғаның атауына ұқсас болған. 4 қазанда Қайрат №1 хаттамадағы қолдарды қайтадан қолдан қойып, атауын ''Biz Birgemiz Kazakhstan 2030'' деп өзгерткен. Қорды тіркеу кезінде көрсетілген мекенжайда іс жүзінде компьютерлік клуб орналасқан болып шықты.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Мекенжайдың компьютерлік клубтан тіркелуін [[Аманат (партия)|Amanat партиясының]] аудандық филал жетекшісі Сергей Матюшенко сотта берген куәлігінде айтты. Матюшенко ағасының компьютерлік клубын ұйымды тіркеу үшін құлдануға рұқсат сұрағанын, ал кейін Қайрат кеңсе партияның орталық аппараты орналасқан мекенжайға ауыстырылатынын айтқан.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|title=Почему фонд Перизат Кайрат зарегистрирован в PlayStation-клубе, объяснил свидетель|url=https://informburo.kz/novosti/pocemu-fond-perizat-kairat-zaregistrirovan-v-playstation-klube-obieiasnil-svidetel}}&lt;/ref&gt; Матюшенко бұл сөзге сенген себебі партия басшысы [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] волонтерлік штаб құруды тапсырған жиналыста Бауыржан Байбектің қасында Перизат Қайрат отырған&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.  

[[Палестина|Палестинаға]] қолдау көрсету кезіндегі [[Қолма-қол ақша айналымы|қолма-қол қаржы]] шешіп алуды Перизат Қайрат ақшаны банктік аударымдар арқылы жіберген жағдайда, бұл әскери қақтығысты қаржыландыру ретінде бағалануы мүмкін деп қорыққан. Осы арқылы Қайрат өзінің шетелге жасаған көптеген сапарларын түсіндіруге тырысты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

16 қарашада Палестина тұрғындарына [[гуманитарлық көмек]] көрсетуге арналған тағы 200 миллион теңгені жымқыруға қатысты жаңа эпизод туралы хабарлады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[Тергеу]] нұсқасы бойынша, қаражаттың басым бөлігі Mercedes-Benz EQE автокөлігін және Астанадағы элиталық тұрғын үй кешенінен пәтер сатып алуға жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Оңалту орталығын салу үшін аукционда 12 млн 600 мың теңге жиналған. Алайда, Перизат Қайрат [[Әлеуметтік желілер|әлеуметтік желіде]] бұл соманы 48 млн теңге деп өтірік көрсеткен. Ол ауыр дертке шалдыққан балаларды оңалтумен айналысатын қорға құны 100 млн теңге тұратын ғимаратты сыйға тарттым деп мәлімдеген. Тергеу барысында мұндай ғимараттың іс жүзінде болмағаны анықталды. Жиналған ақша аукционнан кейін екі күн өткен соң-ақ мақсатсыз жұмсала бастаған.  

2021 жылғы 29 қарашада ол БАӘ-ге ұшып кеткен. Онда ''Attana Hotel Dubai'' және ''Habtoor Palace Dubai'' сияқты қымбат қонақүйлерде тұрып, [[Gucci]] мен [[Tommy Hilfiger]] бутиктерінен сауда жасаған. Бұл сапарға, соның ішінде мейрамханалар мен такси шығындарына 1 897 476 теңге жұмсалған. 2021 жылғы 28 желтоқсанда ол халықтан қайырымдылық жиналатын [[ForteBank]]-тегі шоттан 600 мың теңге алып, [[Toyota Camry]] автокөлігін жалдау ақысын төлеген.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Сотқа қатысушылар ===

* Прокурор – Мадина Оразалина&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших доставят в суд принудительно|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-dostavyat-sud-575660/}}&lt;/ref&gt;, Арман Кизикен&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=“Есть знакомые - замутить диплом?“ В суде зачитали переписку Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/est-znakomyie-zamutit-diplom-sude-zachitali-perepisku-575657/}}&lt;/ref&gt; 
* Прокурор – Индира Жумагаликызы (екінші сот процессі)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}&lt;/ref&gt;
* Cот –  Сабыржан Каримов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат стало плохо в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-stalo-ploho-v-sude-575587/}}&lt;/ref&gt; 
* Адвокат – Арман Давлетьяров&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}&lt;/ref&gt;
* Адильхан Мусин – куәгер, «Консалтинг групп» директоры, ақша шығарып берген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Перизат лично забирала деньги китайскими сумками“ - свидетель в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-lichno-zabirala-dengi-kitayskimi-sumkami-svidetel-575651/}}&lt;/ref&gt;. 
* Толганай Боранкул – куәгер, қазақстандық университет дипломын сатып алу туралы сөйлескен&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* Жулдыз Амангелдинова – The Akan Building компаниясының қаржы директоры, 700 000 теңге жолдаған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}&lt;/ref&gt;.
* Ғалия Исаева – куәгер, АО &quot;Стройконструкция&quot; заң консультанты, 200 миллион теңге жолдаған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}&lt;/ref&gt;. 
* Сауле Куандыкова – куәгер, [[Назарбаев Зияткерлік мектептері|Назарбаев Зияткерлік мектептерінің]] ата-аналар комитетінің өкілі, 901 855 теңге жолдаған&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. 
* Ляззат Распеки – куәгер, Перизат Қайраттың Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі ретінде тағайындалғанын айтты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат пыталась устроиться советником министра - свидетель|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitalas-ustroitsya-sovetnikom-ministra-575662/}}&lt;/ref&gt;.

==== Зардап шеккендер ====

* «Сұңқар» Алматы құс фабрикасының кадр бөлімінің бастығы: Кәсіпорын атынан 60 мың теңге&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших не смогли доставить в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-smogli-dostavit-sud-575691/}}&lt;/ref&gt; 
* «Анеко Л» мекемесі арқылы су тасқынымен күресуге 3 миллион теңге аударған&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
* Маңғыстау облысы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы: Департамент атынан қорға 231 500 теңге аударған&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

=== Сот үкімі ===
2025 жылдың 25 шілдесінде Астана соты Перизат Қайратты 10 жылға бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге және мемлекеттік наградаларынан айыруға үкім шығарды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Какой срок запросили для Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kakoy-srok-zaprosili-dlya-perizat-kayrat-575983/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|title=Финал громкого дела: Перизат Кайрат вынесли приговор|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/final-gromkogo-dela-perizat-kayrat-vyinesli-prigovor-576331/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Приговор по громкому делу Перизат Кайрат: как это было|url=https://tengrinews.kz/article/prigovor-po-gromkomu-delu-perizat-kairat-kak-eto-bylo-3060/}}&lt;/ref&gt;. Қайрат Перизат пен Ғайни Алашбаевадан 50 жәбірленушінің пайдасына жалпы сомасы 1 582 649 591 теңге көлеміндегі материалдық шығын ынтымақты түрде өндірілсін», — деп үкімде айтылды&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Анасы Гайни Алашбаева сот кезінде үйқамақта отырған, үкім шығарылған күні тұтқындалып&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мать Перизат Кайрат взяли под стражу в зале суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mat-perizat-kayrat-vzyali-pod-straju-v-zale-suda-576345/}}&lt;/ref&gt;, 7 жылға сотталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат дали 7 лет|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-dali-7-let-576336/}}&lt;/ref&gt;. Үкім кейін [[Апелляция|апелляцияда]] расталды&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Қазір [[Абақты|колонияда]] жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат получила работу в колонии|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-poluchila-rabotu-v-kolonii-596583/}}&lt;/ref&gt; 

11 тамыз күні [[адвокат]] аппелияция берді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат пытается смягчить приговор: назначена дата суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitaetsya-smyagchit-prigovor-naznachena-data-581316/}}&lt;/ref&gt;. 25 қыркүйек күні Астанадағы сот процессінде Перизат Қайраттың [[Сот үкімі|үкімін]] қайта қарау туралы [[сот]] өтті. Сотта адвокат тергеу барсындағы қателіктер айыпталушының кінәлі еместігін және тәркіленген заттардың оригинал болмағанын айтып, үкімді азайту туралы сұраған еді&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Сот үкімі өзгеріссіз қалды&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. 

=== Жеке өмірі ===
Анасы Гайни Алашбаева қоғамдық қызметте белсенді болған және істе бірлесіп айыпталды. Қайрат Перизаттың әкесі туралы ақпарат аз. Перизат Қайраттың жеке өмірі мен отбасы туралы мәліметтер жарияланбады.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

== Тәркіленген заттар тізімі ==
[[Тәркілеу|Тәркіленіп]], материалдық шығынды өтеу есебіне [[Жәбірленуші|жәбірленушілерге]] берілуі тиіс нысандардың қатарында мыналар бар:&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|title=У прокурора ушло 4 минуты на перечисление имущества Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prokurora-ushlo-4-minutyi-perechislenie-imuschestva-perizat-576005/}}&lt;/ref&gt;

* [[Mercedes Benz S450]], [[Lexus LX 600]], Haval H6 GT, [[Mercedes Benz EQE 500]] автокөліктері;
* Vela Village коттедж қалашығындағы жеке үй;
* Sensata Plaza тұрғын үй кешеніндегі пәтер;
* «Көк Жайлау» тұрғын үй кешеніндегі пәтер;
* Highvill тұрғын үй кешеніндегі пәтер және паркинг орны;
* Ақшалай қаражат: 20 миллион теңге;
* 20 миллион 700 мың теңге (Перизат Қайраттың дебиторлық берешегі);
* 5 миллион теңге (дебиторлық берешек);
* Маңғыстау облысы әуежайының сақтау камерасындағы 8 миллион теңге;
* Ақтөбе облысы әуежайының сақтау камерасындағы 3,5 миллион теңге;
* «Пара үстел теннисі федерациясы» ҚБ шотындағы 10 миллион теңге;
* «Банк ЦентрКредит» АҚ-дағы «Біз біргеміз Қазақстан» шотындағы 20 миллион теңгеден астам қаражат;
* ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы 20 мың доллар (шамамен 10,5 миллион теңге);
* ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы тағы 1 миллион теңге;
* Kaspi Bank-тегі «Rebel Flowers» шотындағы 3 миллион теңге;
* Амман көшесі, 54-үй мекенжайы бойынша тінту кезінде тәркіленген 6211 юань (шамамен 457 мың теңге), 200 доллар (шамамен 105 мың теңге), 195 дирхам (28 мың теңге), 20 риал (шамамен 2,9 мың теңге).

Сонымен қатар, прокурор Перизат Қайраттың «Rebel Flowers» ЖШС жарғылық капиталындағы 100 пайыздық үлесін тәркілеуді талап етті.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>powpuktmw03z3f4fzn54g1ooe53j17q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603947</id>
      <parentid>3603946</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3603947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40626" sha1="dft70lytpfl7sux1gutpwjgqfn5u4qv" xml:space="preserve">{{Қылмыскер |Есімі = Перизат Қайрат |Шынайы есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Лақап аты = |Туған кездегі есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Толық есімі = Перизат Қайратқызы Қайрат |Туған күні = 5 шілде 1991 |Туған жері = Ақтөбе, Қазақстан |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Білімі = Орта арнайы (толық емес); Ноттингем университеті (өзі айтқаны бойынша, сотта расталмаған) |Мамандығы = Қоғам қайраткері, волонтер, кәсіпкер, инфлюенсер |Белсенді жылдары = 2021–2024 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Biz Birgemiz Qazaqstan қайырымдылық қоры |Не үшін белгілі = Қайырымдылық қоры арқылы ірі алаяқтық ісі |Белгілі еңбектері = |Бойы = |Саяси партиясы = |Қозғалысы = |Заңи мәртебесі = Сотталған, бас бостандығынан айырылған |Жұбайы = |Серігі = |Балалары = |Туысы = Гайни (Ғайни) Алашбаева (анасы) |Марапаттары = «Шапағат» медалі (айырылған) |Мотивы = |Айыбы = Алаяқтық (әсіресе ірі көлемде), ақшаны заңдастыру |Жазасы = 10 жыл бас бостандығынан айыру, мүлкін тәркілеу, мемлекеттік наградасынан айыру |Ұсталу статусы = |Іздестіретіндер = |Әрекеттесі = |Іздестірілгені = |Қамаудан қашқаны = |Құрбаны = |Қылмыс күні = 2021–2024 |Қылмыс жылдары = 2024–2025 |Қылмыс елі = Қазақстан |Қылмыс нысаны = Қайырымдылық қаражаты (су тасқыны, Палестинаға көмек және т.б.) |Қаруы = |Ұсталған күні = 2024 жылдың қарашасы |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = }}

'''Перизат Қайрат''' (толық аты — '''''Перизат Қайратқызы Қайрат''''', 5 шілде 1991 жылы туған, [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, [[Еріктілер|волонтер]], кәсіпкер және инфлюенсер&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат|url=https://24smi.org/celebrity/374984-perizat-kairat.html}}&lt;/ref&gt;. Biz Birgemiz Qazaqstan [[Қайырымдылық ұйымдары|қайырымдылық қорының]] бұрынғы басшысы. 

2025 жылы [[алаяқтық]] және [[ақшаны заңдастыру]] ісі бойынша 10 жылға бас бостандығынан айырылды. &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Чем известна Перизат Кайрат, возглавлявшая фонд BizBirgemiz Qazaqstan?|url=https://informburo.kz/stati/cem-izvestna-perizat-kairat-vozglavlyavsaya-fond-bizbirgemiz-qazaqstan|date=22 қараша 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Похитила 1,5 млрд тенге у пострадавших от паводков – главу благотворительного фонда задержали в Астане|url=https://informburo.kz/novosti/poxitila-15-mlrd-tenge-u-postradavsix-ot-pavodkov-glavu-blagotvoritelnogo-fonda-zaderzali-v-astane}}&lt;/ref&gt; Ол [[Төтенше жағдай|төтенше жағдайлар]] мен [[Әскери қақтығыс|әскери қақтығыстардан]] зардап шеккен азаматтарға көмектесу үшін ақша жинаған. 

Сотта ұсынылған материалдарға сәйкес, 2021 жылы Перизат Қайрат құрылтай құжаттарын қолдан жасап, жаңа ұйымның атауын жұмыс істеп тұрған қордың атауына ұқсас етіп таңдау арқылы «Biz Birgemiz Qazaqstan 2030» [[Қоғамдық бірлестіктер|қоғамдық бірлестігін]] тіркеген. Ол анасымен алдын ала сөз байласу арқылы мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығын салу, [[Қазақстандағы су тасқыны (2024)|Қазақстандағы су тасқынынан]] зардап шеккендерге, сондай-ақ [[Палестина]] тұрғындарына көмек көрсету деген сылтаумен ақша жинай бастаған. Мамандардың қорытындысы бойынша, бірлестіктің банктік шоттарына келесідей қаражат түскен: оңалту орталығына арналған қаражат эпизоды бойынша — 126 миллион теңгеден астам, Палестинаға көмек эпизоды бойынша — 566 миллион теңгеден астам және су тасқыны эпизоды бойынша — 2,86 миллиард теңгеден астам. Жиналған және жымқырылған қаражаттың жалпы сомасы 3,5 миллиард теңгеден асты.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}&lt;/ref&gt;

Тергеу мәліметтері бойынша, ол қайырымдылық көмектің негізгі бөлігін [[жылжымайтын мүлік]], қымбат көліктер, сәндік заттар сатып алуға және шетелдік курорттарда демалуға жұмсаған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=BBC. Русская служба. Элитная недвижимость и миллионы долларов. В Казахстане главу благотворительного фонда приговорили к 10 годам за растрату средств|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clyxyp7wy8ko}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Суд оставил без изменения приговор Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-ostavil-bez-izmeneniya-prigovor-perizat-kayrat-581489/}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Перизат Қайрат 1991 жылдың 5 шілдесінде [[Ақтөбе|Ақтөбеде]] дүниеге келген. Мектепті [[Ақтау|Ақтауда]] аяқтаған. 2015 жылы [[Астана|Астанаға]] көшіп келген.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|title=Агентство Республики Казахстан по финансовому мониторингу. Дело Перизат Кайрат: итоги расследования|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/afm/press/news/details/969683?lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Білімі ===
Білімі туралы мәліметтер қайшы.  Өзі [[Ноттингем университеті|Ноттингем университетінде]] ([[Ұлыбритания]]) «Бизнес басқару» мамандығы бойынша білім алғанын айтқан. Алайда сот материалдарында 2006 жылы [[Ақтау өнер колледжі|Ақтаудағы өнер колледжінде]] хор дирижерлігі факультетіне түсіп, бір курс оқығаны ғана көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|title=История Перизат Кайрат. Поддельные протоколы и тайны фонда Biz Birgemiz|url=https://www.inform.kz/ru/istoriya-perizat-kayrat-poddelnie-protokoli-i-tayni-fonda-biz-birgemiz-983fdd|date=30 қазан 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Диплома нет“. В суде рассказали про образование Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/diploma-net-v-sude-rasskazali-pro-obrazovanie-perizat-kayrat-575549/}}&lt;/ref&gt;

=== Қызметі ===
2016–2020 жылдары [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктерінде]] ([[Абу-Даби]]) түрлі компанияларда жұмыс істеген (сот кезінде расталмады). 2020 жылы Қазақстанға оралып, қоғамдық және кәсіпкерлік қызметпен айналысқан. Астанада Rebel Flowers гүл дүкендері желісінің иесі болған.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

2019 жылы анасы Гайни Алашбаевамен бірге ауыр жол апатына түсіп, соның салдарынан қатты жарақаттар мен ми шайқалуын алған. Көлік тізгінінде Перизат болған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Қайрат волонтерлікпен және қайырымдылықпен [[COVID-19 пандемиясы|коронавирус пандемиясы]] кезінде, халыққа дәрі-дәрмек пен азық-түлік жетіспей жатқан уақытта белсенді айналыса бастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

2020 жылғы қыркүйекте пандемия кезінде атқарған жұмысы үшін Президенттің жарлығымен [[Халық алғысы медалі|«Халық алғысы» медалімен]] марапатталды. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Қоғамдық қызметі ===
ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Қоғамдық кеңесінің мүшесі болды және «Қазақстан Жастар Конгресі» ҚБ қайырымдылық бағытын басқарды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Аманат (партия)|Нұр-Отан партиясының]] жаныдағы волонтерлік қызметтер атқарып, белсенді болады. Кезекті тағайындаудан кейін ол әлеуметтік желіде сол кездегі «Nur Otan» партиясы (қазіргі «Amanat» партиясы) төрағасының бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбекке]] «көрсеткен сенімі үшін» алғыс айтқан.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2021 жылы Қайрат [[Астана|Астана қаласы]] [[Сарыарқа ауданы]] әкімінің инвестиция тарту және әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі болып жұмыс істеді. 

2018 жылы Халық қорының іске қосылған ''birgemiz.kz'' порталы халық арасында қайырымдылықтың ресми әрі сенімді көзі ретінде танылды. Пандемия кезінде ''«Біз біргеміз»'' ұраны жалпыұлттық сипатқа ие болып, мемлекеттік деңгейдегі көмек науқандарының басты атауына айналды. Бірнеше жылдан кейін, 2021 жылғы маусымда, Перизат Қайрат Астанада атауы ұқсас — ''Biz Birgemiz Qazaqstan'' қайырымдылық қорын тіркеді. Ұйым өзін құрамында 15 мыңнан астам адамы бар жалпыұлттық волонтерлік қозғалыс ретінде таныстырды.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қайратқа қарсы сотта волонтерлік қозғалыс биліктегі Nur Otan (жаңа атауы Amanat) партиясы төрағасының орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] бастамасымен құрылғаны белгілі болды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат заявила в суде о связи Байбека с фондом Biz Birgemiz|url=https://informburo.kz/novosti/perizat-kairat-zaiavila-v-sude-o-sviazi-baibeka-s-fondom-biz-birgemiz}}&lt;/ref&gt;. Партияның жоспары бойынша, «жедел әрекет ету» үшін әр өңірде волонтерлік орталықтар ашылуы тиіс еді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Қор пандемия кезінде, 2024 жылғы су тасқыны кезінде және Палестинаға көмек жинау науқандарында белсенді жұмыс істеді. Перизат Қайраттың волонтерлік қызметі үшін «Халық ризашылығы» және «[[Шапағат медалі|Шапағат» медальдарымен]] марапатталған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

2024 жылдың қазанында [[Қазақстан пара үстел теннисі федерациясы|Қазақстан пара үстел теннисі федерациясының]] президенті болып тағайындалды (кейін қызметінен босатылды).&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

2025 жылғы 15 қарашада Перизат Қайрат Пара үстел теннисі федерациясының президенті қызметінен босатылды. Ал биліктегі «Amanat» партиясы БАҚ-та қор құрылтайшыларының арасында партиямен байланысы бар адамдар туралы ақпарат тарағаннан кейін, «BizBirgemiz Qazaqstan» қорына ешқандай қатысы жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қайрат қазақ тілінде өлеңдер мен монологтар жазады. Оның [[Instagram]]-дағы Perizat Kairat (@01pk) парақшасына 562 мың адам жазылған.  Оның Instagram-дағы соңғы жарияланымы 2024 жылғы 1 сәуір.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

2024 жылдың қарашасында Перизат Қайрат су тасқынынан зардап шеккендерге арналған 1,5 млрд теңгеден астам қаражатты ұрлау күдігімен ұсталды. Кейін айыптау сомасы 3,5 млрд теңгеге (шамамен 6,6 млн АҚШ доллары) жетті. Ол және анасы Ғайни Алашбаева алаяқтық және ақшаны заңдастыру бойынша айыпталды&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 

==== Мүгедектігі бар балаларға арналған оңалту орталығының ашылуы ====
Орталықтың құрылысы үшін 2021 жылы Қайрат қайырымдылық аукционын ұйымдастырып, 21 миллион теңгеден астам (390 мың доллар) қаражат жинаған. Тергеудің мәлімдеуінше, айыпталушы бұл қаражаттың айтарлықтай бөлігін өз қажеттіліктеріне, мысалы, Дубайға сапар шегуге, қонақүйлерде тұруға және люкс киімдер сатып алуға жұмсаған. Оңалту орталығы сол күйі салынбады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

==== Палестиналықтарға арналған қайырымдылық жиыны ====
2022 жылдан бастап Қайрат пен «Biz Birgemiz Qazaqstan» қоры бірнеше ірі қайырымдылық кампанияларын, соның ішінде [[Түркиядағы жер сілкінісі|Түркиядағы жер сілкінісінен]] зардап шеккендерге және палестиналықтарға көмек көрсету шараларын өткізді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Қор [[Газа]] тұрғындары үшін 566 миллион теңгеден астам (1 миллион доллардан астам) қаражат жинаған, оның тек 7,4 миллионы (13 мың доллар) ғана мақсаты бойынша аударылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Собрала полмиллиарда, а перевела палестинцам 7 млн тенге: покупки Перизат Кайрат перечислили прокуроры|url=https://informburo.kz/novosti/sobrala-polmilliarda-a-perevela-palestincam-7-mln-tenge-pokupki-perizat-kairat-perecislili-prokurory}}&lt;/ref&gt;. 

== Қылмыстық іс және сот ==
[[Қаржылық мониторинг агенттігі]] (ҚМА) Перизат Қайрат пен оның анасы Ғайни Алашбаеваға қатысты [[алаяқтық]], сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған ақша мен мүлікті заңдастыру фактілері бойынша тергеудің аяқталғанын хабарлады&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: какова итоговая сумма ущерба|url=https://tengrinews.kz/crime/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-kakova-573296/}}&lt;/ref&gt;. Кейін шығын көлемі едәуір өсіп 3,5 млрд теңге құрағандығы хабарланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Расследование дела Перизат Кайрат завершено: сумма ущерба резко выросла|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/rassledovanie-dela-perizat-kayrat-zaversheno-summa-uscherba-566737/}}&lt;/ref&gt;.  Қаржылық мониторинг агенттігі төрағасының орынбасары барлық істер бойынша жәбірленушілердің нақты санын айта алмады. «Ірі сомалар аударған жәбірленушілер бар. Ал басқа жәбірленушілерге келетін болсақ, олардың мүддесін прокуратура қорғайды», - деп нақтылады Елемесов&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат не признает вину|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-ne-priznaet-vinu-566738/}}&lt;/ref&gt;. Перизат Қайраттың тағылған эпизодтар бойынша өз кінәсін мойындамайтынын да атап өтті&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

Перизат Қайраттың анасына қатысты қылмыстық кодекстің 190-бабы («Алаяқтық») және 218-бабы («Қылмыстық жолмен алынған ақшаны және (немесе) өзге мүлікті заңдастыру (жылыстату)») бойынша айып тағылды. Тағылған айып бойынша 190-бап («Алаяқтық») бойынша үш эпизод, және қылмыстық жолмен алынған қаражатты активтерге біріктіру арқылы жасырған екі заңдастыру фактісі тіркелген&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. 

30 маусым күні Перизат Қайрат пен оның анасына қатысты қылмыстық іс мәні бойынша қарау үшін Астана қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық сотына жолданды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат направлено в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-napravleno-v-sud-574216/}}&lt;/ref&gt;.

Перизат Қайрат пен оның анасы Ғани Алашбаеваның үстінен жүргізілген сот процесі 9 шілдеде басталып&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Астане начался судебный процесс по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-astane-nachalsya-sudebnyiy-protsess-po-delu-perizat-kayrat-574916/}}&lt;/ref&gt;, екі аптадан сәл астам уақыт ішінде — 25 шілдеде аяқталды&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Сот талқылаулары ішінара жабық режимде өтті, өйткені іс материалдарында [[Құпия|құпия мәліметтер]], соның ішінде банктік [[Құпиялы құжаттар|құпиямен қорғалған құжаттар]] бар.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почему процесс по делу Перизат Кайрат будет частично закрытым, объяснил судья|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/pochemu-protsess-delu-perizat-kayrat-chastichno-zakryityim-574952/}}&lt;/ref&gt;  Айыпталушылардың соңғы сөзі айтылған сот отырысы да жабық режимде өтті.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Суд над Перизат Кайрат и её матерью вновь перевели в закрытый режим|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sud-perizat-kayrat-e-materyu-vnov-pereveli-zakryityiy-rejim-575823/}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін, тараптардың жарыссөзі кезінде, екі айыпталушы да бірде-бір эпизод бойынша кінәсін мойындамады. Алашбаева сотта айғақ беруден мүлдем бас тартты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Сот отырыстары барысында [[Прокурор|прокурорлар]] Қайраттың телефонынан табылған видеоға назар аударды. Бейнежазбада 20 мыңдық теңге купюраларына толтырылған чемодан көрсетілген. Кадр сыртындағы дауыс: ''«Не айтуға болады, ең жақсы жыл. Аллаға шүкір»'', — дейді. Прокурорлар видеоның түсірілген күнін және чемодандағы ақшаның сомасын нақтыламады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Тергеудің есебі бойынша, өз қызметі кезінде Қайрат пен оның анасы Астанадағы элиталық тұрғын үй кешендерінен 323 млн теңгеге (600 мың доллар) үш пәтер, құны 150 млн теңге (278 мың доллар) болатын коттедж қалашығынан үй, 170 млн теңгеге (315 мың доллар) премиум кластағы үш автокөлік, сондай-ақ 158 млн теңгеге (294 мың доллар) брендтік киімдер, аксессуарлар мен бағалы әшекейлер сатып алған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Заң бойынша қоғамдық бірлестікті кемінде үш адам құруы тиіс. Сотта көрсетілген сараптама бойынша Перизат Қайрат құрылтай жиналысының №1 хаттамасына таныс еріктілердің есімдерін енгізіп, өзін президент етіп тағайындаған делінген. Кейіннен басқа қатысушылардың қолдарын қолдан қойған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

2021 жылғы 1 қазанда Әділет департаменті Biz Birgemiz атауын тіркеуден бас тартты. Себебі бұрыннан бар заңды тұлғаның атауына ұқсас болған. 4 қазанда Қайрат №1 хаттамадағы қолдарды қайтадан қолдан қойып, атауын ''Biz Birgemiz Kazakhstan 2030'' деп өзгерткен. Қорды тіркеу кезінде көрсетілген мекенжайда іс жүзінде компьютерлік клуб орналасқан болып шықты.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Мекенжайдың компьютерлік клубтан тіркелуін [[Аманат (партия)|Amanat партиясының]] аудандық филал жетекшісі Сергей Матюшенко сотта берген куәлігінде айтты. Матюшенко ағасының компьютерлік клубын ұйымды тіркеу үшін құлдануға рұқсат сұрағанын, ал кейін Қайрат кеңсе партияның орталық аппараты орналасқан мекенжайға ауыстырылатынын айтқан.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|title=Почему фонд Перизат Кайрат зарегистрирован в PlayStation-клубе, объяснил свидетель|url=https://informburo.kz/novosti/pocemu-fond-perizat-kairat-zaregistrirovan-v-playstation-klube-obieiasnil-svidetel}}&lt;/ref&gt; Матюшенко бұл сөзге сенген себебі партия басшысы [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] волонтерлік штаб құруды тапсырған жиналыста Бауыржан Байбектің қасында Перизат Қайрат отырған&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.  

[[Палестина|Палестинаға]] қолдау көрсету кезіндегі [[Қолма-қол ақша айналымы|қолма-қол қаржы]] шешіп алуды Перизат Қайрат ақшаны банктік аударымдар арқылы жіберген жағдайда, бұл әскери қақтығысты қаржыландыру ретінде бағалануы мүмкін деп қорыққан. Осы арқылы Қайрат өзінің шетелге жасаған көптеген сапарларын түсіндіруге тырысты.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

16 қарашада Палестина тұрғындарына [[гуманитарлық көмек]] көрсетуге арналған тағы 200 миллион теңгені жымқыруға қатысты жаңа эпизод туралы хабарлады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[Тергеу]] нұсқасы бойынша, қаражаттың басым бөлігі Mercedes-Benz EQE автокөлігін және Астанадағы элиталық тұрғын үй кешенінен пәтер сатып алуға жұмсалған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Оңалту орталығын салу үшін аукционда 12 млн 600 мың теңге жиналған. Алайда, Перизат Қайрат [[Әлеуметтік желілер|әлеуметтік желіде]] бұл соманы 48 млн теңге деп өтірік көрсеткен. Ол ауыр дертке шалдыққан балаларды оңалтумен айналысатын қорға құны 100 млн теңге тұратын ғимаратты сыйға тарттым деп мәлімдеген. Тергеу барысында мұндай ғимараттың іс жүзінде болмағаны анықталды. Жиналған ақша аукционнан кейін екі күн өткен соң-ақ мақсатсыз жұмсала бастаған.  

2021 жылғы 29 қарашада ол БАӘ-ге ұшып кеткен. Онда ''Attana Hotel Dubai'' және ''Habtoor Palace Dubai'' сияқты қымбат қонақүйлерде тұрып, [[Gucci]] мен [[Tommy Hilfiger]] бутиктерінен сауда жасаған. Бұл сапарға, соның ішінде мейрамханалар мен такси шығындарына 1 897 476 теңге жұмсалған. 2021 жылғы 28 желтоқсанда ол халықтан қайырымдылық жиналатын [[ForteBank]]-тегі шоттан 600 мың теңге алып, [[Toyota Camry]] автокөлігін жалдау ақысын төлеген.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Сотқа қатысушылар ===

* Прокурор – Мадина Оразалина&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших доставят в суд принудительно|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-dostavyat-sud-575660/}}&lt;/ref&gt;, Арман Кизикен&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|title=“Есть знакомые - замутить диплом?“ В суде зачитали переписку Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/est-znakomyie-zamutit-diplom-sude-zachitali-perepisku-575657/}}&lt;/ref&gt; 
* Прокурор – Индира Жумагаликызы (екінші сот процессі)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}&lt;/ref&gt;
* Cот –  Сабыржан Каримов&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат стало плохо в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-stalo-ploho-v-sude-575587/}}&lt;/ref&gt; 
* Адвокат – Арман Давлетьяров&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|title=Адвокат Перизат Кайрат попросил полностью её оправдать|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/advokat-perizat-kayrat-poprosil-polnostyu-e-opravdat-581527/}}&lt;/ref&gt;
* Адильхан Мусин – куәгер, «Консалтинг групп» директоры, ақша шығарып берген&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“Перизат лично забирала деньги китайскими сумками“ - свидетель в суде|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-lichno-zabirala-dengi-kitayskimi-sumkami-svidetel-575651/}}&lt;/ref&gt;. 
* Толганай Боранкул – куәгер, қазақстандық университет дипломын сатып алу туралы сөйлескен&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;
* Жулдыз Амангелдинова – The Akan Building компаниясының қаржы директоры, 700 000 теңге жолдаған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}&lt;/ref&gt;.
* Ғалия Исаева – куәгер, АО &quot;Стройконструкция&quot; заң консультанты, 200 миллион теңге жолдаған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|title=“В соцсетях было всё красочно, у нас сомнений не было“ - потерпевшие по делу Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-sotssetyah-vs-krasochno-nas-somneniy-byilo-poterpevshie-575479/}}&lt;/ref&gt;. 
* Сауле Куандыкова – куәгер, [[Назарбаев Зияткерлік мектептері|Назарбаев Зияткерлік мектептерінің]] ата-аналар комитетінің өкілі, 901 855 теңге жолдаған&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. 
* Ляззат Распеки – куәгер, Перизат Қайраттың Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі ретінде тағайындалғанын айтты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат пыталась устроиться советником министра - свидетель|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitalas-ustroitsya-sovetnikom-ministra-575662/}}&lt;/ref&gt;.

==== Зардап шеккендер ====

* «Сұңқар» Алматы құс фабрикасының кадр бөлімінің бастығы: Кәсіпорын атынан 60 мың теңге&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|title=Дело Перизат Кайрат: троих потерпевших не смогли доставить в суд|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/delo-perizat-kayrat-troih-poterpevshih-smogli-dostavit-sud-575691/}}&lt;/ref&gt; 
* «Анеко Л» мекемесі арқылы су тасқынымен күресуге 3 миллион теңге аударған&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.
* Маңғыстау облысы бойынша Қазынашылық департаментінің басшысы: Департамент атынан қорға 231 500 теңге аударған&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;.

=== Сот үкімі ===
2025 жылдың 25 шілдесінде Астана соты Перизат Қайратты 10 жылға бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге және мемлекеттік наградаларынан айыруға үкім шығарды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Какой срок запросили для Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kakoy-srok-zaprosili-dlya-perizat-kayrat-575983/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|title=Финал громкого дела: Перизат Кайрат вынесли приговор|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/final-gromkogo-dela-perizat-kayrat-vyinesli-prigovor-576331/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Приговор по громкому делу Перизат Кайрат: как это было|url=https://tengrinews.kz/article/prigovor-po-gromkomu-delu-perizat-kairat-kak-eto-bylo-3060/}}&lt;/ref&gt;. Қайрат Перизат пен Ғайни Алашбаевадан 50 жәбірленушінің пайдасына жалпы сомасы 1 582 649 591 теңге көлеміндегі материалдық шығын ынтымақты түрде өндірілсін», — деп үкімде айтылды&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;. Анасы Гайни Алашбаева сот кезінде үйқамақта отырған, үкім шығарылған күні тұтқындалып&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мать Перизат Кайрат взяли под стражу в зале суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mat-perizat-kayrat-vzyali-pod-straju-v-zale-suda-576345/}}&lt;/ref&gt;, 7 жылға сотталды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Матери Перизат Кайрат дали 7 лет|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/materi-perizat-kayrat-dali-7-let-576336/}}&lt;/ref&gt;. Үкім кейін [[Апелляция|апелляцияда]] расталды&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Қазір [[Абақты|колонияда]] жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат получила работу в колонии|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-poluchila-rabotu-v-kolonii-596583/}}&lt;/ref&gt; 

11 тамыз күні [[адвокат]] аппелияция берді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Перизат Кайрат пытается смягчить приговор: назначена дата суда|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/perizat-kayrat-pyitaetsya-smyagchit-prigovor-naznachena-data-581316/}}&lt;/ref&gt;. 25 қыркүйек күні Астанадағы сот процессінде Перизат Қайраттың [[Сот үкімі|үкімін]] қайта қарау туралы [[сот]] өтті. Сотта адвокат тергеу барсындағы қателіктер айыпталушының кінәлі еместігін және тәркіленген заттардың оригинал болмағанын айтып, үкімді азайту туралы сұраған еді&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;. Сот үкімі өзгеріссіз қалды&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. 

=== Жеке өмірі ===
Анасы Гайни Алашбаева қоғамдық қызметте белсенді болған және істе бірлесіп айыпталды. Қайрат Перизаттың әкесі туралы ақпарат аз. Перизат Қайраттың жеке өмірі мен отбасы туралы мәліметтер жарияланбады.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

== Тәркіленген заттар тізімі ==
[[Тәркілеу|Тәркіленіп]], материалдық шығынды өтеу есебіне [[Жәбірленуші|жәбірленушілерге]] берілуі тиіс нысандардың қатарында мыналар бар:&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|title=У прокурора ушло 4 минуты на перечисление имущества Перизат Кайрат|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prokurora-ushlo-4-minutyi-perechislenie-imuschestva-perizat-576005/}}&lt;/ref&gt;

* [[Mercedes Benz S450]], [[Lexus LX 600]], Haval H6 GT, [[Mercedes Benz EQE 500]] автокөліктері;
* Vela Village коттедж қалашығындағы жеке үй;
* Sensata Plaza тұрғын үй кешеніндегі пәтер;
* «Көк Жайлау» тұрғын үй кешеніндегі пәтер;
* Highvill тұрғын үй кешеніндегі пәтер және паркинг орны;
* Ақшалай қаражат: 20 миллион теңге;
* 20 миллион 700 мың теңге (Перизат Қайраттың дебиторлық берешегі);
* 5 миллион теңге (дебиторлық берешек);
* Маңғыстау облысы әуежайының сақтау камерасындағы 8 миллион теңге;
* Ақтөбе облысы әуежайының сақтау камерасындағы 3,5 миллион теңге;
* «Пара үстел теннисі федерациясы» ҚБ шотындағы 10 миллион теңге;
* «Банк ЦентрКредит» АҚ-дағы «Біз біргеміз Қазақстан» шотындағы 20 миллион теңгеден астам қаражат;
* ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы 20 мың доллар (шамамен 10,5 миллион теңге);
* ForteBank-тегі «Біз біргеміз Қазақстан 2030» шотындағы тағы 1 миллион теңге;
* Kaspi Bank-тегі «Rebel Flowers» шотындағы 3 миллион теңге;
* Амман көшесі, 54-үй мекенжайы бойынша тінту кезінде тәркіленген 6211 юань (шамамен 457 мың теңге), 200 доллар (шамамен 105 мың теңге), 195 дирхам (28 мың теңге), 20 риал (шамамен 2,9 мың теңге).

Сонымен қатар, прокурор Перизат Қайраттың «Rebel Flowers» ЖШС жарғылық капиталындағы 100 пайыздық үлесін тәркілеуді талап етті.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>dft70lytpfl7sux1gutpwjgqfn5u4qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Серик Жунусов</title>
    <ns>2</ns>
    <id>781212</id>
    <revision>
      <id>3603885</id>
      <parentid>3603871</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23210" sha1="eo9c0l0dtpoxdw4lfq5rge5hwmlitco" xml:space="preserve">{{Театр қайраткері
 |Есімі                 = Дәурен Тастанбайұлы Әбіров
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Дәурен Әбіров.jpg
 |Сурет атауы           = Дәурен Әбіров
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Лақап аты             = 
 |Туған күні            = 6.11.1923
 |Туған жері            = [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]] ауылы, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
 |Қайтыс болған күні    = 8.6.2001
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Мансабы               = {{hlist|Балет әртісі|[[Балетмейстер|балетмейстер]]}}
 |Белсенді жылдары      = 
 |Амплуа                = 
 |Театр                 = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры]]
 |Рольдері              = 
 |Спектакльдері         = 
 |Марапаттары           = {{Қатар
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}
}}
{{Қатар
  |{{Қазақ КСР халық әртісі}}
  |{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
}}
 |imdb_id               =  
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Ортаққор              = 
}}

== '''Алғашқы балетмейстер Дәурен Әбіровтің Қазақстан хореография өнеріндегі орны''' ==
[[Дәурен Тастанбайұлы Әбіров|Дәурен Тастанбекұлы Әбіров]] 1923 жылы қарашаның 6 жұлдызында Жамбыл облысы, Қордай ауданының Қөлқайнар ауылында өмірге келген. Қазақстан өнер қайраткері (1958 ж.), өнертану кандидаты (1979 ж.), Қазақстанның Халық артисі (1984 ж.), балетмейстер, хореография профессоры (1998 ж.). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 

Алматы хореография училищесінің алғашқы түлектерінің бірі Д.Т.Әбіров, белгілі педагогтар А.А. Александров, А.В. Селезнев т.б. тәлім алды. 

1942-1946 жылдар аралығында шекарашылар ән-би ансамблінде қызмет атқарды. 

1947 жылы Мәскеудің Мемлекеттік театр өнері институтына (ГИТИс) оқуға түсіп, Р.В. Захаров, Т.С. Ткаченко, М.В. Васильева, А.В. Шатиндердің алдынан оқып, білім алды. Ол оқуын бітіріп келген сонау 1952 жылдан өмірінің соңына дейін би өнеріне адал қызмет етті. Д. Әбіров әлем мойындаған классикалық би құпиясын меңгерген алғашқы кәсіби балетмейстер ретінде Қазақстан хореография өнеріне құбылыс болып, енді.

Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында балет артисі болып қызмет еткен жылдары А.Аданның «Жизелінде» Альбертті, Б.Асафьевтің «Бахшасарай бұрқағында» Нұралыны П.Чайковскийдің «Аққу көлінде» Зигфридті, Л.Минкустің «Баядерка» Солораны т.б. партияларды биледі.

1952 жылдан Абай атындағы опера және балет театрының режиссер-балетмейстері, 

1958-1966 жылдар аралығында бас балетмейстері қызметін атқарды. Оның балетмейстерлік өнері сол уақыттағы театрдың даму дәрежесін көрсетті. Д.Әбіров балеттері өз тұсындағы сахналық өнердің сол кезең үшін үлкен табыс болатын. Д. Әбіров театрды басқарған жылдары жергілікті кадрларды дайындауға да үлкен көңіл бөлген басшы.                    

1976-1984 жылдар аралығында Қазақконцерт бірлестігінің бас балетмейстері. 

1980-1982 жылдарда Йемен Халықтық Демократиялық Республикасының шақыруымен осы елдің хореография өнерін көтеру мақсатында жұмыс атқарды.

Д.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық еңбектері Қазақстанда хореография өнерінің дамуына үлкен үлес қосты.              

Д.Әбіров қазақстандық алғашқы кәсіби балетмейстер. Оның алғашқы қойған балеті М.Чулакидің «Юность» балеті болды (1952ж.). Ол «Старик Хаттабыч»  (А.Зацепин), «Қамбар-Назым» (В.Великанов), «Аққанат» (Ғ.Жұбанова), «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян Сұлу]]» (Е.Брусиловский) балеттерін Абай атындағы опера және балет театрының сахнасына шығарды. Осы театрда «Эсмеральда» (Ц.Пуни), «Шурале» (Ф. Яруллин), «Раймонда» (А.Глазунов), «Доктор Айболит» (И.Морозов), «Легенда  о любви» (А. Меликов), «Берег счастья» (А.Спадавеккиа)т.б. орыс, кеңес балеттерін қоюмен қатар «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Біржан-Сара» (М.Төлебаев), «Жалбыр» (Е.Брусиловский), «Назгүм» (Қ.Қожамияров) операларында да билер қойды. Ол мазмұнға қажетті терең сюжетті тапты, бейнеліліктің жаңа құралдарын іздестіріп, сол кездегі талапқа және жаңа мазмұнға сай шығарма беруді қарастырды. Тұңғыш балетмейстер Д. Әбіров халқымыздың өткен тарихын бейнелейтін бүгінгі күн тұрғысынан сәтті сахналық ізденістерге барды. Қайта қойылған классикалық үлгідегі балеттері «Жастық» (1952), «Эсмеральда» (1953), «Шурале» (1956), «Махаббат туралы аңыз» (1963) балетмейстерге ұлттық балеттің жақсы үлгісін жасауға жол ашты. 

Д.Әбіровтің балаларға арналған К.Чуковскийдің ертегісі бойынша П.Аболимовтың либреттосына қойылған И.Морозовтың «Доктор Айболиті» мен Артектегі бақытты балалар өмірін баяндайтын және осы балалар Ұлы Отан соғысында Отанын қорғаған жастар бейнесін әңгімелейтін А.Спадавеккианың музыкасына В.Бурмейстердің хореографиясы бойынша қойылған «Бақыт жағалауы» балеттері де театр сахнасынан өз орынын тапқан ірі дүниелер.

Д.Әбіровтің шығармашылғы «Девушка-джигит» (1955), «Наш милый доктор» (1957) көркемфилімдерінде де табысты болды. Сонымен қатар Қазақстанның әр облыстарында кәсіби және көркемшығармашылық би ұжымдарын құрып, олардың табысты еңбек етуіне де өз үлесін қосқан балетмейстер («Сыр сұлуы» Қызылорда облысы, «Қаламқас» Семей облысы, «Алтынай» Алматы облысы т.б.). Қазақ би өнерінің өркендеуіне үлкен үлес қосқан Д.Әбіров филармония артистері мен ансамбльдеріне де билер қойып артында мол мұра қалдырды. «Ұтыс би», «Қоштасу», «Балбырауын», «Алтынай», «Қоян бүркіт»  сияқты билері өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген билер болып, ел мұрасына айналып, алтын қорға енді.

Сонау 1952 жылдан педагогикалық, шығармашылық және зерттеу жұмыстарын қатар алып жүрген. Алматы хореография училищесіндегі, Құрманғазы атындағы консерваториядағы педагогикалық еңбегі академиялық мектебімен, авторлық әдістемесімен ерекшеленді.

Д.Т.Әбіров Ұлттық хореография жөніндегі еңбектердің авторы. Оның «Қазақ би тарихы» («История казахского танца» 1997ж.) , Ә. Ысмайловпен бірге жазған «Қазақ халық билері» («Казахские народные танцы» 1984 ж., екінші басылым) кітаптары оқушылардың, студенттер мен оқытушылардың оқып білім алуда үлкен көмекші құралына айналып отыр. Артына мол зерттеу еңбек қалдырған Д.Әбіров қазақ би өнері тарихының зерттелуіне өз үлесін қосқан алғашқы қазақстандық ғалым ретінде де танылды. «Халық биі» деген тақырыппен  Қазақ Кеңес Энциклопедиясында қазақ биі туралы мәлімет берді. Қазақ Совет энциклопедиясындағы қазақ сахна және халық билері туралы деректерді жаңартып, ұлттық-сахналық билерін кәсіпи және әуесқой ұжымдар, көрші республикалардың мамандары арасында таныстырып, дамытуда да еңбек етті.

Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында түзілген қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Оның әдістемелік оқу бағдарламасы нақты мазмұнымен, жігіттер биін орындауда ержүректілігімен, әсем де сәнділігімен ерекшеленген болса, қыздарға лирикалық назды қимылдар тән.

Сонымен қатар республикада хореографиялық жоғары білім беруде алғашқылардың бірі болып, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында хореография бөлімін ашты. Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Қазақ биі» пәнінен дәріс беріп, өмірінің ақырғы сәтіне дейін шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз атанды.

Д.Т.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық мұраларын оның оқушылары мен мамандар көзінің қарашығындай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыр. Ол туралы: «Абиров өзі керемет биші болды, бірақ мансабын жалғастыруға соғыс кедергі болды. Балетмейстер болып жұмыс істей жүріп, сахнаға шықты. Ол өзінің «Достық жолымен» балетінде Алидің партиясын орындады. Және ол керемет биледі»,- деп журналист ''(''Н.Вержбицкая, 2003 жылдың 18 қазанында. «Казахстанская правда») газетте жазған мақаласында тоқталған. Дәурен Әбіровтің ғылыми-педагогикалық жолы Мәскеу қаласынан оқу бітіріп, келген кезеңнен басталды деуге болар. Елге оралған кезеңде би өнерін бала жастан өзіне серік еткен Әубәкір Ысмайлов жанынан табылды. Екеуінің сыйластық қарым-қатынасы шығармашылық деңгейге көтерілді. «Казахский народый танец» (1961ж. екінші басылым 1984ж.) атты алғашқы еңбегі осы шығармашылық ынтымақтастықтан туындаған болатын. Бұл еңбек қазақ биінің билену тарихынан біраз мағұлымат берді деуге болады. Халық арасында биленіп жүрген ерлер және қыздар билері бөлек жазылып ноталық материалы да қоса берілген. Ерлердің «Ұтыс би», «Құсбегі-дауылпаз» және қыздардың «Қаз қатар» билері өз қимылдарымен, характерімен ерекшеленген билер деуге болар.

Бүгінгі күні Д. Әбіров осы «Ұтыс биін» жұптаса билейтін көпшілік би ретінде Мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблінің репертуарына енгізген болатын. Ал, «Құсбегі-дауылпаз» осы уақытқа дейін сахнадан түспей биленіп келе жатқан би. «Қаз қатар» атты әсем қимылды қыздардың лирикалық биі биленбей жүр. Дайын жазылып, қалдырылған биді қалпына келтіруге болар еді деген ой бар.

Өзнің «История казахского танца» (1997г.) атты еңбегінің ''бірінші бөліміне'' 1979 жылы қорғаған диссертациясы енген. Балетмейстер онда ғалым ретінде қазақ би өнерінің тарихына үңіле отырып, оның даму жолын саралаған. Қазақ сахналық билерінде тек бірегейлік пен ерекше сипат бере алатын халықтың мінезін, оның рухын анықтауға деген ұмтылыс балетмейстер Дәурен Әбіровті ұлттық би фольклорының материалдарын зерттеуге итермелейді. Халық биін зерттей жүріп, алғаш ғылыми тұрғыдан негіздеп ұсынған да Д. Әбіров деп айтуға болады. Оның Мәскеу қаласында қорғаған «Становление и развитие казахского танца на профессиональной сцене» атты өнертану кандидаты атағын алуға дайындаған диссертациясы бар.

Д. Әбіров қазақ би тарихы жөнінде айтқанда, билер мен бишілер туралы мысалдар келтіре отырып, орыс саяхатшылары туралы да: «ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшылары жазып қалдырған қазақ халық биінің сипаттамалары, тіпті суреттері сақталған»,- деп көрсеткен (Абиров Д., Исмаилов А., 1984. 6б.). Сол кезеңдегі алғашқы ұлттық операларда қойылған билерге терең талдау жасай отырып, А. Александровтың (Мартиросьянц 1891-1955жж.) билері операның негізгі драматургиялық ойымен қабысып жатқанын тілге тиек еткен. «Ер Тарғын» операсын қарастыра отырып өз ойын: «А.Александров халық ойындары мен мерекелерінің мазмұнын еркін түсіндіруге негізделген керемет билер жасай алды. Ол хореографияда бұрынғы сахналық ұлттық құралдарға сүйене отырып, қозғалыстардың қызықты да үйлесімді байланыстарын көрсетті, композицияның әртүрлі – көпшілік, топтық, жеке формаларын қолданады. Мұның бәрі билердің сипатына әсер етті, сахнадағы халықтық мерекелік атмосфераның эстетикасы мен поэтикасын және хан сарайындағы үйлену тойының суретін ашты»,- деп көрсетті (Абиров Д., 1997. 39 б.).

Д. Әбіровтің зерттеу барысында жасалынған осындай тұжырымдары қазақ биінің даму жолдарын анық көрсете алған. Кейінгі кезеңдерде қойылған опералар мен би ансамбльдеріндегі сахналық қазақ биі үлкен жетістіктерге жетіп отыр. Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсындағы Жібектің түсінің өзі хореография тілімен ашылған мағналы дүниеге айналды. Бұл операның 2- актісіндегі 4-сурет болатын. Кейін осы актіні қайта аяқ ұшында билеуге ыңғайлап қойды.

''Екінші бөлімінде'' қазақ би қимылдарының орындалу әдістері берілген. Осы екінші бөлімде берілген би қимылдары қазақ би сабағының бағдарламасына түгел дерлік еніп отыр. Ерлер биіндегі қол қалыптары мен қол қимылдары, жүріс түрлері мен жігіттер биіне тән қимылдар жазылып қалдырылған. Тек қазақ биіне тән «Молдас» қимылының түрлері, «Бүктелме» не болмаса «Айдаһар иірілу», «Тақымға басу», «Желдірме», «Шабыс» түрлері сияқты қимыл-әрекеттер тек қазақ биіне тән.

Ал, қыздар биінің қол және дене пластикасы толық берілген. Ондағы «Сылаң қақпа», «Орама», «Шаш сипау», «Толқын» т.б. қимылдар қыздардың мінезін ашуда қолданылып жүрген әсем қимылдар. Ерлер биіндегі секіріс түрлері, қыздар биіндегі айналу тәсілдері толық жазылған. Д. Әбіровтің осы еңбегіндегі қазақ биінің негізгі қимылдары оқу орындарында білім бағдарламаларына еніп отыр. Сонымен қатар, 2021 жылы Қазақ ұлттық хореография академиясының «Ұлттық қазақ биінің ғылыми-әдістемелік зертханасы» дайындаған Қазақ биі анықтамалығына барлық қимылдары енді.

Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды.

Дәурен Тастанбекұлы Әбіров Қазақстан хореография өнеріне алғашқы кәсіби білім алған балетмейстер ретінде еніп, халық биінің сахналық үлгісін белгілі деңгейге көтерді. Классикалық би қимылдарын халықтық қимыл-қозғалысқа айналдыру Д.Әбiров шығармашылығына тән.

Бүгінгі күні балетмейтердің халық күйлеріне қойған билері «Алтын қорға» еніп, ұлттық би мұрасына айналып отырғаны белгілі. Дәурен Тастанбекұлы Әбіровтің ХХ ғасырдағы қазақ хореографиясында көрнекті орны бар балетмейстер.

== Дереккөздер ==
* Әбіров Дәурен Тастанбекұлы. [https://kazchoreography.kz/kz/page/b-rov-d-uren-tastanbek-ly «ҚАЗАҚСТАННЫҢ ХОРЕОГРАФИЯ ӨНЕРІ» ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ.] – Астана: Қазақ ұлттық хореография академиясы, 2023.</text>
      <sha1>eo9c0l0dtpoxdw4lfq5rge5hwmlitco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604232</id>
      <parentid>3603885</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Алғашқы балетмейстер Дәурен Әбіровтің Қазақстан хореография өнеріндегі орны */</comment>
      <origin>3604232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="3hn28x8889wllxbewt07wkdg8fnu0sk" xml:space="preserve">== Серік Жүнісов ==
Өнертану, тарих, археология және этнография саласындағы зерттеушімін. Уикипедия жобасына ғылыми деректердің сапасын арттыру және қазақ мәдениеті мен өнері, археологиясы, тарихы мен этнографиясы бойынша мақалаларды толықтыру мақсатында қатысамын.

* '''Ғылыми бағыты:''' PhD.
* '''Зерттеу нысаны:''' Қазақ өнеріндегі ұлттық код, хореография және мәдениет теориясы.
* '''Кәсіби қызметі:''' «Arts Academy» ғылыми журналының редакторы.

== Уикипедиядағы мақсатым ==
1. Қазақстанның өнері мен мәдениеті туралы мақалалардың академиялық деңгейін көтеру.
2. Мақалалардағы библиографиялық тізімдер мен дәйексөздердің дәлдігін қадағалау.
3. Визуалды контентті (суреттер мен сызбаларды) жақсарту.

---
[[Санат:Уикипедия:Әліпби бойынша қатысушылар]]
[[Санат:Уикипедия:Қазақстандық қатысушылар]]</text>
      <sha1>3hn28x8889wllxbewt07wkdg8fnu0sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604233</id>
      <parentid>3604232</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Серик Жунусов</username>
        <id>181103</id>
      </contributor>
      <origin>3604233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1384" sha1="clv5pfp9qc7fuyl8pq4l2kzwxr2nv1c" xml:space="preserve">== Серік Жүнісов ==
Өнертану, тарих, археология және этнография саласындағы зерттеушімін. Уикипедия жобасына ғылыми деректердің сапасын арттыру және қазақ мәдениеті мен өнері, археологиясы, тарихы мен этнографиясы бойынша мақалаларды толықтыру мақсатында қатысамын.

* '''Ғылыми бағыты:''' PhD.
* '''Зерттеу нысаны:''' Қазақ өнеріндегі ұлттық код, хореография және мәдениет теориясы.
* '''Кәсіби қызметі:''' «Arts Academy» ғылыми журналының редакторы.

== Уикипедиядағы мақсатым ==
1. Қазақстанның өнері мен мәдениеті туралы мақалалардың академиялық деңгейін көтеру.
2. Мақалалардағы библиографиялық тізімдер мен дәйексөздердің дәлдігін қадағалау.
3. Визуалды контентті жақсарту.

---
[[Санат:Уикипедия:Әліпби бойынша қатысушылар]]
[[Санат:Уикипедия:Қазақстандық қатысушылар]]</text>
      <sha1>clv5pfp9qc7fuyl8pq4l2kzwxr2nv1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кярдла кратері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781213</id>
    <revision>
      <id>3603883</id>
      <parentid>3603882</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3603883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5068" sha1="8x39getq8zwznejxzeyhi306j4ol0le" xml:space="preserve">{{Кратер
 |Атауы            = Кярдла
  |Төл атауы       = Kärdla astrobleme
 |Сурет            = 
  |Сурет тақырыбы  = 
 |Биіктігі       = 
 |Ұзындығы       = 
 |Ені            = 
 |Диаметрі       = 
 |Ауданы         = 
 |Көлемі         =
 |Түрі           = 
 |Ең төмен нүктесі   = 
 |Орташа тереңдігі   = 
 |Эпоним         = 
 |Қабылдаған жылы    = 
 |Координаттары    = 
  |CoordScale      = 
 |Ел             =  
  |Аймақ         = 
 |Аспан денесі   = 
 |Ортаққордағы санаты   = 
 |Позициялық карта      = 
 |Позициялық карта 1    = 
}}

'''Кярдла кратері''' — [[Эстония]]дағы [[Хийумаа]] аралындағы Кярдла қаласының маңында орналасқан метеорит кратері.

== Тарихы ==
Кярдла метеорит кратерінің жасы 455 миллион жыл. Ол метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған, оның эпицентрі жағалау сызығынан үш шақырым жерде орналасқан. Ең жақсы сақталған биіктіктер — Палукула, Тубала және Линнумяэ.

Кярдла метеорит кратерін зерттеу XIX ғасырдың ортасында басталды. Ғалымдар Карл Эдуард фон Эйхвальд, Александр Озерский және Александр фон Шренк Палукула тау жынысы құбылысын зерттеді. Шамамен сол уақытта зерттеушілер Генри фон Винклер, Ханс Скупин және Хендрик Палмре бұл жерде битум мен минералданудың бар екенін анықтады.
Ауданды барлаудың ең ықпалды кезеңі 1967 жылы, Палукула үстіртінде бұрғылау басталған кезде басталды. 1970 жылдары тау жыныстарынан жоғары сапалы қиыршық тас өндіру жоспарлары жасалды. Тек 1981 жылы ғана ленинградтық ғалым Виктор Масаитис табиғи материалдарды зерттей отырып, жергілікті құрылым метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған деген қорытындыға келді.

1983 жылы кратердің орталық ұңғымасынан минералды су алуға болатыны анықталды. Ол 400 метр тереңдіктен айдалды. Кярдлада минералды суды бөтелкеге ​​​​құю 1993 жылға дейін жалғасты, содан кейін ол тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/ostrova/hiiumaa/meteoritnyj-krater/?ysclid=mp2jjjrmd291533054|title=Метеоритный кратер Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Диаметрі 4 км-ге жетеді, жасы шамамен 455 миллион (Ордовик). Кратер бетінде көрінбейді. Кратер Балтосканд қайраңындағы теңізде пайда болды және соққы кезінде теңіз тереңдігі шамамен 20 м-ден 50–100 м-ге дейін өзгеруі мүмкін деп есептеледі.
Метеорит Жерге 30-40 км/с жылдамдықпен келген. 0,1 секундтан аз уақыт ішінде метеорит қалыңдығы 100 метрге дейінгі су қабатын және қалыңдығы 140 метрлік тау жыныстарының қабатын тесіп өтті, содан кейін ол Хиросимаға тасталған атом бомбасынан шамамен 25 000 есе үлкен күшпен жарылды. Кратердің диаметрі 4 шақырым, бұл әлемдегі ең үлкен кратерлердің бірі. Кратердің айналасындағы бөгет Палукула мен Тубаладан айқын көрінеді. Палукулада кратер үшін бақылау мұнарасы да салынған. Бақылау мұнарасының жанында ашық, жарылған тақтатас қабаты көрінетін шағын карьер бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.puhkuseestis.ee/otdyh-v-estonii-partnery?sightseeing_id=3531|title=Метеоритный кратер в Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстониядағы кратерлер]]</text>
      <sha1>8x39getq8zwznejxzeyhi306j4ol0le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603899</id>
      <parentid>3603883</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3603899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5152" sha1="ojm8oyht80bb7x6ae3nzkw3j62ifkbi" xml:space="preserve">{{Кратер
 |Атауы            = Кярдла
  |Төл атауы       = et/Kärdla
 |Сурет            = 
  |Сурет тақырыбы  = 
 |Биіктігі       = 
 |Ұзындығы       = 
 |Ені            = 
 |Диаметрі       = 4
 |Ауданы         = 
 |Көлемі         =
 |Түрі           = 
 |Ең төмен нүктесі   = 
 |Орташа тереңдігі   = 
 |Эпоним         = 
 |Қабылдаған жылы    = 
 |Координаттары    = 58/58/00/N/22/46/00/W
  |CoordScale      = 
 |Ел             =  Эстония
  |Аймақ         = Хийумаа
 |Аспан денесі   = Жер
 |Ортаққордағы санаты   = 
 |Позициялық карта      = 
 |Позициялық карта 1    = Эстония
}}

'''Кярдла кратері''' ({{lang-et|Kärdla}}) — [[Эстония]]дағы [[Хийумаа]] аралындағы Кярдла қаласының маңында орналасқан метеорит кратері.

== Тарихы ==
Кярдла метеорит кратерінің жасы 455 миллион жыл. Ол метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған, оның эпицентрі жағалау сызығынан үш шақырым жерде орналасқан. Ең жақсы сақталған биіктіктер — Палукула, Тубала және Линнумяэ.

Кярдла метеорит кратерін зерттеу XIX ғасырдың ортасында басталды. Ғалымдар Карл Эдуард фон Эйхвальд, Александр Озерский және Александр фон Шренк Палукула тау жынысы құбылысын зерттеді. Шамамен сол уақытта зерттеушілер Генри фон Винклер, Ханс Скупин және Хендрик Палмре бұл жерде битум мен минералданудың бар екенін анықтады.
Ауданды барлаудың ең ықпалды кезеңі 1967 жылы, Палукула үстіртінде бұрғылау басталған кезде басталды. 1970 жылдары тау жыныстарынан жоғары сапалы қиыршық тас өндіру жоспарлары жасалды. Тек 1981 жылы ғана ленинградтық ғалым Виктор Масаитис табиғи материалдарды зерттей отырып, жергілікті құрылым метеориттің жарылуы нәтижесінде пайда болған деген қорытындыға келді.

1983 жылы кратердің орталық ұңғымасынан минералды су алуға болатыны анықталды. Ол 400 метр тереңдіктен айдалды. Кярдлада минералды суды бөтелкеге ​​​​құю 1993 жылға дейін жалғасты, содан кейін ол тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/ostrova/hiiumaa/meteoritnyj-krater/?ysclid=mp2jjjrmd291533054|title=Метеоритный кратер Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Диаметрі 4 км-ге жетеді, жасы шамамен 455 миллион (Ордовик). Кратер бетінде көрінбейді. Кратер Балтосканд қайраңындағы теңізде пайда болды және соққы кезінде теңіз тереңдігі шамамен 20 м-ден 50–100 м-ге дейін өзгеруі мүмкін деп есептеледі.
Метеорит Жерге 30-40 км/с жылдамдықпен келген. 0,1 секундтан аз уақыт ішінде метеорит қалыңдығы 100 метрге дейінгі су қабатын және қалыңдығы 140 метрлік тау жыныстарының қабатын тесіп өтті, содан кейін ол Хиросимаға тасталған атом бомбасынан шамамен 25 000 есе үлкен күшпен жарылды. Кратердің диаметрі 4 шақырым, бұл әлемдегі ең үлкен кратерлердің бірі. Кратердің айналасындағы бөгет Палукула мен Тубаладан айқын көрінеді. Палукулада кратер үшін бақылау мұнарасы да салынған. Бақылау мұнарасының жанында ашық, жарылған тақтатас қабаты көрінетін шағын карьер бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.puhkuseestis.ee/otdyh-v-estonii-partnery?sightseeing_id=3531|title=Метеоритный кратер в Кярдла|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстониядағы кратерлер]]</text>
      <sha1>ojm8oyht80bb7x6ae3nzkw3j62ifkbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмірбаяндық фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781215</id>
    <redirect title="Ғұмырнамалық фильм" />
    <revision>
      <id>3603904</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ғұмырнамалық фильм]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3603904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="cvqj0yiey0shkcwx27o1oj3bl8gh9ze" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ғұмырнамалық фильм]]</text>
      <sha1>cvqj0yiey0shkcwx27o1oj3bl8gh9ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Жапон тіліндегі фильмдер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781216</id>
    <revision>
      <id>3603906</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{commonscat|Japanese-language films}}  [[Санат:Тілдер бойынша фильмдер]] [[Санат:Жапон тілі]]</comment>
      <origin>3603906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="ttoi5yhsn4ixlqo4ix7zyyll739yhi7" xml:space="preserve">{{commonscat|Japanese-language films}}

[[Санат:Тілдер бойынша фильмдер]]
[[Санат:Жапон тілі]]</text>
      <sha1>ttoi5yhsn4ixlqo4ix7zyyll739yhi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Toho фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781217</id>
    <revision>
      <id>3603913</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{commonscat|Toho films}}  [[Санат:Жапония студиялары бойынша фильмдер]] [[Санат:Toho]]</comment>
      <origin>3603913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="1qdhy12wbm33gf912n35f0xgt2upvgj" xml:space="preserve">{{commonscat|Toho films}}

[[Санат:Жапония студиялары бойынша фильмдер]]
[[Санат:Toho]]</text>
      <sha1>1qdhy12wbm33gf912n35f0xgt2upvgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Жапония драма-фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781218</id>
    <revision>
      <id>3603920</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша драма-фильмдер]] [[Санат:Жанрлар бойынша Жапония фильмдері]]</comment>
      <origin>3603920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="37rcq0akss0yutydkct694umj7ijoc6" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша драма-фильмдер]]
[[Санат:Жанрлар бойынша Жапония фильмдері]]</text>
      <sha1>37rcq0akss0yutydkct694umj7ijoc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Жапония тарихи фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781219</id>
    <revision>
      <id>3603922</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Жанрлар бойынша Жапония фильмдері]] [[Санат:Елдер бойынша тарихи фильмдер]]</comment>
      <origin>3603922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="37bgkblad1hddoqa7kr1zuii2clw965" xml:space="preserve">[[Санат:Жанрлар бойынша Жапония фильмдері]]
[[Санат:Елдер бойынша тарихи фильмдер]]</text>
      <sha1>37bgkblad1hddoqa7kr1zuii2clw965</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Самурайлар туралы фильмдер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781220</id>
    <revision>
      <id>3603927</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Мәдениет пен өнердегі самурайлар]] [[Санат:Дзидайгэки]] [[Санат:Әскерилер туралы фильмдер|Самурайлар]] [[Санат:Жапония туралы фильмдер|Самурайлар]]</comment>
      <origin>3603927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="s0yfywgk0t39evh4dzbgi1ainxfvhpw" xml:space="preserve">[[Санат:Мәдениет пен өнердегі самурайлар]]
[[Санат:Дзидайгэки]]
[[Санат:Әскерилер туралы фильмдер|Самурайлар]]
[[Санат:Жапония туралы фильмдер|Самурайлар]]</text>
      <sha1>s0yfywgk0t39evh4dzbgi1ainxfvhpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Жапония эпикалық фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781221</id>
    <revision>
      <id>3603929</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Жанрлар бойынша Жапония фильмдері]] [[Санат:Елдер бойынша эпикалық фильмдер]]</comment>
      <origin>3603929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="8q854y0500rhuq4fj5clnj0iwcxiten" xml:space="preserve">[[Санат:Жанрлар бойынша Жапония фильмдері]]
[[Санат:Елдер бойынша эпикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>8q854y0500rhuq4fj5clnj0iwcxiten</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Uwialka</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781222</id>
    <revision>
      <id>3603930</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="lspezw5qrmm4ipnyxak6x0txpsdz6pj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Uwialka}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 17:49, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>lspezw5qrmm4ipnyxak6x0txpsdz6pj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер бойынша эпикалық фильмдер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781223</id>
    <revision>
      <id>3603931</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Санаттарға арналған санат}} [[Санат:Елдер және жанрлар бойынша фильмдер]] [[Санат:Эпикалық фильмдер]]</comment>
      <origin>3603931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="7x04nvopwmtqw08h3kx9wmil5gehgn6" xml:space="preserve">{{Санаттарға арналған санат}}
[[Санат:Елдер және жанрлар бойынша фильмдер]]
[[Санат:Эпикалық фильмдер]]</text>
      <sha1>7x04nvopwmtqw08h3kx9wmil5gehgn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Елдер және жанрлар бойынша фильмдер</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781224</id>
    <revision>
      <id>3603935</id>
      <timestamp>2026-05-12T12:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Санаттарға арналған санат}} {{commonscat|Films by genre by country}} {{seealsocat|Жанрлар және елдер бойынша фильмдер}}  [[Санат:Жанрлар бойынша фильмдер]] [[Санат:Елдер бойынша фильмдер]]</comment>
      <origin>3603935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="6v3owuv91b096840xffspq5ynvdog7e" xml:space="preserve">{{Санаттарға арналған санат}}
{{commonscat|Films by genre by country}}
{{seealsocat|Жанрлар және елдер бойынша фильмдер}}

[[Санат:Жанрлар бойынша фильмдер]]
[[Санат:Елдер бойынша фильмдер]]</text>
      <sha1>6v3owuv91b096840xffspq5ynvdog7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Vlad97531</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781225</id>
    <revision>
      <id>3603943</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="q0bcs20qugnql2lyqo6q3h6wwlgx16f" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vlad97531}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:01, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>q0bcs20qugnql2lyqo6q3h6wwlgx16f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Абдулмажит</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781226</id>
    <revision>
      <id>3603945</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="6u0qtpj6k7exojz14ftd97ih5y1tqzm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Абдулмажит}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  18:29, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>6u0qtpj6k7exojz14ftd97ih5y1tqzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Twinby</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781227</id>
    <revision>
      <id>3603950</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baobaba1984</username>
        <id>179717</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}{{stub}} {{Компания  |атауы             = Twinby  |логотипі          =   |түрі              = Көпшілік компания  |биржадағы листингі     =   |ұраны             =   |құ...</comment>
      <origin>3603950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10787" sha1="7d0eepbvqkyrk1fan14tteodth3ihqn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}{{stub}}
{{Компания
 |атауы             = Twinby
 |логотипі          = 
 |түрі              = Көпшілік компания
 |биржадағы листингі     = 
 |ұраны             = 
 |құрылды           = [[2023]]
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = Валерий Климов&lt;ref&gt;[https://rb.ru/checklists/chek-list-valerij-klimov-twinby/ Чек-лист: Валерий Климов, Twinby]&lt;/ref&gt;; Вероника Яковлева&lt;ref&gt;[https://secrets.tbank.ru/lichnyj-opyt/intervyu-veroniki-yakovlevoj-twinby/ Фаундер Twinby: «Утром казалось, что умру бомжом, вечером — что стану единорогом»]&lt;/ref&gt;
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = [[Компьютерлік бағдарламалық қамсыздандару]]
 |өнімі             = 
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс     = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны     = 
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания    = 
 |сайты             = twinby.com
|логотип ені=}}


'''Twinby''' - [[2023]] жылдың маусым айында Экономика Жоғары мектебінің түлектері Валерий Климов пен Вероника Яковлева іске қосқан танысу қызметі. Қолданба өзін маңызды қарым-қатынастар үшін платформа ретінде көрсетеді және егіздерді сәйкестендіру жүйесін пайдаланады. Тіркелгеннен кейін пайдаланушылар Майерс-Бриггс тұлғалық типіне және басқа модельдерге негізделген психологиялық тесттерден өтеді, содан кейін алгоритм жоғары психологиялық үйлесімділігі бар профильдерді таңдайды.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Өз сегментінде қызмет [[2026]] жылғы жағдай бойынша Ресейде екінші орында.&lt;ref&gt;[https://www.statista.com/statistics/1201843/most-downloaded-dating-apps-in-russia/ Leading dating apps in Russia in 2024, by downloads]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q1-unified-top-5-dating-revenue-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps in Russia: Q1 2025 Performance]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q2-ios-top-5-dating-units-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps on iOS in Russia: Q2 2025 Performance]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қызметтің негізін қалаушылар қызмет идеясын [[2021]] жылы, HSE қолданбалы желілік талдау зертханасының командасы психологиялық тест нәтижелерін ұсыныс жүйелері үшін пайдалануды ұсынған кезде ойлап тапты.&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/27750/5141182/ Валерий Золотухин: «Капиталы достаются терпеливым»]&lt;/ref&gt; Өнімді әзірлеу шамамен екі жылға созылды және негізін қалаушыларға 1 миллион долларға түсті.&lt;ref&gt;[https://https://secrets.tbank.ru/trendy/twinby-sekret-uspekha Новое приложение для знакомств Twinby: в чем секрет его успеха?]&lt;/ref&gt;

Twinby-дің 2023 жылдың маусым айының соңында іске қосылуы Match Group және Bumble шетелдік қызметтерінің Ресей нарығынан кетуімен тұспа-тұс келді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/city/social-media/29610-8-dating-apps Чем заменить Tinder?]&lt;/ref&gt; Сол жылдың күзінде жүктеулер саны 2 миллионнан асты.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/7941179 Приложения свайпнули мимо]&lt;/ref&gt;

2023 жылдың қараша айында қызмет жеке инвесторлар тобынан және Impact Capital компаниясынан 150 миллион рубль жинады, бұл компанияның құнын 5 миллиард рубльге бағалады.&lt;ref&gt;[https://vc.ru/invest/1733927-servis-dlya-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublei-na-razvitie-rossiiskogo-i-mezhdunarodnogo-biznesa Сервис для знакомств привлек 500 млн руб]&lt;/ref&gt;

2024 жылдың қаңтарында Twinby ақылы жазылым қызметін іске қосты, ал 2024 жылдың желтоқсанында компания қос А раундында Ресей мен ТМД елдерінде бизнесті дамыту үшін 350 миллион рубль және қосымшаның жаһандық нұсқасы үшін қосымша 1,5 миллион доллар жинады.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Осы уақытқа дейін жүктеулердің жалпы саны 7,5 миллионнан асты, ал айлық аудитория 1 миллион пайдаланушыға жетті. Вероника Яковлева қызметтің айлық аудиториясы [[2025]] жылы шамамен 1,6 миллион адамға дейін өскенін, күнделікті аудиториясы 500 000 адамды құрағанын және Twinby компаниясының Ресейдегі танысу қосымшалары нарығындағы үлесі 15%-ға жақындағанын хабарлады.

Содан кейін негізін қалаушылар компанияның кірісін жылдың соңына дейін 1 миллиард рубльге дейін арттырып, пайда табуды жоспарлады. 2025 жылдың күзінде қызмет бейне селфилерден алынған микробас қозғалыстары мен бет-әлпетін талдайтын биометриялық тіршілікті тексеру жүйесін енгізді. Тестілеу кезінде ол шамамен 8900 айналып өту әрекетін бұғаттады және 860 000-нан астам тіркелгіні аутентификациялауға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/people/money/30473-twinby-verification Дейтинг-приложение Twinby внедрило биометрическую верификацию]&lt;/ref&gt;

Содан кейін, әлеуетті серіктестердің қылмыстық жазбаларының бар-жоғын тексеру үшін қосымшаны Ресей Ішкі істер министрлігінің API интерфейсімен біріктіру жоспарлары пайда болды.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt;

== Негізгі нарықтар ==
Қазақстан.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt; Ресей. Беларусь. Армения. Басқа бұрынғы Кеңес Одағы елдері. БАӘ.&lt;ref&gt;[https://rb.ru/news/dejting-servis-twinby-perehodit-v-fazu-mezhdunarodnoj-ekspansii-plan-privlech-15-mln-i-vyjti-na-ipo-k-2030-godu/ Дейтинг-сервис Twinby переходит в фазу международной экспансии]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қолданба синхронды байланыс үшін автоматты түрде жасалған сұрақтары бар тақырыптық карта режимін ұсынады.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/Twinby Twinby]&lt;/ref&gt;

Twinby жазылымдар, цифрлық өнімдер және жарнамалық интеграциялар арқылы монетизацияланады. [[2024]] жылдың қаңтарында компания ақылы жазылым қызметін іске қосты. 2024 жылдың алғашқы жеті айында жазылымнан түскен кіріс 2,4 миллион доллардан асты, ал жергілікті жарнама тағы 150 000 доллар тапты.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Twinby компаниясының 2025 жылғы кірісі 1 миллиард рубльден асты.&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/technology/news/2026/01/15/1169251-twinby-uvelichil-viruchku Twinby увеличил выручку до миллиарда]&lt;/ref&gt;

== Сын ==
Кейбір бақылаушылар жоба іске қосылғаннан кейін екі жыл өткен соң инновацияның төмендегенін айтады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bg.ru/bg/people/people-news/28858-twinby-hh В Twinby появилась интеграция с «Сеткой». Теперь можно указать свою должность и сферу работы]
* [https://adpass.ru/kak-teper-znakomitsya-marketing-dlya-zumerov-vs-millenialov-v-dejtinge-opyt-twinby/ Как теперь знакомиться?]
* [https://www.forbes.ru/brandvoice/547730-lajfhaki-ot-predprinimatelej-kak-stroit-biznes-v-rossii Лайфхаки от предпринимателей: как строить бизнес в России]

{{Template:Org-stub}}

[[Санат:Mobile Apps]]
[[Санат:Танысу сайттары]]
[[Санат:Технология компаниялары]]</text>
      <sha1>7d0eepbvqkyrk1fan14tteodth3ihqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603964</id>
      <parentid>3603950</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3603964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10724" sha1="2j79kilq7ycwadgyy8l2al0jl786ic6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
 |атауы             = Twinby
 |логотипі          = 
 |түрі              = Көпшілік компания
 |биржадағы листингі     = 
 |ұраны             = 
 |құрылды           = [[2023]]
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = Валерий Климов&lt;ref&gt;[https://rb.ru/checklists/chek-list-valerij-klimov-twinby/ Чек-лист: Валерий Климов, Twinby]&lt;/ref&gt;; Вероника Яковлева&lt;ref&gt;[https://secrets.tbank.ru/lichnyj-opyt/intervyu-veroniki-yakovlevoj-twinby/ Фаундер Twinby: «Утром казалось, что умру бомжом, вечером — что стану единорогом»]&lt;/ref&gt;
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = [[Компьютерлік бағдарламалық қамсыздандару]]
 |өнімі             = 
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс     = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны     = 
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания    = 
 |сайты             = twinby.com
 |логотип ені=
}}
'''Twinby''' — [[2023 жыл]]дың маусым айында Экономика Жоғары мектебінің түлектері Валерий Климов пен Вероника Яковлева іске қосқан танысу қызметі. Қолданба өзін маңызды қарым-қатынастар үшін платформа ретінде көрсетеді және егіздерді сәйкестендіру жүйесін пайдаланады. Тіркелгеннен кейін пайдаланушылар Майерс-Бриггс тұлғалық типіне және басқа модельдерге негізделген психологиялық тесттерден өтеді, содан кейін алгоритм жоғары психологиялық үйлесімділігі бар профильдерді таңдайды.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Өз сегментінде қызмет [[2026]] жылғы жағдай бойынша Ресейде екінші орында.&lt;ref&gt;[https://www.statista.com/statistics/1201843/most-downloaded-dating-apps-in-russia/ Leading dating apps in Russia in 2024, by downloads]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q1-unified-top-5-dating-revenue-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps in Russia: Q1 2025 Performance]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q2-ios-top-5-dating-units-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps on iOS in Russia: Q2 2025 Performance]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қызметтің негізін қалаушылар қызмет идеясын [[2021]] жылы, HSE қолданбалы желілік талдау зертханасының командасы психологиялық тест нәтижелерін ұсыныс жүйелері үшін пайдалануды ұсынған кезде ойлап тапты.&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/27750/5141182/ Валерий Золотухин: «Капиталы достаются терпеливым»]&lt;/ref&gt; Өнімді әзірлеу шамамен екі жылға созылды және негізін қалаушыларға 1 миллион долларға түсті.&lt;ref&gt;[https://https://secrets.tbank.ru/trendy/twinby-sekret-uspekha Новое приложение для знакомств Twinby: в чем секрет его успеха?]&lt;/ref&gt;

Twinby-дің 2023 жылдың маусым айының соңында іске қосылуы Match Group және Bumble шетелдік қызметтерінің Ресей нарығынан кетуімен тұспа-тұс келді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/city/social-media/29610-8-dating-apps Чем заменить Tinder?]&lt;/ref&gt; Сол жылдың күзінде жүктеулер саны 2 миллионнан асты.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/7941179 Приложения свайпнули мимо]&lt;/ref&gt;

2023 жылдың қараша айында қызмет жеке инвесторлар тобынан және Impact Capital компаниясынан 150 миллион рубль жинады, бұл компанияның құнын 5 миллиард рубльге бағалады.&lt;ref&gt;[https://vc.ru/invest/1733927-servis-dlya-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublei-na-razvitie-rossiiskogo-i-mezhdunarodnogo-biznesa Сервис для знакомств привлек 500 млн руб]&lt;/ref&gt;

2024 жылдың қаңтарында Twinby ақылы жазылым қызметін іске қосты, ал 2024 жылдың желтоқсанында компания қос А раундында Ресей мен ТМД елдерінде бизнесті дамыту үшін 350 миллион рубль және қосымшаның жаһандық нұсқасы үшін қосымша 1,5 миллион доллар жинады.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Осы уақытқа дейін жүктеулердің жалпы саны 7,5 миллионнан асты, ал айлық аудитория 1 миллион пайдаланушыға жетті. Вероника Яковлева қызметтің айлық аудиториясы [[2025]] жылы шамамен 1,6 миллион адамға дейін өскенін, күнделікті аудиториясы 500 000 адамды құрағанын және Twinby компаниясының Ресейдегі танысу қосымшалары нарығындағы үлесі 15%-ға жақындағанын хабарлады.

Содан кейін негізін қалаушылар компанияның кірісін жылдың соңына дейін 1 миллиард рубльге дейін арттырып, пайда табуды жоспарлады. 2025 жылдың күзінде қызмет бейне селфилерден алынған микробас қозғалыстары мен бет-әлпетін талдайтын биометриялық тіршілікті тексеру жүйесін енгізді. Тестілеу кезінде ол шамамен 8900 айналып өту әрекетін бұғаттады және 860 000-нан астам тіркелгіні аутентификациялауға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/people/money/30473-twinby-verification Дейтинг-приложение Twinby внедрило биометрическую верификацию]&lt;/ref&gt;

Содан кейін, әлеуетті серіктестердің қылмыстық жазбаларының бар-жоғын тексеру үшін қосымшаны Ресей Ішкі істер министрлігінің API интерфейсімен біріктіру жоспарлары пайда болды.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt;

== Негізгі нарықтар ==
Қазақстан.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt; Ресей. Беларусь. Армения. Басқа бұрынғы Кеңес Одағы елдері. БАӘ.&lt;ref&gt;[https://rb.ru/news/dejting-servis-twinby-perehodit-v-fazu-mezhdunarodnoj-ekspansii-plan-privlech-15-mln-i-vyjti-na-ipo-k-2030-godu/ Дейтинг-сервис Twinby переходит в фазу международной экспансии]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қолданба синхронды байланыс үшін автоматты түрде жасалған сұрақтары бар тақырыптық карта режимін ұсынады.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/Twinby Twinby]&lt;/ref&gt;

Twinby жазылымдар, цифрлық өнімдер және жарнамалық интеграциялар арқылы монетизацияланады. [[2024]] жылдың қаңтарында компания ақылы жазылым қызметін іске қосты. 2024 жылдың алғашқы жеті айында жазылымнан түскен кіріс 2,4 миллион доллардан асты, ал жергілікті жарнама тағы 150 000 доллар тапты.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Twinby компаниясының 2025 жылғы кірісі 1 миллиард рубльден асты.&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/technology/news/2026/01/15/1169251-twinby-uvelichil-viruchku Twinby увеличил выручку до миллиарда]&lt;/ref&gt;

== Сын ==
Кейбір бақылаушылар жоба іске қосылғаннан кейін екі жыл өткен соң инновацияның төмендегенін айтады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bg.ru/bg/people/people-news/28858-twinby-hh В Twinby появилась интеграция с «Сеткой». Теперь можно указать свою должность и сферу работы]
* [https://adpass.ru/kak-teper-znakomitsya-marketing-dlya-zumerov-vs-millenialov-v-dejtinge-opyt-twinby/ Как теперь знакомиться?]
* [https://www.forbes.ru/brandvoice/547730-lajfhaki-ot-predprinimatelej-kak-stroit-biznes-v-rossii Лайфхаки от предпринимателей: как строить бизнес в России]

{{Template:Org-stub}}
{{stub}}

[[Санат:Mobile Apps]]
[[Санат:Танысу сайттары]]
[[Санат:Технология компаниялары]]</text>
      <sha1>2j79kilq7ycwadgyy8l2al0jl786ic6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603965</id>
      <parentid>3603964</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3603965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10702" sha1="jxz1mdc5njh62els07sl9t28uzhnpkk" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
 |атауы             = Twinby
 |логотипі          = 
 |түрі              = Көпшілік компания
 |биржадағы листингі     = 
 |ұраны             = 
 |құрылды           = [[2023]]
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = Валерий Климов&lt;ref&gt;[https://rb.ru/checklists/chek-list-valerij-klimov-twinby/ Чек-лист: Валерий Климов, Twinby]&lt;/ref&gt;; Вероника Яковлева&lt;ref&gt;[https://secrets.tbank.ru/lichnyj-opyt/intervyu-veroniki-yakovlevoj-twinby/ Фаундер Twinby: «Утром казалось, что умру бомжом, вечером — что стану единорогом»]&lt;/ref&gt;
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = [[Компьютерлік бағдарламалық қамсыздандару]]
 |өнімі             = 
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс     = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны     = 
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания    = 
 |сайты             = twinby.com
 |логотип ені=
}}
'''Twinby''' — [[2023 жыл]]дың маусым айында Экономика Жоғары мектебінің түлектері Валерий Климов пен Вероника Яковлева іске қосқан танысу қызметі. Қолданба өзін маңызды қарым-қатынастар үшін платформа ретінде көрсетеді және егіздерді сәйкестендіру жүйесін пайдаланады. Тіркелгеннен кейін пайдаланушылар Майерс-Бриггс тұлғалық типіне және басқа модельдерге негізделген психологиялық тесттерден өтеді, содан кейін алгоритм жоғары психологиялық үйлесімділігі бар профильдерді таңдайды.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Өз сегментінде қызмет [[2026]] жылғы жағдай бойынша Ресейде екінші орында.&lt;ref&gt;[https://www.statista.com/statistics/1201843/most-downloaded-dating-apps-in-russia/ Leading dating apps in Russia in 2024, by downloads]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q1-unified-top-5-dating-revenue-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps in Russia: Q1 2025 Performance]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q2-ios-top-5-dating-units-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps on iOS in Russia: Q2 2025 Performance]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қызметтің негізін қалаушылар қызмет идеясын [[2021]] жылы, HSE қолданбалы желілік талдау зертханасының командасы психологиялық тест нәтижелерін ұсыныс жүйелері үшін пайдалануды ұсынған кезде ойлап тапты.&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/27750/5141182/ Валерий Золотухин: «Капиталы достаются терпеливым»]&lt;/ref&gt; Өнімді әзірлеу шамамен екі жылға созылды және негізін қалаушыларға 1 миллион долларға түсті.&lt;ref&gt;[https://https://secrets.tbank.ru/trendy/twinby-sekret-uspekha Новое приложение для знакомств Twinby: в чем секрет его успеха?]&lt;/ref&gt;

Twinby-дің 2023 жылдың маусым айының соңында іске қосылуы Match Group және Bumble шетелдік қызметтерінің Ресей нарығынан кетуімен тұспа-тұс келді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/city/social-media/29610-8-dating-apps Чем заменить Tinder?]&lt;/ref&gt; Сол жылдың күзінде жүктеулер саны 2 миллионнан асты.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/7941179 Приложения свайпнули мимо]&lt;/ref&gt;

2023 жылдың қараша айында қызмет жеке инвесторлар тобынан және Impact Capital компаниясынан 150 миллион рубль жинады, бұл компанияның құнын 5 миллиард рубльге бағалады.&lt;ref&gt;[https://vc.ru/invest/1733927-servis-dlya-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublei-na-razvitie-rossiiskogo-i-mezhdunarodnogo-biznesa Сервис для знакомств привлек 500 млн руб]&lt;/ref&gt;

2024 жылдың қаңтарында Twinby ақылы жазылым қызметін іске қосты, ал 2024 жылдың желтоқсанында компания қос А раундында Ресей мен ТМД елдерінде бизнесті дамыту үшін 350 миллион рубль және қосымшаның жаһандық нұсқасы үшін қосымша 1,5 миллион доллар жинады.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Осы уақытқа дейін жүктеулердің жалпы саны 7,5 миллионнан асты, ал айлық аудитория 1 миллион пайдаланушыға жетті. Вероника Яковлева қызметтің айлық аудиториясы [[2025]] жылы шамамен 1,6 миллион адамға дейін өскенін, күнделікті аудиториясы 500 000 адамды құрағанын және Twinby компаниясының Ресейдегі танысу қосымшалары нарығындағы үлесі 15%-ға жақындағанын хабарлады.

Содан кейін негізін қалаушылар компанияның кірісін жылдың соңына дейін 1 миллиард рубльге дейін арттырып, пайда табуды жоспарлады. 2025 жылдың күзінде қызмет бейне селфилерден алынған микробас қозғалыстары мен бет-әлпетін талдайтын биометриялық тіршілікті тексеру жүйесін енгізді. Тестілеу кезінде ол шамамен 8900 айналып өту әрекетін бұғаттады және 860 000-нан астам тіркелгіні аутентификациялауға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/people/money/30473-twinby-verification Дейтинг-приложение Twinby внедрило биометрическую верификацию]&lt;/ref&gt;

Содан кейін, әлеуетті серіктестердің қылмыстық жазбаларының бар-жоғын тексеру үшін қосымшаны Ресей Ішкі істер министрлігінің API интерфейсімен біріктіру жоспарлары пайда болды.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt;

== Негізгі нарықтар ==
Қазақстан.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt; Ресей. Беларусь. Армения. Басқа бұрынғы Кеңес Одағы елдері. БАӘ.&lt;ref&gt;[https://rb.ru/news/dejting-servis-twinby-perehodit-v-fazu-mezhdunarodnoj-ekspansii-plan-privlech-15-mln-i-vyjti-na-ipo-k-2030-godu/ Дейтинг-сервис Twinby переходит в фазу международной экспансии]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қолданба синхронды байланыс үшін автоматты түрде жасалған сұрақтары бар тақырыптық карта режимін ұсынады.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/Twinby Twinby]&lt;/ref&gt;

Twinby жазылымдар, цифрлық өнімдер және жарнамалық интеграциялар арқылы монетизацияланады. [[2024]] жылдың қаңтарында компания ақылы жазылым қызметін іске қосты. 2024 жылдың алғашқы жеті айында жазылымнан түскен кіріс 2,4 миллион доллардан асты, ал жергілікті жарнама тағы 150 000 доллар тапты.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Twinby компаниясының 2025 жылғы кірісі 1 миллиард рубльден асты.&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/technology/news/2026/01/15/1169251-twinby-uvelichil-viruchku Twinby увеличил выручку до миллиарда]&lt;/ref&gt;

== Сын ==
Кейбір бақылаушылар жоба іске қосылғаннан кейін екі жыл өткен соң инновацияның төмендегенін айтады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bg.ru/bg/people/people-news/28858-twinby-hh В Twinby появилась интеграция с «Сеткой». Теперь можно указать свою должность и сферу работы]
* [https://adpass.ru/kak-teper-znakomitsya-marketing-dlya-zumerov-vs-millenialov-v-dejtinge-opyt-twinby/ Как теперь знакомиться?]
* [https://www.forbes.ru/brandvoice/547730-lajfhaki-ot-predprinimatelej-kak-stroit-biznes-v-rossii Лайфхаки от предпринимателей: как строить бизнес в России]

{{stub}}

[[Санат:Mobile Apps]]
[[Санат:Танысу сайттары]]
[[Санат:Технология компаниялары]]</text>
      <sha1>jxz1mdc5njh62els07sl9t28uzhnpkk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603966</id>
      <parentid>3603965</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3603966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10713" sha1="6jedoccpbnf1goi19v07jdhg0mywxby" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{wikify}}
{{Компания
 |атауы             = Twinby
 |логотипі          = 
 |түрі              = Көпшілік компания
 |биржадағы листингі     = 
 |ұраны             = 
 |құрылды           = [[2023]]
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары          = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы            = Валерий Климов&lt;ref&gt;[https://rb.ru/checklists/chek-list-valerij-klimov-twinby/ Чек-лист: Валерий Климов, Twinby]&lt;/ref&gt;; Вероника Яковлева&lt;ref&gt;[https://secrets.tbank.ru/lichnyj-opyt/intervyu-veroniki-yakovlevoj-twinby/ Фаундер Twinby: «Утром казалось, что умру бомжом, вечером — что стану единорогом»]&lt;/ref&gt;
 |орналасуы         = 
 |басты адамдары    = 
 |саласы            = [[Компьютерлік бағдарламалық қамсыздандару]]
 |өнімі             = 
 |айналым           = 
 |операциялық кіріс     = 
 |таза табысы       = 
 |қызметкерлер саны     = 
 |басшы компания    = 
 |бағынышты компания    = 
 |сайты             = twinby.com
 |логотип ені=
}}
'''Twinby''' — [[2023 жыл]]дың маусым айында Экономика Жоғары мектебінің түлектері Валерий Климов пен Вероника Яковлева іске қосқан танысу қызметі. Қолданба өзін маңызды қарым-қатынастар үшін платформа ретінде көрсетеді және егіздерді сәйкестендіру жүйесін пайдаланады. Тіркелгеннен кейін пайдаланушылар Майерс-Бриггс тұлғалық типіне және басқа модельдерге негізделген психологиялық тесттерден өтеді, содан кейін алгоритм жоғары психологиялық үйлесімділігі бар профильдерді таңдайды.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Өз сегментінде қызмет [[2026]] жылғы жағдай бойынша Ресейде екінші орында.&lt;ref&gt;[https://www.statista.com/statistics/1201843/most-downloaded-dating-apps-in-russia/ Leading dating apps in Russia in 2024, by downloads]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q1-unified-top-5-dating-revenue-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps in Russia: Q1 2025 Performance]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sensortower.com/blog/2025-q2-ios-top-5-dating-units-ru-64c9b6bbe1714cfff1c9d0e8 Top 5 Dating Apps on iOS in Russia: Q2 2025 Performance]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қызметтің негізін қалаушылар қызмет идеясын [[2021]] жылы, HSE қолданбалы желілік талдау зертханасының командасы психологиялық тест нәтижелерін ұсыныс жүйелері үшін пайдалануды ұсынған кезде ойлап тапты.&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/27750/5141182/ Валерий Золотухин: «Капиталы достаются терпеливым»]&lt;/ref&gt; Өнімді әзірлеу шамамен екі жылға созылды және негізін қалаушыларға 1 миллион долларға түсті.&lt;ref&gt;[https://https://secrets.tbank.ru/trendy/twinby-sekret-uspekha Новое приложение для знакомств Twinby: в чем секрет его успеха?]&lt;/ref&gt;

Twinby-дің 2023 жылдың маусым айының соңында іске қосылуы Match Group және Bumble шетелдік қызметтерінің Ресей нарығынан кетуімен тұспа-тұс келді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/city/social-media/29610-8-dating-apps Чем заменить Tinder?]&lt;/ref&gt; Сол жылдың күзінде жүктеулер саны 2 миллионнан асты.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/7941179 Приложения свайпнули мимо]&lt;/ref&gt;

2023 жылдың қараша айында қызмет жеке инвесторлар тобынан және Impact Capital компаниясынан 150 миллион рубль жинады, бұл компанияның құнын 5 миллиард рубльге бағалады.&lt;ref&gt;[https://vc.ru/invest/1733927-servis-dlya-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublei-na-razvitie-rossiiskogo-i-mezhdunarodnogo-biznesa Сервис для знакомств привлек 500 млн руб]&lt;/ref&gt;

2024 жылдың қаңтарында Twinby ақылы жазылым қызметін іске қосты, ал 2024 жылдың желтоқсанында компания қос А раундында Ресей мен ТМД елдерінде бизнесті дамыту үшін 350 миллион рубль және қосымшаның жаһандық нұсқасы үшін қосымша 1,5 миллион доллар жинады.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Осы уақытқа дейін жүктеулердің жалпы саны 7,5 миллионнан асты, ал айлық аудитория 1 миллион пайдаланушыға жетті. Вероника Яковлева қызметтің айлық аудиториясы [[2025]] жылы шамамен 1,6 миллион адамға дейін өскенін, күнделікті аудиториясы 500 000 адамды құрағанын және Twinby компаниясының Ресейдегі танысу қосымшалары нарығындағы үлесі 15%-ға жақындағанын хабарлады.

Содан кейін негізін қалаушылар компанияның кірісін жылдың соңына дейін 1 миллиард рубльге дейін арттырып, пайда табуды жоспарлады. 2025 жылдың күзінде қызмет бейне селфилерден алынған микробас қозғалыстары мен бет-әлпетін талдайтын биометриялық тіршілікті тексеру жүйесін енгізді. Тестілеу кезінде ол шамамен 8900 айналып өту әрекетін бұғаттады және 860 000-нан астам тіркелгіні аутентификациялауға мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;[https://bg.ru/bg/people/money/30473-twinby-verification Дейтинг-приложение Twinby внедрило биометрическую верификацию]&lt;/ref&gt;

Содан кейін, әлеуетті серіктестердің қылмыстық жазбаларының бар-жоғын тексеру үшін қосымшаны Ресей Ішкі істер министрлігінің API интерфейсімен біріктіру жоспарлары пайда болды.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt;

== Негізгі нарықтар ==
Қазақстан.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/8228789 В Казахстане заработает дейтинг-сервис Twinby]&lt;/ref&gt; Ресей. Беларусь. Армения. Басқа бұрынғы Кеңес Одағы елдері. БАӘ.&lt;ref&gt;[https://rb.ru/news/dejting-servis-twinby-perehodit-v-fazu-mezhdunarodnoj-ekspansii-plan-privlech-15-mln-i-vyjti-na-ipo-k-2030-godu/ Дейтинг-сервис Twinby переходит в фазу международной экспансии]&lt;/ref&gt;

== Қолданылуы ==
Қолданба синхронды байланыс үшін автоматты түрде жасалған сұрақтары бар тақырыптық карта режимін ұсынады.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/Twinby Twinby]&lt;/ref&gt;

Twinby жазылымдар, цифрлық өнімдер және жарнамалық интеграциялар арқылы монетизацияланады. [[2024]] жылдың қаңтарында компания ақылы жазылым қызметін іске қосты. 2024 жылдың алғашқы жеті айында жазылымнан түскен кіріс 2,4 миллион доллардан асты, ал жергілікті жарнама тағы 150 000 доллар тапты.&lt;ref&gt;[https://forbes.ru/tekhnologii/528287-servis-znakomstv-twinby-privlek-500-mln-rublej-investicij Сервис знакомств Twinby привлек 500 млн рублей инвестиций]&lt;/ref&gt; Twinby компаниясының 2025 жылғы кірісі 1 миллиард рубльден асты.&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/technology/news/2026/01/15/1169251-twinby-uvelichil-viruchku Twinby увеличил выручку до миллиарда]&lt;/ref&gt;

== Сын ==
Кейбір бақылаушылар жоба іске қосылғаннан кейін екі жыл өткен соң инновацияның төмендегенін айтады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bg.ru/bg/people/people-news/28858-twinby-hh В Twinby появилась интеграция с «Сеткой». Теперь можно указать свою должность и сферу работы]
* [https://adpass.ru/kak-teper-znakomitsya-marketing-dlya-zumerov-vs-millenialov-v-dejtinge-opyt-twinby/ Как теперь знакомиться?]
* [https://www.forbes.ru/brandvoice/547730-lajfhaki-ot-predprinimatelej-kak-stroit-biznes-v-rossii Лайфхаки от предпринимателей: как строить бизнес в России]

{{stub}}

[[Санат:Mobile Apps]]
[[Санат:Танысу сайттары]]
[[Санат:Технология компаниялары]]</text>
      <sha1>6jedoccpbnf1goi19v07jdhg0mywxby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ELLEWEATHERRRR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781228</id>
    <revision>
      <id>3603956</id>
      <timestamp>2026-05-12T15:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="b9skzh08pu6cl57r1vs5lpoy4wuhc9w" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ELLEWEATHERRRR}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 20:21, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>b9skzh08pu6cl57r1vs5lpoy4wuhc9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Bushybloxiniea</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781229</id>
    <revision>
      <id>3603963</id>
      <timestamp>2026-05-12T17:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="352" sha1="8gcv07cdjfhm4ictbzg5xy9zz6n9y38" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bushybloxiniea}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:19, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>8gcv07cdjfhm4ictbzg5xy9zz6n9y38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-05-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781230</id>
    <revision>
      <id>3603973</id>
      <timestamp>2026-05-12T18:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-05-13|POTD 2026-05-13]]: filename only</comment>
      <origin>3603973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="qs61ccrnr7x4jmm94hbk28uuecjvkgx" xml:space="preserve">Azulejo - Igreja de São Bento - Ribeira Brava.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qs61ccrnr7x4jmm94hbk28uuecjvkgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:KarlErnstKraft</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781231</id>
    <revision>
      <id>3603974</id>
      <timestamp>2026-05-12T18:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="mwk3h4by9qq2ps0ukmmca9eccnx7oko" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=KarlErnstKraft}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 23:00, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>mwk3h4by9qq2ps0ukmmca9eccnx7oko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Annafever</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781232</id>
    <revision>
      <id>3603975</id>
      <timestamp>2026-05-12T18:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="qgaqzt2ono3pcmfek41dq1o4ptdh1wf" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Annafever}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:04, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>qgaqzt2ono3pcmfek41dq1o4ptdh1wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:External music video</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781233</id>
    <revision>
      <id>3603976</id>
      <timestamp>2026-05-12T18:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: &lt;includeonly&gt;&lt;tr style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;   &lt;th colspan=&quot;3&quot; class=&quot;infobox-header&quot; scope=&quot;colgroup&quot;&gt;{{{Заголовок|Видеоклип}}}&lt;/th&gt; &lt;/tr&gt; &lt;tr style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;   &lt;td colspan=&quot;3&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/td&gt; &lt;/tr&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{doc}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3603976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="qdiemqg5eotuw90369a2a3fhu7pub3q" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;tr style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
  &lt;th colspan=&quot;3&quot; class=&quot;infobox-header&quot; scope=&quot;colgroup&quot;&gt;{{{Заголовок|Видеоклип}}}&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
  &lt;td colspan=&quot;3&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdiemqg5eotuw90369a2a3fhu7pub3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603977</id>
      <parentid>3603976</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3603977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="6hgtzejg4ehtt98hpq8tsjk3ec5thp8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;tr style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
  &lt;th colspan=&quot;3&quot; class=&quot;infobox-header&quot; scope=&quot;colgroup&quot;&gt;{{{Заголовок|Бейне клип}}}&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
  &lt;td colspan=&quot;3&quot;&gt;{{{1|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6hgtzejg4ehtt98hpq8tsjk3ec5thp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Captainsabi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781234</id>
    <revision>
      <id>3603978</id>
      <timestamp>2026-05-12T18:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3603978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="cw8ze4dxys2v1oidyz93fuld1el8uc7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Captainsabi}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:58, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)</text>
      <sha1>cw8ze4dxys2v1oidyz93fuld1el8uc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flashdance… What a Feeling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781235</id>
    <revision>
      <id>3603980</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сингл | Атауы                 = Flashdance… What a Feeling | Тыс                   = Irene Cara - Flashdance ...What a Feeling.jpg | Орындаушы             = [[Айрин Кара]] | Альбом                = [[What a Feelin']] / [[Flashdance (саундтрек)|Flashdance]] | Шығарылған            = 3 сәуір 1983 | Формат                = [[7&quot;]], [[CD сингл]] | Б жағы                = Love Theme from Flashdan...</comment>
      <origin>3603980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17058" sha1="en66wzedmuv8di2qx18ys0w11a6w1k3" xml:space="preserve">{{Сингл
| Атауы                 = Flashdance… What a Feeling
| Тыс                   = Irene Cara - Flashdance ...What a Feeling.jpg
| Орындаушы             = [[Айрин Кара]]
| Альбом                = [[What a Feelin']] / [[Flashdance (саундтрек)|Flashdance]]
| Шығарылған            = 3 сәуір 1983
| Формат                = [[7&quot;]], [[CD сингл]]
| Б жағы                = Love Theme from Flashdance (Instrumental)
| Жазылған              = 1982
| Жанр                  = [[поп-рок]], [[синти-поп]]
| Композиторы           = [[Джорджо Мородер]]
| Өлең авторы           = Кит Форси, [[Айрин Кара]]
| Ұзақтығы              = 3:57
| Лейблі                = [[Casablanca Records|Casablanca]]
| Продюсері             = [[Джорджо Мородер]]
| Чарттар               = 
| Шолулар               = 
| Алдыңғы               = Anyone Can See
| Жыл                   = 1983
| Келесі                = Why Me
| Басқа                 = {{External music video|{{Youtube|logo=1|ILWSp0m9G2U|&quot;Flashdance... What a Feeling&quot;}}}}
}}
'''«Flashdance… What a Feeling»''' ({{Lang-kk|Жарқыл биі... Қандай ғажап сезім}}) — [[Айрин Кара]]ның әні, ол «[[Жарқыл биі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің басты саундтрегіне айналды.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;&gt;{{книга|год=2006|заглавие=British Hit Singles &amp; Albums|издание=19th|издательство=Guinness World Records Limited|место=London|isbn=1-904994-10-05|страницы=136|язык=en|автор=Roberts, David}}&lt;/ref&gt; Ән 1983 жылы [[Casablanca Records]] лейблымен жарық көрді. Мәтінін жазған Айрин Кара, ал музыкасын шығарған және композицияның продюсері болған — [[Джорджо Мородер]].

«Flashdance… What a Feeling» 1983 жылдың 3 сәуірінде шықты. Бұл туынды [[Алтын глобус (1983)|40-шы «Алтын глобус» сыйлығын тапсыру рәсімі]] аясында үздік ән үшін «[[Үздік ән үшін Алтын глобус сыйлығы|Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығымен марапатталды,&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt; сонымен қатар «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» жүлдесінің «[[Үздік әйелдер поп-вокалы үшін Грэмми сыйлығы|Үздік әйел вокалды поп-орындауы]]&lt;nowiki/&gt;» номинациясын жеңіп алып, «Үздік түпнұсқа ән» үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығымен де марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|title=Browse Results — Golden Globe Awards Official Website|access-date=2022-05-08|archive-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009002346/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Ақпарат ==
Ән 1983 жылғы [[Billboard]] қорытындысы бойынша үздік синглдер тізімінде үшінші орынға тұрақтады. Ал 2008 жылы бұл туынды [[Billboard Hot 100]] тарихындағы ең үздік әндер тізімінде 26-шы орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|title=アーカイブされたコピー|access-date=2012-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913205956/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|archive-date=2008-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлыбритания]]да бұл композиция 1983 жылдың 5 шілдесінде [[UK Singles Chart]] хит-парадының екінші сатысында бір апта бойы тұрды.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt;

== Танымал мәдениетте ==
[[Джери Халлиуэлл]] «It’s Raining Men» әніне түсірілген бейнеклипінде, ал [[Дженнифер Лопес]] «I’m Glad» клипінде фильмнің түпнұсқасындағы хореографиялық нөмірлерді қолданды.

== Чарттары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт (1983-84)
!Ең жоғары&lt;br&gt;позиция
|-
|Australian Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|title=Song title 138 — Flashdance… What a Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205175100/http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Austrian Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — austriancharts.at &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328080044/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
|Belgian Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|title=ultratop.be — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622130856/http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |22
|-
|Canadian Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|[[Dutch_Top_40|Dutch Top 40]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&amp;jaar=1983|title=De Nederlandse Top 40, week 21, 1983|publisher=Top40.nl|accessdate=2011-07-29|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303144620/http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&amp;jaar=1983|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
|-
|French Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|German Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&amp;title=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;country=de|title=officialcharts.de &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225105549/http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&amp;title=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;country=de|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|Irish Singles Chart&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jaclyn Ward|url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|title=The Irish Charts - All there is to know|publisher=Irishcharts.ie|date=|accessdate=2014-02-14|archivedate=2009-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/5hFf8iFDu?url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|Japan Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|UK Singles Chart ([[UK_Singles_Chart|Official Charts Company]])
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|US ''[[Billboard|Billboard]]'' [[Billboard_Hot_100|Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Italy (''[[Musica_e_Dischi|Musica e Dischi]]'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|publisher=Hitparadeitalia.it|lang=it|accessdate=2012-08-30|title=Settimana 19 Novembre 1983|archivedate=2013-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301071807/http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|New Zealand Singles Chart&lt;ref name=&quot;charts.org.nz&quot;&gt;{{Cite web|url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=charts.org.nz — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2016-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801033510/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene%20Cara&amp;titel=Flashdance%20...What%20A%20Feeling&amp;cat=s|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Norway Singles Chart (VG-lista)
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Polish Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |21
|-
|Swedish Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=swedishcharts.com — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325011235/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Swiss Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — hitparade.ch &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613195710/http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Spain ([[Productores_de_Música_de_España|AFYVE]])&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Sólo éxitos: año a año, 1959–2002|издание=1st|издательство=Fundación Autor-SGAE|место=Spain|isbn=84-8048-639-2|язык=es|автор=Salaverri, Fernando|месяц=9|год=2005}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|}

== DJ Bobo нұсқасы ==
{{Сингл
 |Атауы                 = What a Feeling
 |Тыс                   = DJ BoBo &amp; Irene Cara - What a Feeling.jpg
 |Орындаушы             = [[DJ BoBo]] &amp; [[Айрин Кара]]
 |Альбом                = Planet Colors
 |Шығарылған            = 2001
 |Формат                = [[7&quot;]], [[12&quot;]], [[CD-сингл]]
 |Б жағы                = 
 |Жазылған              = 2000
 |Жанр                  = [[Европоп]]
 |Композиторы           = Джорджо Мородер, Айрин Кара, Кит Форси, Рене Бауманн, Аксель Брейтунг
 |Өлең авторы           = 
 |Ұзақтығы              = 3:18&lt;br&gt;3:36 &lt;small&gt;(2002)&lt;/small&gt;
 |Лейблі                = [[EAMS]]&lt;br&gt;[[Juke Records]]&lt;br&gt;[[Yes Music]]&lt;br&gt;[[EMI Music]]
 |Продюсері             = DJ BoBo
 |Чарттар               = 
 |Шолулар               = 
 |Алдыңғы               = Lies
 |Жыл                   = 1999
 |Келесі                = Hard to Say I’m Sorry
 |Басқа                 = {{External music video|{{Youtube|logo=1|lxnTm5TSWzY|«What a Feeling»}}}}
}}
2000 жылы швейцариялық музыкант [[DJ Bobo|DJ BoBo]] Айрин Карамен бірлесіп, әннің «What a Feeling» деп аталған жаңа нұсқасын жазды.&lt;ref&gt;{{discogs master|id=48168|name=&quot;What a Feeling&quot;}}&lt;/ref&gt; Бұл туынды оның 2001 жылғы Planet Colors альбомына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|title=''Planet Colors'': Allmusic review|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|url-status=live|accessdate=2019-07-28|archivedate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728154436/https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ал 2002 жылы музыкант бұл композицияны өзінің ''[[Celebration (DJ Bobo альбомы)|Celebration]]'' атты мерейтойлық жинағы үшін қайта жазды.

Ән DJ BoBo-ның көптеген концерттік турларында, соның ішінде 2002 жылғы «Celebration» және 2019 жылғы «KaleidoLuna» (Айринмен бірге) турларында жанды дауыста орындалды.&lt;ref&gt;{{Youtube|VLBf6408fUQ|DJ BoBo &amp; Irene Cara - WHAT A FEELING (Celebration Show)|logo=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Youtube|Xib5W5jnsLk|DJ BoBo feat. Irene Cara - What A Feeling (KaleidoLuna LIVE 2019)|logo=1}}&lt;/ref&gt;

=== Чарттары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт
!Ең жоғары&lt;br&gt;позиция&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&amp;titel=What+A+Feeling&amp;cat=s|title=Lescharts.com: DJ BoBo &amp; Irene Cara — What a Feeling|accessdate=2015-08-02|archivedate=2015-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151020062236/http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&amp;titel=What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{ту|Аустрия}} [[Ö3_Austria_Top_40|Ö3 Austria Top 40]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11
|-
|{{ту|Германия}} [[Media_Control_Charts|Media Control Charts]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|{{ту|Испания}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-&amp;-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|title=DJ BoBo &amp; Irene Cara – What A Feeling|website=hitparade.ch|language=de|accessdate=2022-05-08|archivedate=2021-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201031334/https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-%26-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
|-
|{{ту|Швеция}} [[Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|}

== Global Deejays нұсқасы ==
{{Сингл
| Атауы        = What a Feeling (Flashdance)
| Тыс          = What_A_Feeling.jpg
| Орындаушы    = [[Global Deejays]]
| Альбом       = [[Network]]
| Шығарылған   = 2005
| Формат       = [[CD]], [[Сандық қолтаңба]]
| Жазылған     = 2005
| Жанр         = [[Электро-хаус]]
| Ұзақтығы     = 6:06
| Лейблі       = Superstar
| Продюсері    = Белгісіз
| Алдыңғы      = [[The Sound of San Francisco]]
| Жыл          = 2005
| Келесі       = [[Don't Stop Me Now]]
| Басқа        = {{External music video|{{Youtube|logo=1|w2ohwM9iO6k|«What a Feeling (Flashdance)»}}}}
}}
«'''What a Feeling (Flashdance)'''» — [[Аустрия|аустриялық]] [[Global Deejays]] [[Электро-хаус|электронды]] тобының ''Network'' дебюттік альбомындағы екінші [[сингл]]і. Бұл туынды 1983 жылғы танымал «[[Жарқыл биі]]&lt;nowiki/&gt;» фильміндегі «Flashdance… What a Feeling» хит әніне жасалған кавер-нұсқа болып табылады.

Әннің атауы әртүрлі нұсқаларда ерекшеленеді: мысалы, Clubhouse Album Mix нұсқасында ән «What a Feeling (Flashdance)» деп аталса, ал альбомдық нұсқасында жай ғана «Flashdance» деп берілген. 

=== Чарттары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарттар (2005)
! align=&quot;center&quot; |Орын
|-
|[[Аустрия|Austrian Singles Charts]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot;&gt;«What a Feeling», in various singles charts [http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&amp;titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&amp;cat=s Lescharts.com] {{Wayback|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&amp;titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&amp;cat=s|date=20150726164217}} (Retrieved April 10, 2008)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |14
|-
|[[Аустралия|Australian ARIA Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |44
|-
|[[Бельгия|Belgian (Flanders) Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |28
|-
|[[Бельгия|Belgian (Wallonia)Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |29
|-{{singlechart|Czech Republic|48|year=2006|week=01}}
|-
|[[Dutch_Singles_Chart|Dutch Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |35
|-
|[[Франция|French Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |18
|-
|[[Германия|German Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |16
|-
|Russian Singles Chart
| align=&quot;center&quot; |9
|-
|[[Испания|Spanish Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |1
|-
|[[Швейцария|Swiss Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |45
|-
|[[Украина|Ukrainian Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |10
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>en66wzedmuv8di2qx18ys0w11a6w1k3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603981</id>
      <parentid>3603980</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3603981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17047" sha1="bjgagjlgsosun996ypcamfibistaodq" xml:space="preserve">{{Сингл
| Атауы                 = Flashdance… What a Feeling
| Тыс                   = Irene Cara - Flashdance ...What a Feeling.jpg
| Орындаушы             = [[Айрин Кара]]
| Альбом                = [[What a Feelin']] / [[Flashdance (саундтрек)|Flashdance]]
| Шығарылған            = 3 сәуір 1983
| Формат                = [[7&quot;]], [[CD сингл]]
| Б жағы                = Love Theme from Flashdance (Instrumental)
| Жазылған              = 1982
| Жанр                  = [[поп-рок]], [[синти-поп]]
| Композиторы           = [[Джорджо Мородер]]
| Өлең авторы           = Кит Форси, [[Айрин Кара]]
| Ұзақтығы              = 3:57
| Лейблі                = [[Casablanca Records|Casablanca]]
| Продюсері             = [[Джорджо Мородер]]
| Чарттар               = 
| Шолулар               = 
| Алдыңғы               = Anyone Can See
| Жыл                   = 1983
| Келесі                = Why Me
| Басқа                 = {{External music video|{{Youtube|logo=1|ILWSp0m9G2U|&quot;Flashdance... What a Feeling&quot;}}}}
}}
'''«Flashdance… What a Feeling»''' ({{Lang-kk|Жарқыл биі... Қандай сезім}}) — [[Айрин Кара]]ның әні, ол «[[Жарқыл биі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің басты саундтрегіне айналды.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;&gt;{{книга|год=2006|заглавие=British Hit Singles &amp; Albums|издание=19th|издательство=Guinness World Records Limited|место=London|isbn=1-904994-10-05|страницы=136|язык=en|автор=Roberts, David}}&lt;/ref&gt; Ән 1983 жылы [[Casablanca Records]] лейблымен жарық көрді. Мәтінін жазған Айрин Кара, ал музыкасын шығарған және композицияның продюсері болған — [[Джорджо Мородер]].

«Flashdance… What a Feeling» 1983 жылдың 3 сәуірінде шықты. Бұл туынды [[Алтын глобус (1983)|40-шы «Алтын глобус» сыйлығын тапсыру рәсімі]] аясында үздік ән үшін «[[Үздік ән үшін Алтын глобус сыйлығы|Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығымен марапатталды,&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt; сонымен қатар «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» жүлдесінің «[[Үздік әйелдер поп-вокалы үшін Грэмми сыйлығы|Үздік әйел вокалды поп-орындауы]]&lt;nowiki/&gt;» номинациясын жеңіп алып, «Үздік түпнұсқа ән» үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығымен де марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|title=Browse Results — Golden Globe Awards Official Website|access-date=2022-05-08|archive-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009002346/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Ақпарат ==
Ән 1983 жылғы [[Billboard]] қорытындысы бойынша үздік синглдер тізімінде үшінші орынға тұрақтады. Ал 2008 жылы бұл туынды [[Billboard Hot 100]] тарихындағы ең үздік әндер тізімінде 26-шы орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|title=アーカイブされたコピー|access-date=2012-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913205956/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|archive-date=2008-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлыбритания]]да бұл композиция 1983 жылдың 5 шілдесінде [[UK Singles Chart]] хит-парадының екінші сатысында бір апта бойы тұрды.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt;

== Танымал мәдениетте ==
[[Джери Халлиуэлл]] «It’s Raining Men» әніне түсірілген бейнеклипінде, ал [[Дженнифер Лопес]] «I’m Glad» клипінде фильмнің түпнұсқасындағы хореографиялық нөмірлерді қолданды.

== Чарттары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт (1983-84)
!Ең жоғары&lt;br&gt;позиция
|-
|Australian Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|title=Song title 138 — Flashdance… What a Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205175100/http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Austrian Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — austriancharts.at &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328080044/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
|Belgian Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|title=ultratop.be — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622130856/http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |22
|-
|Canadian Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|[[Dutch_Top_40|Dutch Top 40]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&amp;jaar=1983|title=De Nederlandse Top 40, week 21, 1983|publisher=Top40.nl|accessdate=2011-07-29|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303144620/http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&amp;jaar=1983|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
|-
|French Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|German Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&amp;title=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;country=de|title=officialcharts.de &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225105549/http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&amp;title=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;country=de|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|Irish Singles Chart&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jaclyn Ward|url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|title=The Irish Charts - All there is to know|publisher=Irishcharts.ie|date=|accessdate=2014-02-14|archivedate=2009-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/5hFf8iFDu?url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|Japan Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|UK Singles Chart ([[UK_Singles_Chart|Official Charts Company]])
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|US ''[[Billboard|Billboard]]'' [[Billboard_Hot_100|Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Italy (''[[Musica_e_Dischi|Musica e Dischi]]'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|publisher=Hitparadeitalia.it|lang=it|accessdate=2012-08-30|title=Settimana 19 Novembre 1983|archivedate=2013-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301071807/http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|New Zealand Singles Chart&lt;ref name=&quot;charts.org.nz&quot;&gt;{{Cite web|url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=charts.org.nz — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2016-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801033510/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene%20Cara&amp;titel=Flashdance%20...What%20A%20Feeling&amp;cat=s|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Norway Singles Chart (VG-lista)
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Polish Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |21
|-
|Swedish Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=swedishcharts.com — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325011235/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Swiss Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — hitparade.ch &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613195710/http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Spain ([[Productores_de_Música_de_España|AFYVE]])&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Sólo éxitos: año a año, 1959–2002|издание=1st|издательство=Fundación Autor-SGAE|место=Spain|isbn=84-8048-639-2|язык=es|автор=Salaverri, Fernando|месяц=9|год=2005}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|}

== DJ Bobo нұсқасы ==
{{Сингл
 |Атауы                 = What a Feeling
 |Тыс                   = DJ BoBo &amp; Irene Cara - What a Feeling.jpg
 |Орындаушы             = [[DJ BoBo]] &amp; [[Айрин Кара]]
 |Альбом                = Planet Colors
 |Шығарылған            = 2001
 |Формат                = [[7&quot;]], [[12&quot;]], [[CD-сингл]]
 |Б жағы                = 
 |Жазылған              = 2000
 |Жанр                  = [[Европоп]]
 |Композиторы           = Джорджо Мородер, Айрин Кара, Кит Форси, Рене Бауманн, Аксель Брейтунг
 |Өлең авторы           = 
 |Ұзақтығы              = 3:18&lt;br&gt;3:36 &lt;small&gt;(2002)&lt;/small&gt;
 |Лейблі                = [[EAMS]]&lt;br&gt;[[Juke Records]]&lt;br&gt;[[Yes Music]]&lt;br&gt;[[EMI Music]]
 |Продюсері             = DJ BoBo
 |Чарттар               = 
 |Шолулар               = 
 |Алдыңғы               = Lies
 |Жыл                   = 1999
 |Келесі                = Hard to Say I’m Sorry
 |Басқа                 = {{External music video|{{Youtube|logo=1|lxnTm5TSWzY|«What a Feeling»}}}}
}}
2000 жылы швейцариялық музыкант [[DJ Bobo|DJ BoBo]] Айрин Карамен бірлесіп, әннің «What a Feeling» деп аталған жаңа нұсқасын жазды.&lt;ref&gt;{{discogs master|id=48168|name=&quot;What a Feeling&quot;}}&lt;/ref&gt; Бұл туынды оның 2001 жылғы Planet Colors альбомына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|title=''Planet Colors'': Allmusic review|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|url-status=live|accessdate=2019-07-28|archivedate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728154436/https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ал 2002 жылы музыкант бұл композицияны өзінің ''[[Celebration (DJ Bobo альбомы)|Celebration]]'' атты мерейтойлық жинағы үшін қайта жазды.

Ән DJ BoBo-ның көптеген концерттік турларында, соның ішінде 2002 жылғы «Celebration» және 2019 жылғы «KaleidoLuna» (Айринмен бірге) турларында жанды дауыста орындалды.&lt;ref&gt;{{Youtube|VLBf6408fUQ|DJ BoBo &amp; Irene Cara - WHAT A FEELING (Celebration Show)|logo=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Youtube|Xib5W5jnsLk|DJ BoBo feat. Irene Cara - What A Feeling (KaleidoLuna LIVE 2019)|logo=1}}&lt;/ref&gt;

=== Чарттары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт
!Ең жоғары&lt;br&gt;позиция&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&amp;titel=What+A+Feeling&amp;cat=s|title=Lescharts.com: DJ BoBo &amp; Irene Cara — What a Feeling|accessdate=2015-08-02|archivedate=2015-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151020062236/http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&amp;titel=What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{ту|Аустрия}} [[Ö3_Austria_Top_40|Ö3 Austria Top 40]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11
|-
|{{ту|Германия}} [[Media_Control_Charts|Media Control Charts]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|{{ту|Испания}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-&amp;-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|title=DJ BoBo &amp; Irene Cara – What A Feeling|website=hitparade.ch|language=de|accessdate=2022-05-08|archivedate=2021-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201031334/https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-%26-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
|-
|{{ту|Швеция}} [[Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|}

== Global Deejays нұсқасы ==
{{Сингл
| Атауы        = What a Feeling (Flashdance)
| Тыс          = What_A_Feeling.jpg
| Орындаушы    = [[Global Deejays]]
| Альбом       = [[Network]]
| Шығарылған   = 2005
| Формат       = [[CD]], [[Сандық қолтаңба]]
| Жазылған     = 2005
| Жанр         = [[Электро-хаус]]
| Ұзақтығы     = 6:06
| Лейблі       = Superstar
| Продюсері    = Белгісіз
| Алдыңғы      = [[The Sound of San Francisco]]
| Жыл          = 2005
| Келесі       = [[Don't Stop Me Now]]
| Басқа        = {{External music video|{{Youtube|logo=1|w2ohwM9iO6k|«What a Feeling (Flashdance)»}}}}
}}
«'''What a Feeling (Flashdance)'''» — [[Аустрия|аустриялық]] [[Global Deejays]] [[Электро-хаус|электронды]] тобының ''Network'' дебюттік альбомындағы екінші [[сингл]]і. Бұл туынды 1983 жылғы танымал «[[Жарқыл биі]]&lt;nowiki/&gt;» фильміндегі «Flashdance… What a Feeling» хит әніне жасалған кавер-нұсқа болып табылады.

Әннің атауы әртүрлі нұсқаларда ерекшеленеді: мысалы, Clubhouse Album Mix нұсқасында ән «What a Feeling (Flashdance)» деп аталса, ал альбомдық нұсқасында жай ғана «Flashdance» деп берілген. 

=== Чарттары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарттар (2005)
! align=&quot;center&quot; |Орын
|-
|[[Аустрия|Austrian Singles Charts]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot;&gt;«What a Feeling», in various singles charts [http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&amp;titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&amp;cat=s Lescharts.com] {{Wayback|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&amp;titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&amp;cat=s|date=20150726164217}} (Retrieved April 10, 2008)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |14
|-
|[[Аустралия|Australian ARIA Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |44
|-
|[[Бельгия|Belgian (Flanders) Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |28
|-
|[[Бельгия|Belgian (Wallonia)Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |29
|-{{singlechart|Czech Republic|48|year=2006|week=01}}
|-
|[[Dutch_Singles_Chart|Dutch Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |35
|-
|[[Франция|French Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |18
|-
|[[Германия|German Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |16
|-
|Russian Singles Chart
| align=&quot;center&quot; |9
|-
|[[Испания|Spanish Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |1
|-
|[[Швейцария|Swiss Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |45
|-
|[[Украина|Ukrainian Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |10
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bjgagjlgsosun996ypcamfibistaodq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603984</id>
      <parentid>3603981</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3603984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17034" sha1="4jir0q0yka724sh0ibcw097dwfx2ayo" xml:space="preserve">{{Сингл
| Атауы                 = Flashdance… What a Feeling
| Тыс                   = Irene Cara - Flashdance ...What a Feeling.jpg
| Орындаушы             = [[Айрин Кара]]
| Альбом                = [[What a Feelin']] / [[Flashdance (саундтрек)|Flashdance]]
| Шығарылған            = 3 сәуір 1983
| Формат                = [[7&quot;]], [[CD сингл]]
| Б жағы                = Love Theme from Flashdance (Instrumental)
| Жазылған              = 1982
| Жанр                  = [[поп-рок]], [[синти-поп]]
| Композиторы           = [[Джорджо Мородер]]
| Өлең авторы           = Кит Форси, [[Айрин Кара]]
| Ұзақтығы              = 3:57
| Лейблі                = [[Casablanca Records|Casablanca]]
| Продюсері             = [[Джорджо Мородер]]
| Чарттар               = 
| Шолулар               = 
| Алдыңғы               = Anyone Can See
| Жыл                   = 1983
| Келесі                = Why Me
| Басқа                 = {{External music video|{{Youtube|logo=1|ILWSp0m9G2U|&quot;Flashdance... What a Feeling&quot;}}}}
}}
'''«Flashdance… What a Feeling»''' ({{Lang-kk|Жарқыл биі... Қандай сезім}}) — [[Айрин Кара]]ның әні, ол «[[Жарқыл биі]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің басты саундтрегіне айналды.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;&gt;{{кітап|авторы=Roberts, David|тақырыбы=British Hit Singles &amp; Albums|басылым=19th|орны=London|баспасы=Guinness World Records Limited|жыл=2006|томы=|беттері=136||isbn=1-904994-10-05}}&lt;/ref&gt; Ән 1983 жылы [[Casablanca Records]] лейблымен жарық көрді. Мәтінін жазған Айрин Кара, ал музыкасын шығарған және композицияның продюсері болған — [[Джорджо Мородер]].

«Flashdance… What a Feeling» 1983 жылдың 3 сәуірінде шықты. Бұл туынды [[Алтын глобус (1983)|40-шы «Алтын глобус» сыйлығын тапсыру рәсімі]] аясында үздік ән үшін «[[Үздік ән үшін Алтын глобус сыйлығы|Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығымен марапатталды,&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt; сонымен қатар «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» жүлдесінің «[[Үздік әйелдер поп-вокалы үшін Грэмми сыйлығы|Үздік әйел вокалды поп-орындауы]]&lt;nowiki/&gt;» номинациясын жеңіп алып, «Үздік түпнұсқа ән» үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығымен де марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|title=Browse Results — Golden Globe Awards Official Website|access-date=2022-05-08|archive-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009002346/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F1983|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Ақпарат ==
Ән 1983 жылғы [[Billboard]] қорытындысы бойынша үздік синглдер тізімінде үшінші орынға тұрақтады. Ал 2008 жылы бұл туынды [[Billboard Hot 100]] тарихындағы ең үздік әндер тізімінде 26-шы орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|title=アーカイブされたコピー|access-date=2012-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913205956/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-titles-30.shtml|archive-date=2008-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлыбритания]]да бұл композиция 1983 жылдың 5 шілдесінде [[UK Singles Chart]] хит-парадының екінші сатысында бір апта бойы тұрды.&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot; /&gt;

== Танымал мәдениетте ==
[[Джери Халлиуэлл]] «It’s Raining Men» әніне түсірілген бейнеклипінде, ал [[Дженнифер Лопес]] «I’m Glad» клипінде фильмнің түпнұсқасындағы хореографиялық нөмірлерді қолданды.

== Чарттары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт (1983-84)
!Ең жоғары&lt;br&gt;позиция
|-
|Australian Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|title=Song title 138 — Flashdance… What a Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205175100/http://tsort.info/music/nbmrg4.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Austrian Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — austriancharts.at &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150328080044/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
|Belgian Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|title=ultratop.be — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622130856/http://www.ultratop.be/nl/song/3c3/Irene-Cara-Flashdance-...What-A-Feeling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |22
|-
|Canadian Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|[[Dutch_Top_40|Dutch Top 40]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&amp;jaar=1983|title=De Nederlandse Top 40, week 21, 1983|publisher=Top40.nl|accessdate=2011-07-29|archivedate=2012-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303144620/http://www.top40.nl/index.aspx?week=21&amp;jaar=1983|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
|-
|French Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|German Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&amp;title=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;country=de|title=officialcharts.de &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225105549/http://www.officialcharts.de/song.asp?artist=Irene+Cara&amp;title=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;country=de|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|Irish Singles Chart&lt;ref&gt;{{cite web|author=Jaclyn Ward|url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|title=The Irish Charts - All there is to know|publisher=Irishcharts.ie|date=|accessdate=2014-02-14|archivedate=2009-06-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/5hFf8iFDu?url=http://www.irishcharts.ie/search/placement|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|Japan Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|UK Singles Chart ([[UK_Singles_Chart|Official Charts Company]])
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|US ''[[Billboard|Billboard]]'' [[Billboard_Hot_100|Hot 100]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Italy (''[[Musica_e_Dischi|Musica e Dischi]]'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|publisher=Hitparadeitalia.it|lang=it|accessdate=2012-08-30|title=Settimana 19 Novembre 1983|archivedate=2013-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301071807/http://www.hitparadeitalia.it/voli/articoli/ch831119.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|New Zealand Singles Chart&lt;ref name=&quot;charts.org.nz&quot;&gt;{{Cite web|url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=charts.org.nz — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2016-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801033510/http://www.charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Irene%20Cara&amp;titel=Flashdance%20...What%20A%20Feeling&amp;cat=s|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Norway Singles Chart (VG-lista)
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Polish Singles Chart&lt;ref name=&quot;tsort.info&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |21
|-
|Swedish Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+%2E%2E%2EWhat+A+Feeling&amp;cat=s|title=swedishcharts.com — Irene Cara — Flashdance …What A Feeling &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2015-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325011235/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Irene+Cara&amp;titel=Flashdance+...What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Swiss Singles Chart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|title=Irene Cara — Flashdance …What A Feeling — hitparade.ch &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2015-02-25|archivedate=2014-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613195710/http://hitparade.ch/song/Irene-Cara/Flashdance-...What-A-Feeling-963|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
|Spain ([[Productores_de_Música_de_España|AFYVE]])&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Sólo éxitos: año a año, 1959–2002|издание=1st|издательство=Fundación Autor-SGAE|место=Spain|isbn=84-8048-639-2|язык=es|автор=Salaverri, Fernando|месяц=9|год=2005}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|}

== DJ Bobo нұсқасы ==
{{Сингл
 |Атауы                 = What a Feeling
 |Тыс                   = DJ BoBo &amp; Irene Cara - What a Feeling.jpg
 |Орындаушы             = [[DJ BoBo]] &amp; [[Айрин Кара]]
 |Альбом                = Planet Colors
 |Шығарылған            = 2001
 |Формат                = [[7&quot;]], [[12&quot;]], [[CD-сингл]]
 |Б жағы                = 
 |Жазылған              = 2000
 |Жанр                  = [[Европоп]]
 |Композиторы           = Джорджо Мородер, Айрин Кара, Кит Форси, Рене Бауманн, Аксель Брейтунг
 |Өлең авторы           = 
 |Ұзақтығы              = 3:18&lt;br&gt;3:36 &lt;small&gt;(2002)&lt;/small&gt;
 |Лейблі                = [[EAMS]]&lt;br&gt;[[Juke Records]]&lt;br&gt;[[Yes Music]]&lt;br&gt;[[EMI Music]]
 |Продюсері             = DJ BoBo
 |Чарттар               = 
 |Шолулар               = 
 |Алдыңғы               = Lies
 |Жыл                   = 1999
 |Келесі                = Hard to Say I’m Sorry
 |Басқа                 = {{External music video|{{Youtube|logo=1|lxnTm5TSWzY|«What a Feeling»}}}}
}}
2000 жылы швейцариялық музыкант [[DJ Bobo|DJ BoBo]] Айрин Карамен бірлесіп, әннің «What a Feeling» деп аталған жаңа нұсқасын жазды.&lt;ref&gt;{{discogs master|id=48168|name=&quot;What a Feeling&quot;}}&lt;/ref&gt; Бұл туынды оның 2001 жылғы Planet Colors альбомына енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|title=''Planet Colors'': Allmusic review|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|url-status=live|accessdate=2019-07-28|archivedate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190728154436/https://www.allmusic.com/album/planet-colors-mw0000700006|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ал 2002 жылы музыкант бұл композицияны өзінің ''[[Celebration (DJ Bobo альбомы)|Celebration]]'' атты мерейтойлық жинағы үшін қайта жазды.

Ән DJ BoBo-ның көптеген концерттік турларында, соның ішінде 2002 жылғы «Celebration» және 2019 жылғы «KaleidoLuna» (Айринмен бірге) турларында жанды дауыста орындалды.&lt;ref&gt;{{Youtube|VLBf6408fUQ|DJ BoBo &amp; Irene Cara - WHAT A FEELING (Celebration Show)|logo=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Youtube|Xib5W5jnsLk|DJ BoBo feat. Irene Cara - What A Feeling (KaleidoLuna LIVE 2019)|logo=1}}&lt;/ref&gt;

=== Чарттары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт
!Ең жоғары&lt;br&gt;позиция&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&amp;titel=What+A+Feeling&amp;cat=s|title=Lescharts.com: DJ BoBo &amp; Irene Cara — What a Feeling|accessdate=2015-08-02|archivedate=2015-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151020062236/http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=DJ+BoBo+%26+Irene+Cara&amp;titel=What+A+Feeling&amp;cat=s|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{ту|Аустрия}} [[Ö3_Austria_Top_40|Ö3 Austria Top 40]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11
|-
|{{ту|Германия}} [[Media_Control_Charts|Media Control Charts]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
|{{ту|Испания}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-&amp;-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|title=DJ BoBo &amp; Irene Cara – What A Feeling|website=hitparade.ch|language=de|accessdate=2022-05-08|archivedate=2021-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201031334/https://hitparade.ch/song/DJ-BoBo-%26-Irene-Cara/What-A-Feeling-4569|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
|-
|{{ту|Швеция}} [[Sverigetopplistan|Sverigetopplistan]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
|}

== Global Deejays нұсқасы ==
{{Сингл
| Атауы        = What a Feeling (Flashdance)
| Тыс          = What_A_Feeling.jpg
| Орындаушы    = [[Global Deejays]]
| Альбом       = [[Network]]
| Шығарылған   = 2005
| Формат       = [[CD]], [[Сандық қолтаңба]]
| Жазылған     = 2005
| Жанр         = [[Электро-хаус]]
| Ұзақтығы     = 6:06
| Лейблі       = Superstar
| Продюсері    = Белгісіз
| Алдыңғы      = [[The Sound of San Francisco]]
| Жыл          = 2005
| Келесі       = [[Don't Stop Me Now]]
| Басқа        = {{External music video|{{Youtube|logo=1|w2ohwM9iO6k|«What a Feeling (Flashdance)»}}}}
}}
«'''What a Feeling (Flashdance)'''» — [[Аустрия|аустриялық]] [[Global Deejays]] [[Электро-хаус|электронды]] тобының ''Network'' дебюттік альбомындағы екінші [[сингл]]і. Бұл туынды 1983 жылғы танымал «[[Жарқыл биі]]&lt;nowiki/&gt;» фильміндегі «Flashdance… What a Feeling» хит әніне жасалған кавер-нұсқа болып табылады.

Әннің атауы әртүрлі нұсқаларда ерекшеленеді: мысалы, Clubhouse Album Mix нұсқасында ән «What a Feeling (Flashdance)» деп аталса, ал альбомдық нұсқасында жай ғана «Flashdance» деп берілген. 

=== Чарттары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарттар (2005)
! align=&quot;center&quot; |Орын
|-
|[[Аустрия|Austrian Singles Charts]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot;&gt;«What a Feeling», in various singles charts [http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&amp;titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&amp;cat=s Lescharts.com] {{Wayback|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Global+Deejays&amp;titel=What+A+Feeling+%28Flashdance%29&amp;cat=s|date=20150726164217}} (Retrieved April 10, 2008)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |14
|-
|[[Аустралия|Australian ARIA Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |44
|-
|[[Бельгия|Belgian (Flanders) Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |28
|-
|[[Бельгия|Belgian (Wallonia)Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |29
|-{{singlechart|Czech Republic|48|year=2006|week=01}}
|-
|[[Dutch_Singles_Chart|Dutch Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |35
|-
|[[Франция|French Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |18
|-
|[[Германия|German Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |16
|-
|Russian Singles Chart
| align=&quot;center&quot; |9
|-
|[[Испания|Spanish Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |1
|-
|[[Швейцария|Swiss Singles Chart]]&lt;ref name=&quot;Lescharts&quot; /&gt;
| align=&quot;center&quot; |45
|-
|[[Украина|Ukrainian Singles Chart]]
| align=&quot;center&quot; |10
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4jir0q0yka724sh0ibcw097dwfx2ayo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Irene Cara - Flashdance ...What a Feeling.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>781236</id>
    <revision>
      <id>3603982</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Айрин Кара синглінің мұқабасы
| қайнары         = http://www.discogs.com/Irene-Cara-Flashdance--What-A-Feeling/master/48230
| жасалған уақыты = 1983
| авторы          = Casablanca Records
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Flashdance… What a Feeling
| мақсаты         = мақаланың негізгі нысанын көрсету
| алмастыру       = 
| басқа           = жоқ
}}</comment>
      <origin>3603982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="612" sha1="quwlonmdazwhtxuibz66pouf8u3kzh6" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Айрин Кара синглінің мұқабасы
| қайнары         = http://www.discogs.com/Irene-Cara-Flashdance--What-A-Feeling/master/48230
| жасалған уақыты = 1983
| авторы          = Casablanca Records
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Flashdance… What a Feeling
| мақсаты         = мақаланың негізгі нысанын көрсету
| алмастыру       = 
| басқа           = жоқ
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>quwlonmdazwhtxuibz66pouf8u3kzh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3603983</id>
      <parentid>3603982</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түйін */</comment>
      <origin>3603983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="6f6qpdnzrhcvnts80ko8ab6dqlz5tmr" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Айрин Кара синглінің мұқабасы
| қайнары         = http://www.discogs.com/Irene-Cara-Flashdance--What-A-Feeling/master/48230
| жасалған уақыты = 1983
| авторы          = Casablanca Records
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Flashdance… What a Feeling
| мақсаты         = мақаланың негізгі нысанын көрсету
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = жоқ
}}

== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>6f6qpdnzrhcvnts80ko8ab6dqlz5tmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:JoabLovesStuff</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781237</id>
    <revision>
      <id>3604002</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="62i1djwip2qkwnb4yyompr5m8sjcndk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JoabLovesStuff}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 00:34, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>62i1djwip2qkwnb4yyompr5m8sjcndk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Beautiful202305</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781238</id>
    <revision>
      <id>3604021</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="agm5ltywgnqp4zfo89l3tosfpr2lpkf" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Beautiful202305}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 00:44, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>agm5ltywgnqp4zfo89l3tosfpr2lpkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Blackferq</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781239</id>
    <revision>
      <id>3604024</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="303" sha1="7pb4shbv7n2k9ioi1jjbm7793qlmsra" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Blackferq}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 00:46, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>7pb4shbv7n2k9ioi1jjbm7793qlmsra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лора Брэниган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781240</id>
    <revision>
      <id>3604114</id>
      <timestamp>2026-05-12T20:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкант  |Есімі                = Лора Брэниган  |Шынайы есімі         = {{lang-en|Laura Branigan}}  |Сурет                = Laura Branigan c. 1982.jpg  |Сурет ені            =   |Сурет тақырыбы       =   |Фон                  = solo_singer  |Туған кездегі есімі  = Laura Ann Branigan  |Толық аты            = Laura Ann Branigan  |Туған күні           = 3.7.1952  |Туға...</comment>
      <origin>3604114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9539" sha1="h8uno4ju1gcbzrj8s5rw2bje4ru84gv" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Лора Брэниган
 |Шынайы есімі         = {{lang-en|Laura Branigan}}
 |Сурет                = Laura Branigan c. 1982.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туған кездегі есімі  = Laura Ann Branigan
 |Толық аты            = Laura Ann Branigan
 |Туған күні           = 3.7.1952
 |Туған жері           = [[Маунт-Киско]], [[Уэстчестер (округ, Нью-Йорк)|Уэстчестер]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 26.8.2004
 |Қайтыс болған жері   = [[Ист-Куог]], [[Саутгемптон (Нью-Йорк)|Саутгемптон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Белсенділік жылдары  = 1973—2004
 |Мемлекет             = {{USA}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]
 |Дауыс түрі           = [[меццо-сопрано]]
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[синти-поп]], [[поп-рок]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Atlantic Records]]
 |Марапаттары          = Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың үздік синглдері, Токио музыкалық фестивалі (1984)
 |Сайты                = [laurabraniganonline.com Ресми сайт]
 |Commons              = Laura Branigan
}}
'''Лора Браниган''' ({{Lang-en|Laura Branigan}}, толық аты-жөні — '''Лаура Энн Браниган''', {{Lang-en|Laura Ann Branigan}}; [[3 шілде]] [[1952 жыл|1952]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|title=Laura Branigan was 52, not 47, when she died|author=Richard Johnson|date=2015-08-24|publisher=Page Six|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-10-29|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905232504/http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|lang=en}}&lt;/ref&gt; — [[26 тамыз]] [[2004 жыл|2004]]) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[әнші]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының тумасы. Оның орындауындағы [[Би музыкасы|би хиттері]] [[1980 жж.|1980-жылдары]] [[Германия]] мен [[континентальды Еуропа]]ның басқа да елдерінің радиоэфирлерінде үнемі ойналып тұрды.

== Өмірбаяны ==
1970–1972 жылдары [[Америкалық драмалық өнер академиясы]]нда оқыды. Браниган шығармашылық жолын [[мюзикл]]&lt;nowiki/&gt;дерде өнер көрсетуден бастаған. 1970-жылдары [[Леонард Коэн]]нің [[бэк-вокал]]исі болып жұмыс істеді.

Жеке мансабының басталуы сот процестерімен байланысты қиындықтар тудырды, бірақ 1982 жылға қарай бұл мәселелер артта қалып, Браниган би музыкасының дебюттік альбомын жарыққа шығарды. [[Atlantic Records]] компаниясының ұсынысымен Лаура туған жылын 1952 жылдан 1957 жылға өзгертті. «[[Gloria (Умберто Тоццидің әні)|Gloria]]&lt;nowiki/&gt;» әні [[Billboard Hot 100]] чартында екінші орынға көтеріліп, «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына номинация алды, ал Германияда жылдың ең ірі хитіне айналып, [[еуродиско]] дәуірінің басталуына негіз қалады.

Егер Брэниганның АҚШ-тағы танымалдығы төмен болса, онда еуропалық нарықта ол онжылдықтың ең сәтті орындаушыларының бірі ретінде бекітілді. Оның визиттік карточкасы 1984 жылғы аттас альбомдағы [[диско]] және [[нью-вейв]] стиліндегі «[[Self Control]]&lt;nowiki/&gt;» хиті болды. Брэниганның музыкасы мен [[Имидж|сахналық бейнес]]і сол жылдардағы көптеген еуропалық жобалар үшін үлгі болды. 1984 жылы Брэниган Жапониядағы беделді [[Токио музыкалық фестивалі|Tokyo Music Festival]] музыкалық телефестивалінде «{{Iw|The Lucky One (Лаура Браниганның әні)|The Lucky One|en|The Lucky One}}» композициясымен жеңіске жетті.

1990-жылдары Брэниганның жаңа жазбалары тұрақсыз түрде пайда болды, мысалы, 1994 жылы [[Дэвид Хассельхофф]]пен бірге жазылған «[[Малибу құтқарушылары]]&lt;nowiki/&gt;» сериалының тақырыбы.

Осы жылдар ішінде ол ән айтуды азайтып, [[телехикая]]ларға көбірек түсе бастады. Оның [[Бродвей]]дегі «Love, Janis» мюзикліндегі [[Дженис Джоплин]] рөлін сомдауы жоғары бағаланды.

2004 жылы 26 тамызда [[Нью-Йорк]]тегі өз үйінде ұйықтап жатқан жерінде [[Бас ми қан тамырларының аневризмасы|ми аневризмасының жарылуы]]нан қайтыс болды. Браниганның денесі кремацияланып, күлі [[Лонг-Айленд]] бұғазының үстіне шашылды.

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Атауы
! rowspan=&quot;2&quot; |Шығарылған күні
! colspan=&quot;9&quot; |Чарттардағы ең жоғарғы орны
! rowspan=&quot;2&quot; |Марапаттар
|-
![[Billboard 200|US]]
![[ARIA Charts|AUS]]
![[Canadian Albums Chart|CAN]]
![[Media Control Charts|GER]]
![[VG lista|NOR]]
![[Жаңа Зеландия дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|NZ]]
![[Sverigetopplistan|SWE]]
![[Schweizer Hitparade|SWI]]
![[UK Albums Chart|UK]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan]]''
|Наурыз 1982
|34
|50
|14
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|АҚШ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} [[Канадалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|Канада]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan 2]]''
|Наурыз 1983
|29
|30
|46
|—
|—
|11
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Self Control (альбом)|Self Control]]''
|Сәуір 1984
|23
|29
|14
|5
|3
|38
|2
|3
|16
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} Канада: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Аустралия}} Аустралия: Платина&lt;br&gt;{{Ту|ФГР}} [[Германияның Федералдық дыбыс жазу индустриясы қауымдастығы|ФРГ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Ұлыбритания}} [[Британдық фонограмма өндірушілерінің қауымдастығы|Ұлыбритания]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Hold Me (Лора Брэниганның альбомы)|Hold Me]]''
|Шілде 1985
|71
|37
|43
|31
|12
|—
|7
|10
|64
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Touch (Лора Брэниганның альбомы)|Touch]]''
|7 шілде 1987
|87
|68
|94
|—
|—
|—
|20
|24
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Laura Branigan (альбом)|Laura Branigan]]''
|21 наурыз 1990
|133
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Over My Heart]]''
|17 тамыз 1993
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; |«—» альбомның чарттарға енбегенін немесе бұл елде шығарылмағанын көрсетеді
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.laurabraniganonline.com/ Ресми сайт]{{ref-en}}

[[Санат:Америкалық драмалық өнер академиясының түлектері]]
[[Санат:Диско жанрындағы музыканттар]]
[[Санат:АҚШ театр актрисалары]]
[[Санат:Atlantic Records орындаушылары]]
[[Санат:АҚШ поп-әншілері]]
[[Санат:Ми тамырларының аневризмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ми ішіне қан құйылудан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Күлі көкке ұшырылғандар]]
[[Санат:Нью-Йорк штатының әншілері]]
[[Санат:Лора Брэниган| ]]</text>
      <sha1>h8uno4ju1gcbzrj8s5rw2bje4ru84gv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604115</id>
      <parentid>3604114</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9662" sha1="5jc4y47qly90ljuoxlm4jkovnneaw16" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Лора Брэниган
 |Шынайы есімі         = {{lang-en|Laura Branigan}}
 |Сурет                = Laura Branigan c. 1982.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туған кездегі есімі  = Laura Ann Branigan
 |Толық аты            = Laura Ann Branigan
 |Туған күні           = 3.7.1952
 |Туған жері           = [[Маунт-Киско]], [[Уэстчестер (округ, Нью-Йорк)|Уэстчестер]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 26.8.2004
 |Қайтыс болған жері   = [[Ист-Куог]], [[Саутгемптон (Нью-Йорк)|Саутгемптон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Белсенділік жылдары  = 1973—2004
 |Мемлекет             = {{USA}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]
 |Дауыс түрі           = [[меццо-сопрано]]
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[синти-поп]], [[поп-рок]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Atlantic Records]]
 |Марапаттары          = [[Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың қорытынды әндер тізімі|Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың үздік синглдері]]&lt;br&gt;[[Токио музыкалық фестивалі]] (1984)
 |Сайты                = [laurabraniganonline.com Ресми сайт]
 |Commons              = Laura Branigan
}}
'''Лора Браниган''' ({{Lang-en|Laura Branigan}}, толық аты-жөні — '''Лаура Энн Браниган''', {{Lang-en|Laura Ann Branigan}}; [[3 шілде]] [[1952 жыл|1952]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|title=Laura Branigan was 52, not 47, when she died|author=Richard Johnson|date=2015-08-24|publisher=Page Six|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-10-29|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905232504/http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|lang=en}}&lt;/ref&gt; — [[26 тамыз]] [[2004 жыл|2004]]) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[әнші]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының тумасы. Оның орындауындағы [[Би музыкасы|би хиттері]] [[1980 жж.|1980-жылдары]] [[Германия]] мен [[континентальды Еуропа]]ның басқа да елдерінің радиоэфирлерінде үнемі ойналып тұрды.

== Өмірбаяны ==
1970–1972 жылдары [[Америкалық драмалық өнер академиясы]]нда оқыды. Браниган шығармашылық жолын [[мюзикл]]&lt;nowiki/&gt;дерде өнер көрсетуден бастаған. 1970-жылдары [[Леонард Коэн]]нің [[бэк-вокал]]исі болып жұмыс істеді.

Жеке мансабының басталуы сот процестерімен байланысты қиындықтар тудырды, бірақ 1982 жылға қарай бұл мәселелер артта қалып, Браниган би музыкасының дебюттік альбомын жарыққа шығарды. [[Atlantic Records]] компаниясының ұсынысымен Лаура туған жылын 1952 жылдан 1957 жылға өзгертті. «[[Gloria (Умберто Тоццидің әні)|Gloria]]&lt;nowiki/&gt;» әні [[Billboard Hot 100]] чартында екінші орынға көтеріліп, «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына номинация алды, ал Германияда жылдың ең ірі хитіне айналып, [[еуродиско]] дәуірінің басталуына негіз қалады.

Егер Брэниганның АҚШ-тағы танымалдығы төмен болса, онда еуропалық нарықта ол онжылдықтың ең сәтті орындаушыларының бірі ретінде бекітілді. Оның визиттік карточкасы 1984 жылғы аттас альбомдағы [[диско]] және [[нью-вейв]] стиліндегі «[[Self Control]]&lt;nowiki/&gt;» хиті болды. Брэниганның музыкасы мен [[Имидж|сахналық бейнес]]і сол жылдардағы көптеген еуропалық жобалар үшін үлгі болды. 1984 жылы Брэниган Жапониядағы беделді [[Токио музыкалық фестивалі|Tokyo Music Festival]] музыкалық телефестивалінде «{{Iw|The Lucky One (Лаура Браниганның әні)|The Lucky One|en|The Lucky One}}» композициясымен жеңіске жетті.

1990-жылдары Брэниганның жаңа жазбалары тұрақсыз түрде пайда болды, мысалы, 1994 жылы [[Дэвид Хассельхофф]]пен бірге жазылған «[[Малибу құтқарушылары]]&lt;nowiki/&gt;» сериалының тақырыбы.

Осы жылдар ішінде ол ән айтуды азайтып, [[телехикая]]ларға көбірек түсе бастады. Оның [[Бродвей]]дегі «Love, Janis» мюзикліндегі [[Дженис Джоплин]] рөлін сомдауы жоғары бағаланды.

2004 жылы 26 тамызда [[Нью-Йорк]]тегі өз үйінде ұйықтап жатқан жерінде [[Бас ми қан тамырларының аневризмасы|ми аневризмасының жарылуы]]нан қайтыс болды. Браниганның денесі кремацияланып, күлі [[Лонг-Айленд]] бұғазының үстіне шашылды.

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Атауы
! rowspan=&quot;2&quot; |Шығарылған күні
! colspan=&quot;9&quot; |Чарттардағы ең жоғарғы орны
! rowspan=&quot;2&quot; |Марапаттар
|-
![[Billboard 200|US]]
![[ARIA Charts|AUS]]
![[Canadian Albums Chart|CAN]]
![[Media Control Charts|GER]]
![[VG lista|NOR]]
![[Жаңа Зеландия дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|NZ]]
![[Sverigetopplistan|SWE]]
![[Schweizer Hitparade|SWI]]
![[UK Albums Chart|UK]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan]]''
|Наурыз 1982
|34
|50
|14
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|АҚШ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} [[Канадалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|Канада]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan 2]]''
|Наурыз 1983
|29
|30
|46
|—
|—
|11
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Self Control (альбом)|Self Control]]''
|Сәуір 1984
|23
|29
|14
|5
|3
|38
|2
|3
|16
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} Канада: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Аустралия}} Аустралия: Платина&lt;br&gt;{{Ту|ФГР}} [[Германияның Федералдық дыбыс жазу индустриясы қауымдастығы|ФРГ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Ұлыбритания}} [[Британдық фонограмма өндірушілерінің қауымдастығы|Ұлыбритания]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Hold Me (Лора Брэниганның альбомы)|Hold Me]]''
|Шілде 1985
|71
|37
|43
|31
|12
|—
|7
|10
|64
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Touch (Лора Брэниганның альбомы)|Touch]]''
|7 шілде 1987
|87
|68
|94
|—
|—
|—
|20
|24
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Laura Branigan (альбом)|Laura Branigan]]''
|21 наурыз 1990
|133
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Over My Heart]]''
|17 тамыз 1993
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; |«—» альбомның чарттарға енбегенін немесе бұл елде шығарылмағанын көрсетеді
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.laurabraniganonline.com/ Ресми сайт]{{ref-en}}

[[Санат:Америкалық драмалық өнер академиясының түлектері]]
[[Санат:Диско жанрындағы музыканттар]]
[[Санат:АҚШ театр актрисалары]]
[[Санат:Atlantic Records орындаушылары]]
[[Санат:АҚШ поп-әншілері]]
[[Санат:Ми тамырларының аневризмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ми ішіне қан құйылудан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Күлі көкке ұшырылғандар]]
[[Санат:Нью-Йорк штатының әншілері]]
[[Санат:Лора Брэниган| ]]</text>
      <sha1>5jc4y47qly90ljuoxlm4jkovnneaw16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604116</id>
      <parentid>3604115</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3604116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9733" sha1="8l6cy5t492a1xqy30sngong2rbjj2q6" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Лора Брэниган
 |Шынайы есімі         = {{lang-en|Laura Branigan}}
 |Сурет                = Laura Branigan c. 1982.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туған кездегі есімі  = Laura Ann Branigan
 |Толық аты            = Laura Ann Branigan
 |Туған күні           = 3.7.1952
 |Туған жері           = [[Маунт-Киско]], [[Уэстчестер (округ, Нью-Йорк)|Уэстчестер]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 26.8.2004
 |Қайтыс болған жері   = [[Ист-Куог]], [[Саутгемптон (Нью-Йорк)|Саутгемптон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Белсенділік жылдары  = 1973—2004
 |Мемлекет             = {{USA}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]
 |Дауыс түрі           = [[меццо-сопрано]]
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[синти-поп]], [[поп-рок]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Atlantic Records]]
 |Марапаттары          = [[Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың қорытынды әндер тізімі|Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың үздік синглдері]]&lt;br&gt;[[Токио музыкалық фестивалі]] (1984)
 |Сайты                = [http://laurabraniganonline.com Ресми сайт]
 |Қолтаңбасы           = Laura Branigan Signature.svg
 |Commons              = Laura Branigan
}}
'''Лора Браниган''' ({{Lang-en|Laura Branigan}}, толық аты-жөні — '''Лаура Энн Браниган''', {{Lang-en|Laura Ann Branigan}}; [[3 шілде]] [[1952 жыл|1952]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|title=Laura Branigan was 52, not 47, when she died|author=Richard Johnson|date=2015-08-24|publisher=Page Six|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-10-29|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905232504/http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|lang=en}}&lt;/ref&gt; — [[26 тамыз]] [[2004 жыл|2004]]) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[әнші]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының тумасы. Оның орындауындағы [[Би музыкасы|би хиттері]] [[1980 жж.|1980-жылдары]] [[Германия]] мен [[континентальды Еуропа]]ның басқа да елдерінің радиоэфирлерінде үнемі ойналып тұрды.

== Өмірбаяны ==
1970–1972 жылдары [[Америкалық драмалық өнер академиясы]]нда оқыды. Браниган шығармашылық жолын [[мюзикл]]&lt;nowiki/&gt;дерде өнер көрсетуден бастаған. 1970-жылдары [[Леонард Коэн]]нің [[бэк-вокал]]исі болып жұмыс істеді.

Жеке мансабының басталуы сот процестерімен байланысты қиындықтар тудырды, бірақ 1982 жылға қарай бұл мәселелер артта қалып, Браниган би музыкасының дебюттік альбомын жарыққа шығарды. [[Atlantic Records]] компаниясының ұсынысымен Лаура туған жылын 1952 жылдан 1957 жылға өзгертті. «[[Gloria (Умберто Тоццидің әні)|Gloria]]&lt;nowiki/&gt;» әні [[Billboard Hot 100]] чартында екінші орынға көтеріліп, «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына номинация алды, ал Германияда жылдың ең ірі хитіне айналып, [[еуродиско]] дәуірінің басталуына негіз қалады.

Егер Брэниганның АҚШ-тағы танымалдығы төмен болса, онда еуропалық нарықта ол онжылдықтың ең сәтті орындаушыларының бірі ретінде бекітілді. Оның визиттік карточкасы 1984 жылғы аттас альбомдағы [[диско]] және [[нью-вейв]] стиліндегі «[[Self Control]]&lt;nowiki/&gt;» хиті болды. Брэниганның музыкасы мен [[Имидж|сахналық бейнес]]і сол жылдардағы көптеген еуропалық жобалар үшін үлгі болды. 1984 жылы Брэниган Жапониядағы беделді [[Токио музыкалық фестивалі|Tokyo Music Festival]] музыкалық телефестивалінде «{{Iw|The Lucky One (Лаура Браниганның әні)|The Lucky One|en|The Lucky One}}» композициясымен жеңіске жетті.

1990-жылдары Брэниганның жаңа жазбалары тұрақсыз түрде пайда болды, мысалы, 1994 жылы [[Дэвид Хассельхофф]]пен бірге жазылған «[[Малибу құтқарушылары]]&lt;nowiki/&gt;» сериалының тақырыбы.

Осы жылдар ішінде ол ән айтуды азайтып, [[телехикая]]ларға көбірек түсе бастады. Оның [[Бродвей]]дегі «Love, Janis» мюзикліндегі [[Дженис Джоплин]] рөлін сомдауы жоғары бағаланды.

2004 жылы 26 тамызда [[Нью-Йорк]]тегі өз үйінде ұйықтап жатқан жерінде [[Бас ми қан тамырларының аневризмасы|ми аневризмасының жарылуы]]нан қайтыс болды. Браниганның денесі кремацияланып, күлі [[Лонг-Айленд]] бұғазының үстіне шашылды.

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Атауы
! rowspan=&quot;2&quot; |Шығарылған күні
! colspan=&quot;9&quot; |Чарттардағы ең жоғарғы орны
! rowspan=&quot;2&quot; |Марапаттар
|-
![[Billboard 200|US]]
![[ARIA Charts|AUS]]
![[Canadian Albums Chart|CAN]]
![[Media Control Charts|GER]]
![[VG lista|NOR]]
![[Жаңа Зеландия дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|NZ]]
![[Sverigetopplistan|SWE]]
![[Schweizer Hitparade|SWI]]
![[UK Albums Chart|UK]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan]]''
|Наурыз 1982
|34
|50
|14
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|АҚШ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} [[Канадалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|Канада]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan 2]]''
|Наурыз 1983
|29
|30
|46
|—
|—
|11
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Self Control (альбом)|Self Control]]''
|Сәуір 1984
|23
|29
|14
|5
|3
|38
|2
|3
|16
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} Канада: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Аустралия}} Аустралия: Платина&lt;br&gt;{{Ту|ФГР}} [[Германияның Федералдық дыбыс жазу индустриясы қауымдастығы|ФРГ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Ұлыбритания}} [[Британдық фонограмма өндірушілерінің қауымдастығы|Ұлыбритания]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Hold Me (Лора Брэниганның альбомы)|Hold Me]]''
|Шілде 1985
|71
|37
|43
|31
|12
|—
|7
|10
|64
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Touch (Лора Брэниганның альбомы)|Touch]]''
|7 шілде 1987
|87
|68
|94
|—
|—
|—
|20
|24
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Laura Branigan (альбом)|Laura Branigan]]''
|21 наурыз 1990
|133
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Over My Heart]]''
|17 тамыз 1993
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; |«—» альбомның чарттарға енбегенін немесе бұл елде шығарылмағанын көрсетеді
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.laurabraniganonline.com/ Ресми сайт]{{ref-en}}

[[Санат:Америкалық драмалық өнер академиясының түлектері]]
[[Санат:Диско жанрындағы музыканттар]]
[[Санат:АҚШ театр актрисалары]]
[[Санат:Atlantic Records орындаушылары]]
[[Санат:АҚШ поп-әншілері]]
[[Санат:Ми тамырларының аневризмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ми ішіне қан құйылудан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Күлі көкке ұшырылғандар]]
[[Санат:Нью-Йорк штатының әншілері]]
[[Санат:Лора Брэниган| ]]</text>
      <sha1>8l6cy5t492a1xqy30sngong2rbjj2q6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604142</id>
      <parentid>3604116</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T20:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Студиялық альбомдар */</comment>
      <origin>3604142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9733" sha1="7bypvj6e3hpq8g55r4wmxjdahvo9h8m" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Лора Брэниган
 |Шынайы есімі         = {{lang-en|Laura Branigan}}
 |Сурет                = Laura Branigan c. 1982.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туған кездегі есімі  = Laura Ann Branigan
 |Толық аты            = Laura Ann Branigan
 |Туған күні           = 3.7.1952
 |Туған жері           = [[Маунт-Киско]], [[Уэстчестер (округ, Нью-Йорк)|Уэстчестер]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 26.8.2004
 |Қайтыс болған жері   = [[Ист-Куог]], [[Саутгемптон (Нью-Йорк)|Саутгемптон]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
 |Белсенділік жылдары  = 1973—2004
 |Мемлекет             = {{USA}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]
 |Дауыс түрі           = [[меццо-сопрано]]
 |Аспаптары            = [[фортепиано]]
 |Жанрлары             = [[синти-поп]], [[поп-рок]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Atlantic Records]]
 |Марапаттары          = [[Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың қорытынды әндер тізімі|Billboard нұсқасы бойынша 1983 жылғы АҚШ-тың үздік синглдері]]&lt;br&gt;[[Токио музыкалық фестивалі]] (1984)
 |Сайты                = [http://laurabraniganonline.com Ресми сайт]
 |Қолтаңбасы           = Laura Branigan Signature.svg
 |Commons              = Laura Branigan
}}
'''Лора Браниган''' ({{Lang-en|Laura Branigan}}, толық аты-жөні — '''Лаура Энн Браниган''', {{Lang-en|Laura Ann Branigan}}; [[3 шілде]] [[1952 жыл|1952]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|title=Laura Branigan was 52, not 47, when she died|author=Richard Johnson|date=2015-08-24|publisher=Page Six|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-10-29|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905232504/http://pagesix.com/2015/08/24/laura-branigan-was-52-not-47-when-she-died/|lang=en}}&lt;/ref&gt; — [[26 тамыз]] [[2004 жыл|2004]]) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[әнші]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатының тумасы. Оның орындауындағы [[Би музыкасы|би хиттері]] [[1980 жж.|1980-жылдары]] [[Германия]] мен [[континентальды Еуропа]]ның басқа да елдерінің радиоэфирлерінде үнемі ойналып тұрды.

== Өмірбаяны ==
1970–1972 жылдары [[Америкалық драмалық өнер академиясы]]нда оқыды. Браниган шығармашылық жолын [[мюзикл]]&lt;nowiki/&gt;дерде өнер көрсетуден бастаған. 1970-жылдары [[Леонард Коэн]]нің [[бэк-вокал]]исі болып жұмыс істеді.

Жеке мансабының басталуы сот процестерімен байланысты қиындықтар тудырды, бірақ 1982 жылға қарай бұл мәселелер артта қалып, Браниган би музыкасының дебюттік альбомын жарыққа шығарды. [[Atlantic Records]] компаниясының ұсынысымен Лаура туған жылын 1952 жылдан 1957 жылға өзгертті. «[[Gloria (Умберто Тоццидің әні)|Gloria]]&lt;nowiki/&gt;» әні [[Billboard Hot 100]] чартында екінші орынға көтеріліп, «[[Грэмми]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына номинация алды, ал Германияда жылдың ең ірі хитіне айналып, [[еуродиско]] дәуірінің басталуына негіз қалады.

Егер Брэниганның АҚШ-тағы танымалдығы төмен болса, онда еуропалық нарықта ол онжылдықтың ең сәтті орындаушыларының бірі ретінде бекітілді. Оның визиттік карточкасы 1984 жылғы аттас альбомдағы [[диско]] және [[нью-вейв]] стиліндегі «[[Self Control]]&lt;nowiki/&gt;» хиті болды. Брэниганның музыкасы мен [[Имидж|сахналық бейнес]]і сол жылдардағы көптеген еуропалық жобалар үшін үлгі болды. 1984 жылы Брэниган Жапониядағы беделді [[Токио музыкалық фестивалі|Tokyo Music Festival]] музыкалық телефестивалінде «{{Iw|The Lucky One (Лаура Браниганның әні)|The Lucky One|en|The Lucky One}}» композициясымен жеңіске жетті.

1990-жылдары Брэниганның жаңа жазбалары тұрақсыз түрде пайда болды, мысалы, 1994 жылы [[Дэвид Хассельхофф]]пен бірге жазылған «[[Малибу құтқарушылары]]&lt;nowiki/&gt;» сериалының тақырыбы.

Осы жылдар ішінде ол ән айтуды азайтып, [[телехикая]]ларға көбірек түсе бастады. Оның [[Бродвей]]дегі «Love, Janis» мюзикліндегі [[Дженис Джоплин]] рөлін сомдауы жоғары бағаланды.

2004 жылы 26 тамызда [[Нью-Йорк]]тегі өз үйінде ұйықтап жатқан жерінде [[Бас ми қан тамырларының аневризмасы|ми аневризмасының жарылуы]]нан қайтыс болды. Браниганның денесі кремацияланып, күлі [[Лонг-Айленд]] бұғазының үстіне шашылды.

== Дискография ==
=== Студиялық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Атауы
! rowspan=&quot;2&quot; |Шығарылған күні
! colspan=&quot;9&quot; |Чарттардағы ең жоғарғы орны
! rowspan=&quot;2&quot; |Марапаттар
|-
![[Billboard 200|US]]
![[ARIA Charts|AUS]]
![[Canadian Albums Chart|CAN]]
![[Media Control Charts|GER]]
![[VG lista|NOR]]
![[Жаңа Зеландия дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|NZ]]
![[Sverigetopplistan|SWE]]
![[Schweizer Hitparade|SWI]]
![[UK Albums Chart|UK]]
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan]]''
|Наурыз 1982
|34
|50
|14
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} [[Америкалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|АҚШ]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} [[Канадалық дыбыс жазу компанияларының қауымдастығы|Канада]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Branigan 2]]''
|Наурыз 1983
|29
|30
|46
|—
|—
|11
|—
|—
|—
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Self Control (альбом)|Self Control]]''
|Сәуір 1984
|23
|29
|14
|5
|3
|38
|2
|3
|16
|{{Ту|АҚШ}} АҚШ: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Канада}} Канада: Платина&lt;br&gt;{{Ту|Аустралия}} Аустралия: Платина&lt;br&gt;{{Ту|ГФР}} [[Германияның Федералдық дыбыс жазу индустриясы қауымдастығы|ГФР]]: Алтын&lt;br&gt;{{Ту|Ұлыбритания}} [[Британдық фонограмма өндірушілерінің қауымдастығы|Ұлыбритания]]: Алтын
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Hold Me (Лора Брэниганның альбомы)|Hold Me]]''
|Шілде 1985
|71
|37
|43
|31
|12
|—
|7
|10
|64
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Touch (Лора Брэниганның альбомы)|Touch]]''
|7 шілде 1987
|87
|68
|94
|—
|—
|—
|20
|24
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Laura Branigan (альбом)|Laura Branigan]]''
|21 наурыз 1990
|133
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
! scope=&quot;row&quot; |''[[Over My Heart]]''
|17 тамыз 1993
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|—
|
|-
| colspan=&quot;12&quot; |«—» альбомның чарттарға енбегенін немесе бұл елде шығарылмағанын көрсетеді
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.laurabraniganonline.com/ Ресми сайт]{{ref-en}}

[[Санат:Америкалық драмалық өнер академиясының түлектері]]
[[Санат:Диско жанрындағы музыканттар]]
[[Санат:АҚШ театр актрисалары]]
[[Санат:Atlantic Records орындаушылары]]
[[Санат:АҚШ поп-әншілері]]
[[Санат:Ми тамырларының аневризмасынан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ми ішіне қан құйылудан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Күлі көкке ұшырылғандар]]
[[Санат:Нью-Йорк штатының әншілері]]
[[Санат:Лора Брэниган| ]]</text>
      <sha1>7bypvj6e3hpq8g55r4wmxjdahvo9h8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Heroko z</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781241</id>
    <revision>
      <id>3604150</id>
      <timestamp>2026-05-12T21:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="efs005scwjn3v7hmh7jec6iedke9tjv" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Heroko z}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  02:54, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>efs005scwjn3v7hmh7jec6iedke9tjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:JJose0121</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781242</id>
    <revision>
      <id>3604152</id>
      <timestamp>2026-05-12T22:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="2b910q7znokas5ocmmuptrgaqx99dib" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JJose0121}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 03:58, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>2b910q7znokas5ocmmuptrgaqx99dib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Zhandoskz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781243</id>
    <revision>
      <id>3604154</id>
      <timestamp>2026-05-12T23:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="mn42wp8q5qsn6cv0l64prcz686poffk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zhandoskz}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 04:30, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>mn42wp8q5qsn6cv0l64prcz686poffk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Нұрділла</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781244</id>
    <revision>
      <id>3604161</id>
      <timestamp>2026-05-13T04:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="7fpt0zkugj373pcgd7zm47j96llc2yk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Нұрділла}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  09:11, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>7fpt0zkugj373pcgd7zm47j96llc2yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Zhanatbek Saparbayev</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781245</id>
    <revision>
      <id>3604163</id>
      <timestamp>2026-05-13T04:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="ilcb1mrbbfryodgcmyy338mkxql4yim" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zhanatbek Saparbayev}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 09:25, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>ilcb1mrbbfryodgcmyy338mkxql4yim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Teppo08</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781246</id>
    <revision>
      <id>3604166</id>
      <timestamp>2026-05-13T04:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="nb69y9po7utkumbrq73m6mkejhbw9cl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Teppo08}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 09:59, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>nb69y9po7utkumbrq73m6mkejhbw9cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Tanzakight</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781247</id>
    <revision>
      <id>3604168</id>
      <timestamp>2026-05-13T05:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="37nc1gzk87za3v3ik1qq7xffptl5yt4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Tanzakight}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:02, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>37nc1gzk87za3v3ik1qq7xffptl5yt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Dogville.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>781248</id>
    <revision>
      <id>3604169</id>
      <timestamp>2026-05-13T05:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [www.imdb.com/title/tt0276919/mediaviewer/rm2572853250/?ref_=tt_ov_i]
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = Memfis Film International AB
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Догвилль
| мақсаты         = Догвилль мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}</comment>
      <origin>3604169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="643" sha1="qgrzdlqf4cn0drcqrs46g77ckqbq1ol" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [www.imdb.com/title/tt0276919/mediaviewer/rm2572853250/?ref_=tt_ov_i]
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = Memfis Film International AB
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Догвилль
| мақсаты         = Догвилль мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>qgrzdlqf4cn0drcqrs46g77ckqbq1ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604170</id>
      <parentid>3604169</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лицензиялау */</comment>
      <origin>3604170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="663" sha1="cdpfp40ik5lt0e2ap8fpazu9vrt5zzl" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [www.imdb.com/title/tt0276919/mediaviewer/rm2572853250/?ref_=tt_ov_i]
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = Memfis Film International AB
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Догвилль
| мақсаты         = Догвилль мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==
{{Non-free poster}}</text>
      <sha1>cdpfp40ik5lt0e2ap8fpazu9vrt5zzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604172</id>
      <parentid>3604170</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T05:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түйін */</comment>
      <origin>3604172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="6h1dsw6td8wlzv8i2yfn8jfqtb8zqrp" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [https://www.imdb.com/title/tt0276919/mediaviewer/rm2572853250/?ref_=tt_ov_i]
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = Memfis Film International AB
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Догвилль
| мақсаты         = Догвилль мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}

== Лицензиялау ==
{{Non-free poster}}</text>
      <sha1>6h1dsw6td8wlzv8i2yfn8jfqtb8zqrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Догвилль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781249</id>
    <revision>
      <id>3604173</id>
      <timestamp>2026-05-13T05:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы         = Догвилль  |Шынайы атауы          = {{lang-en|Dogville}}  |Суреті                = Dogville.jpg  |Сурет ені             = 250  |Сурет атауы           = Фильм постері  |Жанры                 = [[драма]], [[артхаус]]  |Режиссёрі             = [[Ларс фон Триер]]  |Продюсері             = Вибеке Винделов  |Сце...</comment>
      <origin>3604173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23181" sha1="me55fxoh3la5re4d03y7xwlsh9r7gvv" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы         = Догвилль
 |Шынайы атауы          = {{lang-en|Dogville}}
 |Суреті                = Dogville.jpg
 |Сурет ені             = 250
 |Сурет атауы           = Фильм постері
 |Жанры                 = [[драма]], [[артхаус]]
 |Режиссёрі             = [[Ларс фон Триер]]
 |Продюсері             = Вибеке Винделов
 |Сценарист             = Ларс фон Триер
 |Актерлер              = [[Николь Кидман]]&lt;br&gt;[[Пол Беттани]]&lt;br&gt;[[Лорен Бэколл]]&lt;br&gt;[[Стеллан Скарсгард]]&lt;br&gt;[[Джеймс Каан]]&lt;br&gt;[[Патриша Кларксон]]
 |Операторы             = [[Энтони Дод Мэнтл]]
 |Қоюшы суретші         = Питер Грант
 |Компания              = Zentropa Entertainments&lt;br&gt;Zoma Films&lt;br&gt;Isabella Films
 |Дистрибьютор          = Nordisk Film&lt;br&gt;Lionsgate
 |Ұзақтығы              = 178 мин.
 |Бюджеті               = 10 млн $&lt;ref name=&quot;Box Office Mojo 2004&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=dogville.htm |title=''Dogville'' (2004) |website=Box Office Mojo |access-date=2010-02-25}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім                 = 16,7 млн $&lt;ref name=&quot;Box Office Mojo 2004&quot; /&gt;
 |Мемлекет              = {{Байрақ|Дания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Швеция}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Франция}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
 |Тілі                  = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                   = 2003
 |imdb_id               = 0342275
 |Ортаққор              = Dogville
}}
«'''Догвилль'''» ({{lang-en|Dogville}}) — 2003 жылы жарық көрген, [[Ларс фон Триер]] сценариін жазып, режиссерлік еткен эксперименттік [[артхаус]] [[драма]]сы. Фильмнің басты ерекшелігі — онда декорациялардың дерлік жоқтығында: үйлер мен бөлмелердің шекаралары түсірілім студиясының еденінде тек шартты түрде сызылып белгіленген.

Сюжет желісі гангстерлерден қашып жүріп, [[Колорадо]] штатындағы Догвилль атты шағын таулы қалашықтан пана тапқан Грейс Маллиганның ([[Николь Кидман]]) айналасында өрбиді. Жергілікті тұрғындар оны өз араларына қабылдау үшін бір шарт қояды: Грейс баспана мен қорғаныс алу үшін қалашықтағы кез келген ауыр физикалық жұмысты атқарып, халыққа қызмет етуге тиіс болады.

Бұл туынды — фон Триердің аяқталмай қалған «АҚШ: Мүмкіндіктер елі» трилогиясының алғашқы бөлімі. Оның жалғасы ретінде 2005 жылы «[[Мандерлей]]» фильмі жарық көргенімен, «Вашингтон» деп жоспарланған үшінші бөлімі түсірілмей қалды. «Догвилльдің» әлемдік тұсаукесері 2003 жылғы [[Канн кинофестивалі]]нің негізгі байқауында өтіп,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.festival-cannes.com/en/f/dogville/ |title=Festival de Cannes: Dogville |access-date=2024-08-04 |work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt; түрлі халықаралық кинофорумдарда көрсетілгеннен кейін, 2004 жылдың 26 наурызында АҚШ-та шектеулі прокатқа шықты.

Шыққан кезінде фильм сыншылар арасында қызу пікірталас тудырып, екіұдай бағаланды: кейбіреулер оны тым паң әрі жалықтыратын дүние деп сөксе, енді біреулері нағыз өнер туындысы және кино әлеміндегі жауһар деп дәріптеді.&lt;ref name=&quot;British Film Institute 2003&quot;&gt;{{cite web |url=http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/film/4ce2b85bbfe0f |archive-url=https://web.archive.org/web/20120820083827/http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/film/4ce2b85bbfe0f |url-status=dead |archive-date=20 August 2012 |title=''Dogville'' (2003) |publisher=British Film Institute |access-date=7 July 2015}}&lt;/ref&gt; Уақыт өте келе фильмнің құндылығы арта түсіп, 2016 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] сауалнамасы бойынша «2000 жылдан бергі ең үздік фильмдер» тізіміне енді. Сондай-ақ [[Квентин Тарантино]] мен [[Дени Вильнёв]] сынды танымал режиссерлер де бұл туындыға жоғары баға берген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-01 |title=The 21st-century movie Denis Villeneuve calls &quot;genius&quot; |url=https://faroutmagazine.co.uk/21st-century-movie-denis-villeneuve-calls-genius/ |access-date=2023-02-17 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Визуалды шешім ==
Фильмнің визуалды стилі әдейі жасалған шарттылықпен ерекшеленеді. Оқиға іс жүзінде театр сахнасында өтіп жатқандай әсер қалдырады: актерлер тегіс алаңқайда қозғалады, ал декорациялардың барлығы дерлік едендегі сызбалармен алмастырылған. Көшелер екі параллель сызықпен және олардың арасына жазылған атаумен белгіленген, үйлердің орнында олардың жоспарлы сызбалары көрсетілген, тіпті [[қарлыған]] бұталары «қарлыған бұтасы» деген жазуы бар сұлба түрінде берілсе, ит те жай ғана сурет күйінде бейнеленген. Тек санаулы есіктер, кейбір жиһаз бөлшектері мен автомобильдер ғана нақты заттар ретінде қолданылған. Шахтаның кіреберісінде латын тілінен аударғанда «Айтылды — орындалды» деген мағынаны білдіретін «Dictum ac factum» деген жазу тұр.

== Сюжеті ==
=== ПРОЛОГ ===
'''(бізді қалашық тынысымен және оның тұрғындарымен таныстыратын бөлім)'''

Оқиға [[Сеңгір таулары]]ның баурайындағы, қараусыз қалған күміс кенішінің жанында орналасқан оқшау Догвилль қалашығында өтеді. Фильм баяндаушының жергілікті он бес тұрғынмен таныстыруынан басталады. Оқиға желісі «моральдық тұрғыдан қайта түлеу» тақырыбында жиындар ұйымдастырып жүрген идеалист-философ Том Эдисон-кішінің (Пол Беттани) көзқарасы арқылы өрбиді. Қала тұрғындары қарапайым, бірақ бойында кемшіліктері бар адамдар ретінде суреттеледі. Томның басты мақсаты — дәрігер әкесінің орнын басып, қауымдастықтың рухани көшбасшысына айналу.

=== БІРІНШІ ТАРАУ ===
'''(Томның мылтық дауысын естіп, Грейспен жолыққаны туралы)'''

Том кездейсоқ гангстерлерден қашып жүрген Грейс Маллиганмен (Николь Кидман) ұшырасады. Оны кеніш ішіне жасырып үлгерген Том, тау жолдарының қауіптілігін алға тартып, бойжеткенді осында қалуға көндіреді. Артынша ізіне түскен қылмыскерлер келіп, Грейсті сұрағанда, Том оларды көрмегенін айтып өтірік соғады, бірақ ұсынылған сыйақы картасын алып қалады. Қала тұрғындарының жиынында Том Грейске пана беру арқылы жұрттың адамгершілігін сынап көруді ұсынады. Күдікпен қараған тұрғындар Грейстің екі апта бойы олардың сенімінен шығуы шартымен қалашықта қалуына келісім береді.

=== ЕКІНШІ ТАРАУ ===
'''(Грейстің Томның жоспарына көніп, қара жұмысқа білек түре кіріскені туралы)'''

Грейс қала тұрғындарының күнделікті шаруаларына көмектесуді бастайды: ол өзін жұрттан оқшау ұстайтын зағип қария Джек Маккейдің көңілін аулайды, Чак пен Вераның балаларын бағады және дүкенші Джинджерге қолғабыс етеді. Оның кез келген іске шын ниетімен кіріскенін көрген тұрғындардың бастапқы суық қабағы жібіп, Грейс біртіндеп Догвилль тынысына сіңісе бастайды.

=== ҮШІНШІ ТАРАУ ===
'''(Грейстің күмәнді арандатуға жол бергені туралы)'''

Грейс өзін көзі көретін адамдай ұстайтын зағип қария Джекпен жақын тіл табыса бастайды. Ол айласын асырып, қарияның зағип екенін өзіне мойындатқанда, бұл әрекеті үшін дөрекілік емес, керісінше қарияның құрметіне ие болады. Сынақ мерзімі аяқталған соң, қала тұрғындары бірауыздан дауыс беріп, Грейстің қалашықта қалуына рұқсат береді.

=== ТӨРТІНШІ ТАРАУ ===
«'''Догвилльдегі бақытты шақтар'''»

Грейс қала тұрғындарына көмектесуін жалғастырып, жинаған тиын-тебеніне Джинджердің дүкенінен Хуммельдің фарфор мүсіншелерін сатып ала бастайды. Алайда полиция Грейстің есімі жазылған «Жоғалған адам» туралы хабарландыру ілгенде, қалашықтағы жағдай шиеленісе түседі. Тұрғындардың пікірі екіге жарылғанымен, ақыр соңында оны әзірге қорғап қалуға бел буады.

=== БЕСІНШІ ТАРАУ ===
«'''Ақыр соңында келген Төртінші шілде'''»

[[АҚШ тәуелсіздік күні|Төртінші шілде мерекесі]] кезінде Том Грейске деген сезімін білдіріп, бойжеткен оған жылы жауап қайтарады. Бірақ полиция бұрынғы хабарландыруды Грейске «банк тонады» деген айып тағылған «Іздеудегі қылмыскер» постерімен алмастырғанда, мерекелік көңіл-күй су сепкендей басылады. Қала халқы оның кінәсіз екеніне сенсе де, қауіпке бастарының тігілгені үшін «өтеу ретінде» жұмыс көлемін арттыруды талап етеді. Грейс амалсыз келіседі.

=== АЛТЫНШЫ ТАРАУ ===
«'''Догвилльдің азуын көрсетуі'''»

Шамадан тыс жұмыс жүктемесі Грейстің тұрғындармен қарым-қатынасына сызат түсіреді. Оның жіберген кішкене қателіктерінің өзі келемеж бен қорлыққа ұласады: ер адамдар оған жыныстық қысым көрсетсе, әйелдер ашықтан-ашық озбырлық танытады. Ал Вераның ұлы Джейсон Грейсті өзін ұруға мәжбүрлеп, оны айламен тығырыққа тірейді. Бұл зорлық-зомбылықтың соңы Чактың Грейсті зорлауына әкеп соғады.

=== ЖЕТІНШІ ТАРАУ ===
'''(Грейстің Догвилльден біржола түңіліп, қалашықтан қашқаны және қайтадан күн жарығын көргені туралы)'''

Грейс басынан өткен сұмдықты Томға айтып, ол бойжеткеннің қашуын ұйымдастырады. Алайда Вера ұлының сабалғаны үшін кек алса, Марта Чактың жасаған зорлығын әшкерелейді. Вера Грейстің фарфор мүсіншелерін қиратып, оның [[Стоицизм|төзімділік туралы ілім]]ін мазақ етеді. Том Грейсті жасырын алып кету үшін жүк көлігінің жүргізушісі Бенмен келіседі, бірақ Бен жолда Грейсті зорлап, оны қайтадан Догвилльге әкеп тастайды. Томның өз әкесінің ақшасын ұрлағаны үшін де Грейс кінәлі болып шығады. Ол нағыз құлдыққа түседі: мойнына шынжыр тағылып, тұрғындар тарапынан ұдайы қорлық пен зорлық көреді. Тіпті балалардың өзі оның азап шеккенін мазақ қылып, Грейс зорланған сайын шіркеу қоңырауын соғып тұрады.

=== СЕГІЗІНШІ ТАРАУ ===
'''(Ақиқат айтылған жиын және Томның кетуі (кейінірек оралу үшін) туралы)'''

Қала тұрғындарының кезекті жиынында Грейс өзіне жасалған барлық озбырлықты егжей-тегжейлі баяндап береді. Бұған жауап ретінде жұрт оны гангстерлердің қолына тапсыруға дауыс береді. Том өзін Грейске адал етіп көрсетпек болып, онымен жақындасуға тырысады, бірақ Грейс оны бетін қайтарып тастайды. Өзінің екіжүзділігі әшкере болғанын сезген Том бойжеткенге опасыздық жасап, баяғы сыйақы картасын тауып алады да, оның ізіне түскен жендеттерге хабарласады. Тағдырына мойынсұнған Грейс: «Мұнда ешкім де тыныш ұйықтамайтын болады», — деп күбірлейді (бұл «Қарақшы Дженнидің» кек алу туралы әніне сілтеме).

=== ТОҒЫЗЫНШЫ ТАРАУ ===
'''(Догвилльге көптен күткен қонақтардың келуі және фильмнің аяқталуы)'''

Қалашыққа Грейстің әкесі бастаған гангстерлер келеді. Грейстің мафия басшысының қызы екені белгілі болады. Бастапқыда ол әкесінің қатыгез көзқарасына қарсы шыққанымен, терең ойға батып, Догвилльді айыптайды. Ол қалашықты жермен-жексен етуге бұйрық береді: Вера өзінің Грейске істегеніндей, көз жасына ие бола алмаса, балаларының қалай өлгенін көруге мәжбүр болады. Догвилль өртеніп, тұрғындары түгел қырылады. Грейстің бұл «көрнекі сабағына» қол соққан Томның көзін Грейстің өзі жояды. Тек Моисей есімді ит қана — кезінде Грейс сүйегін тартып алған жануар — тірі қалады.

Фильмнің соңында [[Дэвид Боуи]]дің «Young Americans» әнінің сүйемелдеуімен Якоб Хольдтың Америкадағы кедейлік бейнеленген суреттері көрсетіледі.

== Рөлдерде ==
{{div col|colwidth=22em}}
* [[Джон Херт]] — баяндаушы
* [[Николь Кидман]] — Грейс Маргарет Маллиган
* [[Лорен Бэколл]] — Джинджер
* [[Пол Беттани]] — Том Эдисон-кіші
* [[Хлоя Севиньи]] — Лиз Хенсон
* [[Стеллан Скарсгард]] — Чак
* [[Жан-Марк Барр]] — үлкен шляпа киген адам
* [[Удо Кир]] — пальто киген адам
* [[Бен Газзара]] — Джек Маккей
* [[Джеймс Каан]] — «Үлкен адам»
* [[Патриша Кларксон]] — Вера
* Шона Шим — Джун
* Билл Рэймонд — Хенсон мырза 
* [[Джереми Дэвис]] — Билл Хенсон
* [[Филип Бейкер Холл]] — Том Эдисон-үлкен
* Блэр Браун — Хенсон ханым 
* [[Желько Иванек]] — Бен
* [[Харриет Андерссон]] — Глория
* Сиобэн Фэллон Хоган — Марта
* Клео Кинг — Оливия
* Майлз Пуринтон — Джейсон
{{div col end}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC; width:25%;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width:30%;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC; width:35%;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC; width:10%;&quot; | Нәтиже
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | Бодиль || Үздік даниялық фильм || Ларс фон Триер || {{Жеңіс}}
|-
| Үздік актриса || Николь Кидман || {{Номинация}}
|-
| Үздік қосалқы актер || Стеллан Скарсгард || {{Номинация}}
|-
| rowspan=&quot;8&quot; | Роберт сыйлығы || Үздік костюм дизайны || Манон Расмуссен || {{Жеңіс}}
|-
| Үздік сценарий || Ларс фон Триер || {{Жеңіс}}
|-
| Үздік монтаж || Молли Марлен Стенсгаард || {{Номинация}}
|-
| Үздік фильм || Ларс фон Триер || {{Номинация}}
|-
| Үздік операторлық жұмыс || Энтони Дод Мэнтл || {{Номинация}}
|-
| Үздік қоюшы суретші || Питер Грант || {{Номинация}}
|-
| Үздік қосалқы актер || Стеллан Скарсгард || {{Номинация}}
|-
| Үздік режиссер || rowspan=&quot;2&quot; | Ларс фон Триер || {{Номинация}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Канн кинофестивалі]] || [[Алтын пальма бұтағы]] || {{Номинация}}
|-
|| Palm Dog Award || Моисей (ит) || {{Жеңіс}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | Еуропалық киноакадемия сыйлығы || Үздік оператор || Энтони Дод Мэнтл || {{Жеңіс}}
|-
| Үздік фильм || rowspan=&quot;4&quot; | Ларс фон Триер || {{Номинация}}
|-
| Үздік режиссер || {{Жеңіс}}
|-
| Үздік сценарист || {{Номинация}}
|-
|| Гойя || Үздік еуропалық фильм || {{Номинация}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Ресей киносыншылар гильдиясы || Үздік шетелдік актриса || Николь Кидман || {{Жеңіс}}
|-
| Үздік шетелдік фильм || rowspan=&quot;11&quot; | Ларс фон Триер || {{Жеңіс}}
|-
|| Италиялық киножурналистердің ұлттық синдикаты || Үздік режиссер || {{Номинация}}
|-
|| Гулдбагге сыйлығы || Үздік шетелдік фильм || {{Номинация}}
|-
|| Алтын бүркіт (Ресей) || Үздік шетелдік фильм || {{Номинация}}
|-
|| Golden Trailer Awards || Үздік тәуелсіз фильм || {{Номинация}}
|-
|| Давид ди Донателло || Үздік еуропалық фильм || {{Жеңіс}}
|-
|| Копенгаген халықаралық кинофестивалі || Құрметті марапат || {{Жеңіс}}
|-
|| Бразилия киносының Гран-приі || Үздік шетелдік фильм || {{Жеңіс}}
|-
|| Испания киножазушылар үйірмесінің сыйлығы || Үздік шетелдік фильм || {{Жеңіс}}
|-
|| Германдық артхаус-кинотеатрлар гильдиясы || Үздік шетелдік фильм || {{Жеңіс}}
|-
|| София халықаралық кинофестивалі || Үздік фильм || {{Жеңіс}}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0342275}}  {{рейтинг-10|8.0}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ларс фон Триер фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:2003 жылғы Дания фильмдері]]
[[Санат:Zentropa фильмдері]]
[[Санат:Lionsgate фильмдері]]
[[Санат:Дания драма-фильмдері]]</text>
      <sha1>me55fxoh3la5re4d03y7xwlsh9r7gvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ларс фон Триер фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781250</id>
    <revision>
      <id>3604175</id>
      <timestamp>2026-05-13T05:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Lars von Trier}} {{басты мақала|Ларс фон Триер}}  [[Санат:Дания режиссёрлерінің фильмдері]]</comment>
      <origin>3604175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="dd5ffg1jpfvb37axnuumczra6h451lk" xml:space="preserve">{{Commonscat|Films by Lars von Trier}}
{{басты мақала|Ларс фон Триер}}

[[Санат:Дания режиссёрлерінің фильмдері]]</text>
      <sha1>dd5ffg1jpfvb37axnuumczra6h451lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Эльмира Ералиева</title>
    <ns>2</ns>
    <id>781251</id>
    <revision>
      <id>3604195</id>
      <timestamp>2026-05-13T06:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эльмира Ералиева</username>
        <id>179349</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте:          '''Қазақ тіліндегі цифрлық контент'''   '''Цифрлық контент[[(digital content)|]]-бұл интернетте немесе электронды құрылғыларда[[(компютер,смартфон,планшет)|]]сақталатын,таратылатын және қолданылатын ақпараттың барлық түрі.Ол цифрлық форматта болғандықтан,оны кез-ке...</comment>
      <origin>3604195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="lngsk0grbij0u2uiyvi5zj4pimiqm58" xml:space="preserve">         '''Қазақ тіліндегі цифрлық контент'''
 
'''Цифрлық контент[[(digital content)|(digital content)]]-бұл интернетте немесе электронды құрылғыларда[[(компютер,смартфон,планшет)|(компютер,смартфон,планшет)]]сақталатын,таратылатын және қолданылатын ақпараттың барлық түрі.Ол цифрлық форматта болғандықтан,оны кез-келген уақытта өзгертуге,көшіруге және бөлісуге болады.                      

==Цифрлық контентке жататындар: ==
#Мәтіндік ақпарат: Мақалалар,электронды кітаптар,блог жазбалары.
#Визуалды контент: Фотосуреттер,инфографикалар,суреттер.
#Бейнематериалдар: YouTube видеолары,фильмдер,тікелей эфирлер.
#Аудиоконтент: Подкасттар,музыка,аудиокітаптар.
#Интерактивті контент: Ойындар,қосымшалар,онлайн курстар.                                                         

'''Қазір-цифрландыру дәуірі'''.Алдымызда тұрған мақсат-тілімізді цифрлық кеңістікте өркендету.{{Жасанды интеллектіні}} барлық салаға енгізу арқылы ел дамуына жол ашамыз.[[Жасанды интеллект]] өзегі-тіл,сондықтан ауқымды тіл моделін жасау-мемлекеттің кезек күттірмейтін қажеттілігі.                                                     &lt;Орталық қолжетімді халықаралық ауқымды тіл модельдерін({{LLM}})қазақ тіліне бейімдеу жұмысы қарқынды дамып жатыр.  '''Тіл'''- бүкіл жүйені біріктіретін басты құрал болуға тиіс.Қазақ тілі заманауи цифрлық жүйелерге енгізілген.    Цифрлық дәуірдің талабы-ұлттық контентті дамыту.                                                                 == Сыртқы сілтемелер ==
 *[https://www.statistic.ernur.kz/ Ақпараттық портал- ERNUR.KZ]                                                                   
 *[http://www.anatili.kazgazeta.kz/ ''Ana tili'' Ұлт газеті ]                                                             
 *[https://kostanaytany.kz/ ''Қостанай таңы'' газеті]                                                                
 *{{YouTube Qonaev Media News}}                                                                                       
 [[Санат: Тіл|*]]</text>
      <sha1>lngsk0grbij0u2uiyvi5zj4pimiqm58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Gul09Ser</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781252</id>
    <revision>
      <id>3604197</id>
      <timestamp>2026-05-13T06:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="isecao5q5h1wt4q855d0atg0ss2xvsj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Gul09Ser}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:45, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>isecao5q5h1wt4q855d0atg0ss2xvsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виру батпағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781254</id>
    <revision>
      <id>3604216</id>
      <timestamp>2026-05-13T07:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Эстония географиясы]]</comment>
      <origin>3604216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266" sha1="6zs9b7zkrv4enkexhmfy19a4dypoba5" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>6zs9b7zkrv4enkexhmfy19a4dypoba5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604218</id>
      <parentid>3604216</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="657" sha1="m5y7ujamp31e18dh42bsdv44kacdvvb" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>m5y7ujamp31e18dh42bsdv44kacdvvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604219</id>
      <parentid>3604218</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3604219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="937" sha1="g27ua1z6w826px072hjow1x41fegxk3" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.
Пудисоо өзені алабында орналасқан ол Таллин-Нарва тас жолының солтүстігінде орналасқан. Батпақты қарағай орманы мен кішкентай құм төбелері қоршап тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>g27ua1z6w826px072hjow1x41fegxk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604222</id>
      <parentid>3604219</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3604222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="5wlygguyhvbb4fpksqg5qrigez23x87" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>5wlygguyhvbb4fpksqg5qrigez23x87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604226</id>
      <parentid>3604222</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3604226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2178" sha1="h2324w9aqhpyhtnegysazvakogv22fx" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>h2324w9aqhpyhtnegysazvakogv22fx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604231</id>
      <parentid>3604226</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ дереккөз</comment>
      <origin>3604231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="quji3emeips3w8p993732llkc8ckztg" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>quji3emeips3w8p993732llkc8ckztg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604234</id>
      <parentid>3604231</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ дереккөз</comment>
      <origin>3604234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2790" sha1="hvibazht24fw9acajuy8dvj1j5cbeyl" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>hvibazht24fw9acajuy8dvj1j5cbeyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604235</id>
      <parentid>3604234</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ дереккөз</comment>
      <origin>3604235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2978" sha1="g2hb34mqvmiq7jzk037kea39fmifgwp" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>g2hb34mqvmiq7jzk037kea39fmifgwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604238</id>
      <parentid>3604235</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="0lpm2h2q75o765n1ve1lm8ozh3yuuhr" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>0lpm2h2q75o765n1ve1lm8ozh3yuuhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604241</id>
      <parentid>3604238</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флора мен фаунасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3870" sha1="og30af46cmip1icbwenfy6foaukkq3e" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>og30af46cmip1icbwenfy6foaukkq3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604242</id>
      <parentid>3604241</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флора мен фаунасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4136" sha1="rbayvwl9sz2oljla4ioh6y4ydv6rxtv" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>rbayvwl9sz2oljla4ioh6y4ydv6rxtv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604245</id>
      <parentid>3604242</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флора мен фаунасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4867" sha1="iu27pkswxfosg75tvtqmaaz9a29wxkl" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>iu27pkswxfosg75tvtqmaaz9a29wxkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604246</id>
      <parentid>3604245</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флора мен фаунасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5191" sha1="hwi3fdit41b681nzv6kpq260jxg8jo4" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>hwi3fdit41b681nzv6kpq260jxg8jo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604247</id>
      <parentid>3604246</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флора мен фаунасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3604247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5429" sha1="sjg61un9b1cszxaf2bk5mfaed685vjo" xml:space="preserve">'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>sjg61un9b1cszxaf2bk5mfaed685vjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604248</id>
      <parentid>3604247</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3604248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6310" sha1="40ccmyc0xgos5tq6406n71lca838n5q" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = 
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = 
  |Аудан     = 
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>40ccmyc0xgos5tq6406n71lca838n5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604249</id>
      <parentid>3604248</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3604249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6333" sha1="q2dzpyngq6rxozahaobzpcdlmicmu9v" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = 
  |Аудан     = 
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>q2dzpyngq6rxozahaobzpcdlmicmu9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604250</id>
      <parentid>3604249</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3604250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="nd2iq0o39txvykolngjfihbzwibs4o0" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]</text>
      <sha1>nd2iq0o39txvykolngjfihbzwibs4o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604251</id>
      <parentid>3604250</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Эстония уездері бойынша батрпақтар|Эстония уездері бойынша батрпақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3604251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6450" sha1="s4kyxywn6s855a1cajsglcf417dgi03" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батрпақтар]]</text>
      <sha1>s4kyxywn6s855a1cajsglcf417dgi03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604252</id>
      <parentid>3604251</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Эстония табиғаты|Эстония табиғаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3604252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6497" sha1="lnwkxw5zk4vzloyueoldumdiuljnk7r" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батрпақтар]]
[[Санат:Эстония табиғаты]]</text>
      <sha1>lnwkxw5zk4vzloyueoldumdiuljnk7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604253</id>
      <parentid>3604252</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Эстония уездері бойынша батрпақтар|Эстония уездері бойынша батрпақтар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар|Эстония уездері бойынша батпақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3604253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6495" sha1="dgiwghay0cylswj1yntemzfebs7vmj3" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар]]
[[Санат:Эстония табиғаты]]</text>
      <sha1>dgiwghay0cylswj1yntemzfebs7vmj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604254</id>
      <parentid>3604253</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3604254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6665" sha1="tozxtdwcub9xm1r4czhn1g10ymc34pt" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Viru Bog Aerofoto.jpg|Виру батпағының әуеден түсірілген суреті
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар]]
[[Санат:Эстония табиғаты]]</text>
      <sha1>tozxtdwcub9xm1r4czhn1g10ymc34pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604255</id>
      <parentid>3604254</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3604255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6788" sha1="ey1coi2akzc0wm12gbak33sxl8pfjnx" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Viru Raba Aerofoto.jpg|Виру батпағының әуеден түсірілген суреті
Viru raba renoveeritud laudtee.JPG|Виру батпағындағы қалпына келтірілген жағалау
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар]]
[[Санат:Эстония табиғаты]]</text>
      <sha1>ey1coi2akzc0wm12gbak33sxl8pfjnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604256</id>
      <parentid>3604255</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3604256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6854" sha1="tw1hfqbyqwd1hivt55zgxy33fkq13ie" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Viru Raba Aerofoto.jpg|Виру батпағының әуеден түсірілген суреті
Viru raba renoveeritud laudtee.JPG|Виру батпағындағы қалпына келтірілген жағалау
Viru bog and its island.jpg|Виру батпағы. «Арал»
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар]]
[[Санат:Эстония табиғаты]]</text>
      <sha1>tw1hfqbyqwd1hivt55zgxy33fkq13ie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604257</id>
      <parentid>3604256</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3604257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6896" sha1="3ia1go005l3e2aodhigcvn77v302itu" xml:space="preserve">{{Батпақ
 |Атауы             = Виру батпағы
  |Төл атауы        = et/Viru raba
 |Сурет             = Sunrise_at_viru_bog.jpg
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 3,4
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 235
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = 
  |Шығатын өзендер    = 
 |Координаттары     = 59.4713/25.6617
  |CoordScale       = 
 |Ел       = Эстония
  |Аймақ     = Харьюмаа
  |Аудан     = Куусалу
 |Позициялық карта       = Эстония
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = Viru bog
}}

'''Виру батпағы''' ({{lang-et|Viru raba}}) — [[Эстония]]дағы [[Лахемаа ұлттық саябағы]]ндағы батпақ.

== Сипаттама ==
Эстонияның төрттен бір бөлігі батпақтармен жабылған, сондықтан бұл шағын елді «батпақтар патшалығы» деп атауға болады. Ол 5000 жыл бұрын көлдің лайлануы мен шамадан тыс өсуі нәтижесінде пайда болған.

Виру батпағы Лахемаа ұлттық саябағында орналасқан. Жаяу серуендеу жолы Таллин-Нарва тас жолының жанынан басталып, батпаққа 3,4 км созылып жатыр. Виру батпағының ауданы салыстырмалы түрде шағын — 235 гектар.

Бақылау мұнарасы Виру батпағында 1987 жылы салынған. 2013 жылы мұнара қайта жаңартылды, оның жоғарғы қабаты 7 метр биіктікте орналасқан.
Ғасырлар бойы батпақтар пайдасыз жерлер болып саналды, олардың топырағы құнарсыз, егін немесе мал өсіруге жарамсыз болды. Екі жүз жыл бұрын фермерлер егістік жерлер үшін құнды ресурс ретінде шымтезек жинай бастады. Бүгінде Эстония шымтезек экспорттау бойынша төртінші ірі ел болып табылады. Виру батпағынан шымтезек 1960 жылдан 1985 жылға дейін  жиналды. Қазіргі уақытта батпақты бұрынғы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде, бірақ нәтиже бермеді, себебі шымтезектің өсуі жылына небәрі 1 мм.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://towntravel.ru/estoniya/laxemaa-boloto-viru.html|title=Лахемаа: болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://triptoestonia.ee/harjumaa/boloto-viru/?ysclid=mp2xtcxuy1992362068|title=Болото Виру|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;  

Соқпақ бойында осы аймақта кездесетін өсімдік түрлерін сипаттайтын ақпараттық тақталар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://avtobusvtallin.ru/chto-posmotret-v-talline/bolotnaya-tropa-viru/|title=Болотная тропа Виру - подробное описание|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Флора мен фаунасы ==
Бұл батпақта бұталар мен ағаштар жоқ, тек қарағайлар ғана өседі. Батпақтағы ең маңызды өсімдік — сфагнум мүгі, шымтезекті құрайтын нәрсе осы. Көптеген [[қазанақ]], [[көкбұта]], [[қаражидек]], [[көкжидек]] т.б.кездеседі.

Жыртқыш өсімдіктердің екі түрі бар: [[Шықшөп|Drosera anglica]] және [[Теңгежапырақ шықшөп|Drosera rotundifolia]]. Олардың жапырақтарының ұштарында жәндіктерді қорытуға арналған ферменттері бар жабысқақ сұйықтық бар. Шыбынды немесе қоңызды қорыту үшін бірнеше күн қажет.

Мұнда құстардың 26 ​​түрі: бүркіттер, шымшықтар, шағалалар т.б. мекендейді, сонымен қатар қоныс аударатын құстардың мекені ретінде қызмет етеді.
Виру батпағы ылғалдылықты жақсы көретін құстардың мекені. Күзде сұр қауырсындары бар тырналар мекендейді, бұл оларға күзгі көші-қон кезінде қауіпсіз түнеу орнын қамтамасыз етеді. Құстардың ерекше белгілеріне қара қауырсындар және мамық тәрізді салбырап тұрған құйрық қауырсындары жатады. Ересектерінің бастарында қызыл дақ болады. Тырналар әдетте Виру Богтың батпақты алқаптарында мекендейді.

Виру батпағында торғайлардың ішінде кәдімгі торғайлар мен [[Жаурауық|жаурауық торғайлар]] көп. Көптеген құстар батпақты бассейндерді пайдаланып, батпақты аралдарда ұя салады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rukivboki.ru/note/na-boloto-viru-gulyat-i-kupatsya/?ysclid=mp2xwqap99528897265|title=На болото Виру гулять и купаться|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Viru Raba Aerofoto.jpg|Виру батпағының әуеден түсірілген суреті
Viru raba renoveeritud laudtee.JPG|Виру батпағындағы қалпына келтірілген жағалау
Viru bog and its island.jpg|Виру батпағы. «Арал»
Viru bog 0057.jpg|Батпақты көл
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эстония географиясы]]
[[Санат:Эстония уездері бойынша батпақтар]]
[[Санат:Эстония табиғаты]]</text>
      <sha1>3ia1go005l3e2aodhigcvn77v302itu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Jjanhone</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781255</id>
    <revision>
      <id>3604220</id>
      <timestamp>2026-05-13T07:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="ozouag1pd60i80leowp9tkbbsxrt3ts" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Jjanhone}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:45, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>ozouag1pd60i80leowp9tkbbsxrt3ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астана жеңіл метрополитені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781256</id>
    <redirect title="Астана ЛРТ" />
    <revision>
      <id>3604225</id>
      <timestamp>2026-05-13T07:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Ashina [[Астана жеңіл метрополитені]] бетін [[Астана ЛРТ]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3604225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="jjtoio6ymzco07fxixpsduz6mz0unbl" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Астана ЛРТ]]</text>
      <sha1>jjtoio6ymzco07fxixpsduz6mz0unbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Eoshua</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781257</id>
    <revision>
      <id>3604243</id>
      <timestamp>2026-05-13T08:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="og7wgfuoeu734gcuqoyr393b5h5mzos" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Eoshua}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 13:25, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>og7wgfuoeu734gcuqoyr393b5h5mzos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:FearQuare</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781258</id>
    <revision>
      <id>3604244</id>
      <timestamp>2026-05-13T08:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="pok8o269s2p0ud2cujqoiieanyb97xg" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=FearQuare}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 13:26, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>pok8o269s2p0ud2cujqoiieanyb97xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ulzhan.alibek</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781259</id>
    <revision>
      <id>3604267</id>
      <timestamp>2026-05-13T09:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="ij8uzynlh1x2125kivb9dtidjcmfmsj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ulzhan.alibek}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:38, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>ij8uzynlh1x2125kivb9dtidjcmfmsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жаңай Алихан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781260</id>
    <revision>
      <id>3604274</id>
      <timestamp>2026-05-13T09:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="dyk57610ytnjxzkxz3rvof6tqbmkqa5" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Жаңай Алихан}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 14:48, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>dyk57610ytnjxzkxz3rvof6tqbmkqa5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Wtfdurm</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781263</id>
    <revision>
      <id>3604283</id>
      <timestamp>2026-05-13T10:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="b02z8k32v7xbhindz7hqiquxyla9lk3" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wtfdurm}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:14, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>b02z8k32v7xbhindz7hqiquxyla9lk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781264</id>
    <revision>
      <id>3604288</id>
      <timestamp>2026-05-13T10:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.  == Дереккөздер == {{дере...</comment>
      <origin>3604288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="548" sha1="ric9yfyvhpemttr2hhs3qxy7s4i85pl" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ric9yfyvhpemttr2hhs3qxy7s4i85pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604289</id>
      <parentid>3604288</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="hgijjlq2uwtik2ql8dny87873sdmz8a" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>hgijjlq2uwtik2ql8dny87873sdmz8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604290</id>
      <parentid>3604289</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3604290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="q6rgchu8gd6o7n7penxgk7x0f9ap9qc" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>q6rgchu8gd6o7n7penxgk7x0f9ap9qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604292</id>
      <parentid>3604290</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1493" sha1="tcvi1a56pzoiqwbobzjuo71lg0oj4tn" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tcvi1a56pzoiqwbobzjuo71lg0oj4tn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604293</id>
      <parentid>3604292</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2001" sha1="93mbjbff2aopu0temhqeg4prala2984" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>93mbjbff2aopu0temhqeg4prala2984</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604294</id>
      <parentid>3604293</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */</comment>
      <origin>3604294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2638" sha1="c6peh6usozapxk4goigbi2844fxwspw" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>c6peh6usozapxk4goigbi2844fxwspw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604295</id>
      <parentid>3604294</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="tw8gw0c2wlgtfq1hc1es829nuvywoii" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tw8gw0c2wlgtfq1hc1es829nuvywoii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604296</id>
      <parentid>3604295</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4936" sha1="oyd6fsrfaxbley9qi7isszixaid7ork" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>oyd6fsrfaxbley9qi7isszixaid7ork</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604298</id>
      <parentid>3604296</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3604298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5228" sha1="t5l99dk0b8qr8bblus94bmaq0atyhns" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>t5l99dk0b8qr8bblus94bmaq0atyhns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604299</id>
      <parentid>3604298</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6150" sha1="gj3sapomx0jsfv9a4scn7dpz3bkjkxj" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Гомель Чернигов князьдерінің иелігінде болды және өркендеді, бірақ XIII ғасырда ол татар шапқыншылығынан қатты зардап шекті және Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>gj3sapomx0jsfv9a4scn7dpz3bkjkxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604300</id>
      <parentid>3604299</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="c7gnhvna2cuk9lvfdl363vfiz70gm6s" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>c7gnhvna2cuk9lvfdl363vfiz70gm6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604301</id>
      <parentid>3604300</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3604301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6784" sha1="2fdae45rvjlo8x3n0ql0lufam7wpej1" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>2fdae45rvjlo8x3n0ql0lufam7wpej1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604302</id>
      <parentid>3604301</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7542" sha1="433fzgrqtv23wuxpqbyqs8nu7xbcheb" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>433fzgrqtv23wuxpqbyqs8nu7xbcheb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604303</id>
      <parentid>3604302</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8219" sha1="s31bwezgp5rzt86ngse6cqy67jsp1on" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s31bwezgp5rzt86ngse6cqy67jsp1on</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604305</id>
      <parentid>3604303</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8875" sha1="q6edgivlwwscamn61e49h9hgm3v6x9v" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.

1941-1943 жылдардағы оккупация мен шайқастардан кейін қала ғимараттарының 80%-ы қирап, өнеркәсібі қатты күйреді. Дегенмен, 1950 жылға қарай барлық кәсіпорындар жұмысын қайта бастады. Чернобыль апаты Гомельге айтарлықтай зиян келтірді, оны ластанған аймақта қалдырды.

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>q6edgivlwwscamn61e49h9hgm3v6x9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604308</id>
      <parentid>3604305</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3604308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9535" sha1="nulgdjf73ghet108a2oo1brimb66tyh" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-1943 жылдардағы оккупация мен шайқастардан кейін қала ғимараттарының 80%-ы қирап, өнеркәсібі қатты күйреді. Дегенмен, 1950 жылға қарай барлық кәсіпорындар жұмысын қайта бастады. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nulgdjf73ghet108a2oo1brimb66tyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604312</id>
      <parentid>3604308</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10543" sha1="tlk8b1689pi5de15uohweyw1mo16g7n" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tlk8b1689pi5de15uohweyw1mo16g7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604313</id>
      <parentid>3604312</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3604313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10775" sha1="t2sj4mxi5o586nhcru5redyz1k1bqui" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>t2sj4mxi5o586nhcru5redyz1k1bqui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604315</id>
      <parentid>3604313</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12216" sha1="fv8fwgao1kfigzogrt7dfyng5qzbzzj" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fv8fwgao1kfigzogrt7dfyng5qzbzzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604316</id>
      <parentid>3604315</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өндіріс орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3604316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12351" sha1="p6w40w1t6kvb3cbj8gxs7m71223z8xv" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>p6w40w1t6kvb3cbj8gxs7m71223z8xv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604318</id>
      <parentid>3604316</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13062" sha1="lw4mv2p09j5px12gt427cgioj9exznw" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>lw4mv2p09j5px12gt427cgioj9exznw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604319</id>
      <parentid>3604318</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */ толықтыру</comment>
      <origin>3604319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13695" sha1="ru6d7l4iocctheoid21usx6viqhtvvg" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ru6d7l4iocctheoid21usx6viqhtvvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604321</id>
      <parentid>3604319</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */ дереккөз</comment>
      <origin>3604321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13907" sha1="fsblooeib6f618zho6x0isf9elh8fpo" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fsblooeib6f618zho6x0isf9elh8fpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604326</id>
      <parentid>3604321</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3604326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14418" sha1="avyqbav98y8qstm796bygfunncmkjjz" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сәулет және қала құрылысы ==
Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>avyqbav98y8qstm796bygfunncmkjjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604328</id>
      <parentid>3604326</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет және қала құрылысы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15267" sha1="lfvt0aewhv4gjz8c6a7h8ulcdt8qcsi" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сәулет және қала құрылысы ==
Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды.

'''Классицизм''' (XVIII — XIX ғғ.). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>lfvt0aewhv4gjz8c6a7h8ulcdt8qcsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604329</id>
      <parentid>3604328</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет және қала құрылысы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16282" sha1="3qy4kjpbr1lhzdoel804nyydzdqs1jp" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сәулет және қала құрылысы ==
Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды.

'''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды.

'''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>3qy4kjpbr1lhzdoel804nyydzdqs1jp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604330</id>
      <parentid>3604329</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет және қала құрылысы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16951" sha1="7nu5ovdnf5sknkfhu5jfqy0ab5qzcj4" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сәулет және қала құрылысы ==
Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды.

'''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды.

'''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады.

'''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).'''
''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>7nu5ovdnf5sknkfhu5jfqy0ab5qzcj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604331</id>
      <parentid>3604330</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет және қала құрылысы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17589" sha1="mq08bqklwbutvfjdkl2tf19hiis9u83" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сәулет және қала құрылысы ==
Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды.

'''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды.

'''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады.

'''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).'''
*''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат.
*''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>mq08bqklwbutvfjdkl2tf19hiis9u83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604332</id>
      <parentid>3604331</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет және қала құрылысы */ толықтыру</comment>
      <origin>3604332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18112" sha1="tsnlnfo4g3puahuwsrjzb0gg9f590qo" xml:space="preserve">'''Гомель''' ({{lang-be|Го́мель}}) — [[Беларусь]]тегі қала, [[Гомель облысы]] мен [[Гомель ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Беларусьтегі ірі өнеркәсіптік және көлік торабы, өзен порты және әлеуметтік және мәдени өмірдің маңызды орталықтарының бірі.

Гомель халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 526 873 адамды құрады. Гомель Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша екінші орында. Халықтың басым бөлігі беларусь, 10%-ы орыс, ал аз бөлігі украиндар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-gomel-9175.html|title=Население Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала республиканың оңтүстік-шығысында Сож өзенінің бойында, [[Минск]] қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км және [[Мәскеу]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 567 км жерде орналасқан.
Қала 117 шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Ол 4 әкімшілік ауданға бөлінген: Центральный, Советский, Новобелицкий және Железнодорожный. Қала және қала маңы аймағы Днепр ойпатының шығыс бөлігінде орналасқан. Сож өзені қаланы солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктерге бөледі.

'''Геология.''' Тектоникалық тұрғыдан қала және оның айналасы Припять ойпатының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Кристалдық іргетас 450–550 м тереңдікте орналасқан. Платформа жамылғысы [[палеозой]], [[мезозой]] және [[кайнозой]] шөгінділерінен тұрады. Шөгінді жыныстарға құмдар мен құмтас, саздар, доломиттер мен мергельдер, борлар және әктас жатады.

'''Жер бедері.''' Қаланың солтүстік-батысында теңіз деңгейінен 136–140 м биіктіктегі төбелі жер бедері басым. Жер бетінің жалпы көлбеуі солтүстіктен оңтүстікке қарай. Өзеннің оң жағалауындағы беткейлер тік, биіктігі 10–15 м, сайлармен кесілген. Сол жағалауы жазық су алқабы террасасы, теңіз деңгейінен 124–127 м биіктікте. Ең биік нүктелері 144 м (Красный Октябрь ауылында, қаладан шыға берісте, Совет көшесіндегі), қала орталығында - теңіз деңгейінен 142 м биіктікте. Ең төмен нүктесі — Гомельдің оңтүстік бөлігіндегі Сож өзенінің суайрығы (115 м).

'''Климаты.''' Климаты орташа континенталды. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 630 мм. Ылғалдылық коэффициенті 1,0-ге жақын. Гомельдегі орташа жылдық ауа температурасы +6,2°. Ең жылы айдың (шілде) температурасы +18,7°, ең суық айдың (қаңтар) температурасы -7,0°. Орташа есеппен Гомельде 145 бұлтты күн және тек 39 ашық күн бар. Қазаннан наурызға дейінгі орташа айлық салыстырмалы ылғалдылық 80%-дан төмен түспейді. Тұман (жылына 61 күн), тұман (қыста тұрақты дерлік) және нөсер жаңбыр мен мұз (суық мезгілде, жылына шамамен 30 күн) жиі кездеседі. Жауын-шашынның 70%-ы жылы мезгілде болады. Желдің орташа жылдамдығы төмен, жылына орта есеппен 3,9 м/с құрайды. Қатты желдер (15 м/с немесе одан да көп) айына жеті рет, негізінен суық мезгілде байқалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/gomel-estestvenno-geograficheskij-ocherk?ysclid=mp3wm7lstd908286546|title=Гомель (естественно-географический очерк)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар, олардың негізгісі — Сож өзеніне құятын Гомеюк өзені. XVII–XVI ғасырлардағы шежірелерде қала атауының әртүрлі жазылуы бар: Гомь, Гомей, Гомьи. Қазіргі атауы XVIII ғасырда қалыптасты. Қаланың негізі 1142 жылы қаланды деп саналады. Сол кезде де мұнда Чернигов княздігінің бекініс қоныстары болған. XII және XIII ғасырларда қаланың аумағы шағын, шамамен 40 гектар болған. Дегенмен, Русь қалалары арасындағы қолөнер мен сауда байланыстары сол жерде дамып келе жатқан. Тарихи деректерге сүйенсек, қала татар-моңғол шапқыншылығы кезінде айтарлықтай зақымданған. Кейін Литва Ұлы Герцогтігінің, ал үш жүз жылдан кейін Польша-Литва Достастығының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vetliva.ru/belarus/about-country/cities/gomelskaya-oblast/gomel/?ysclid=mp3wjey29u53730411|title=Город Гомель: жемчужина Полесья Беларуси|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

Көптеген меншік иелерінің ауысуларына байланысты, XVII ғасырдың ортасына қарай қала бұрынғы маңызын жоғалтып, құлдырап кетті. Польшаның бөлінуі кезінде оны Ресей империясы тәркілеп, орыс әскери қолбасшысы П.А.Румянцевке берді. Қалада қарқынды құрылыс басталды, Петр мен Павел соборы, Румянцевке арналған сарай және Ланкастер мектебі салынды. Румянцевтің ұлының тұсында көптеген зауыттар мен фабрикалар салынды.&lt;br /&gt;
Автожолдардың, теміржолдардың және телеграф желісінің құрылысы, сондай-ақ бірнеше ірі жәрмеңкелердің жұмыс істеуі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. 1917 жылға қарай Гомель Ресейдегі ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болды. Азамат соғысы кезінде қала неміс және Петлюра оккупацияларынан аман қалды және 1919 жылы Гомель губернаторлығының орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1152-Gomel.html|title=Европа. Белоруссия. Гомельская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Нацистік әскерлер Гомельге 1941 жылы 19 тамызда кірді. 28 айлық оккупация кезінде нацистер оның 50 000-нан астам тұрғынын өлтірді, 30 000-нан астамын Германияға мәжбүрлі жұмысқа жер аударды, қаланың 5100 ең жақсы ғимаратын қиратты және Дулаг-121 әскери тұтқындар лагерінде шамамен 100 000 бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарын өлтірді.
Гомель оккупанттарға бас иген жоқ. Айналада большевиктер бригадасы бастаған партизан отряды белсенді болды. Соғыстан кейін Гомельдің астыртын жауынгерлерінің ерлігі бүкіл елге тарады. Гомельдің ең лайықты патриоттары — Тимофей Бородин, Емельян Барыкин, Илья Кожар және Федор Котченко - Кеңес Одағының Батыры атағына ие болды.

1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен Гомель Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1986 жылы Чернобыль атом электр станциясындағы апат қалаға айтарлықтай зиян келтірді. Гомель радиоактивті ластану аймағында қалды. 1980 жылдардың соңында басталған терең экономикалық дағдарыс экологиялық жағдайды одан әрі ушықтырды. Бұл 1990 жылдар бойы өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне және халықтың азаюына әкелді. 

КСРО ыдырағаннан кейін Гомель тәуелсіз Беларусь Республикасының облыстық орталығына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/gomel_in_centuries/9.pdf|title=Гомий, Гомей, Гомель – вехи истории|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өндіріс орындары ==
Гомель — Беларусь пен оның айналасындағы аймақтың ірі өнеркәсіптік орталығы, аймақтың коммерциялық өнімінің 44%-ын құрайды. Қалада жемшөп жинайтын комбайндар, шымтезек машиналары, іске қосу қозғалтқыштары, шыны құбырлар, мойынтіректер, витрина шынылары, шойын, жиһаз, аяқ киім, пластмасса бұйымдары, шұлық, кондитерлік өнімдер және басқа да өнімдер шығаратын ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.&lt;br /&gt; 
Бұл кәсіпорындардың өнімдері Беларусьте және шетелде сұранысқа ие және көптеген елдерге экспортталады. Шұлық және трикотаж фабрикасының, «Гомсельмаш» зауытының, коммерциялық жабдықтардың, өлшеу құралдарының, станоктардың, мойынтіректер мен басқа да жабдықтардың, сондай-ақ «Коминтерн» өндірістік бірлестігінің өнімдері халықаралық көрмелерде қойылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/homel/|title=Гомель|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Транспорты ==
Гомель — ірі көлік торабы. Теміржолдар қаланы [[Минск]], [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Киев]], [[Одесса]], [[Брест (Беларусь)|Брест]], [[Варшава]] және [[София]]мен байланыстырады. Қала арқылы негізгі автомобиль жолдары: Санкт-Петербург-Киев-Одесса, Брест-Брянск-Мәскеу және Гомель-Минск-Вильнюс өтеді. Сож өзені қаланы Днепрмен байланыстырады. Әуе және құбыр көлігі де дамып келеді.

Гомельдегі қоғамдық көлік автобустардан, троллейбустардан және микроавтобустардан тұрады. Троллейбустар 23 бағыт бойынша, автобустар 50 бағыт бойынша жүреді.
Қала маңындағы автобустар автобекеттен шығады. Осы жерден аймақтағы кез келген қалаға, сондай-ақ Украинаға, Ресейге, Германияның Бремен мен Франкфурт-на-Майне қалаларына жетуге болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=mp3wkkcto0814235397|title=Гомель
Отели Гомеля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сәулет және қала құрылысы ==
Гомельдің сәулеттік пейзажы әртүрлі тарихи дәуірлер мен стильдермен белгіленген көп қабатты үйлер болып табылады. Классизмнің қатаң үйлесімінен бастап кеңестік кезеңнің монументалдылығына дейін әрбір ғимарат қаланың өзіндік тарихын баяндайды.

'''Классицизм''' (XVIII ғасырдың соңы - XIX ғасырлар). Бұл кезең қала орталығының дамуы үшін шешуші болды. Қала граф П.А.Румянцев-Задунайскийдің меншігіне өткеннен кейін түбегейлі қайта құру басталды. Джон Кларктың қатысуымен жасалған классицизм рухындағы жоспарға жол берді. Беларусь классицизмінің інжу-маржаны - салтанатты Румянцев-Паскевич сарайы болды. Петр мен Павел соборымен және айналасындағы саябақпен бірге орталық көшелердің кейінгі дамуына өзіндік бірегей ансамбль құрды.

'''Эклектизм және модернизм (XIX ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басы).''' Бұл кезеңде көпқабатты үйлер, банктер және сарайлар белсенді түрде салынды. Олардың дизайны әртүрлі стильдерді араластырды (эклектизм), бірақ модернизм ерекше көрнекті болды. Сәулетші Станислав Шабуневский жобалаған осы кезеңнің үлгілері әлі күнге дейін тарихи орталықты, әсіресе Совет көшесін безендіреді. Мұндай ғимараттарға, мысалы, бұрынғы ұлдарға арналған классикалық гимназия (қазіргі Көлік университетінің ғимараты) және мәнерлі безендірілген үйлер жатады.

'''Кеңес кезеңі (1920–1980 жж.).'''
*''Конструктивизм'' (1920–1930 жж.). Қатаң геометриялық пішіндер мен функционалдылықпен сипатталатын авангардтық стильдегі ғимараттар. Ең танымалы, салынған кезде Беларусь КСР-індегі ең үлкен тұрғын үй болған Коммуналдық үй (сәулетші С. Шабуневский) және Пушкин көшесіндегі «Дөңгелек үй» деп аталатын, қаладағы алғашқы көп секциялы ғимарат.
*''Сталиндік ампир'' (1940–1950 жж.). Соғыстан кейінгі Гомель қаласын қайта құру, оның негізгі көшелерінің көрінісін қалыптастырды. Ленин даңғылы мен Совет көшесі сияқты орталық көшелер сталиндік неоклассикалық стильдегі монументалды ғимараттармен көмкерілген. Олар қасбеттерімен, колоннадаларымен, сылақпен және жалпы симметриясымен ерекшеленеді.
*''Кеңестік модернизм'' (1960–1980 жж.). Бұл кезең жаппай тұрғын үй құрылысымен және жаңа шағын аудандардың пайда болуымен байланысты болды. Бұл дәуірдің көрнекті ғимараты өз заманы үшін инновациялық дизайн болып табылатын «ұшатын тәрелке» түрінде жасалған Гомель мемлекеттік циркі болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гомель облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tsnlnfo4g3puahuwsrjzb0gg9f590qo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрт жүз соққы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781265</id>
    <revision>
      <id>3604291</id>
      <timestamp>2026-05-13T10:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы        = Төрт жүз соққы  |Шынайы атауы         = {{lang-fr|Les Quatre Cents Coups}}  |Суреті               =   |Сурет ені            = 250  |Сурет атауы          =   |Жанры                = [[драма]]  |Режиссёрі            = [[Франсуа Трюффо]]  |Продюсері            = [[Франсуа Трюффо]]&lt;br&gt;Жорж Шарло  |Сценарист...</comment>
      <origin>3604291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23724" sha1="8iogwzv42wpb263d9zy4110x7pe6bjn" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы        = Төрт жүз соққы
 |Шынайы атауы         = {{lang-fr|Les Quatre Cents Coups}}
 |Суреті               = 
 |Сурет ені            = 250
 |Сурет атауы          = 
 |Жанры                = [[драма]]
 |Режиссёрі            = [[Франсуа Трюффо]]
 |Продюсері            = [[Франсуа Трюффо]]&lt;br&gt;Жорж Шарло
 |Сценарист            = [[Франсуа Трюффо]]&lt;br&gt;[[Марсель Мусси]]
 |Актерлер             = [[Жан-Пьер Лео]]&lt;br&gt;[[Клэр Морье]]&lt;br&gt;[[Альбер Реми]]&lt;br&gt;[[Ги Декомбль]]
 |Операторы            = [[Анри Декаэ]]
 |Композиторы          = [[Жан Константен]]
 |Компания             = Les Films du Carrosse
 |Дистрибьютор         = Cocinor
 |Ұзақтығы             = 99 мин.
 |Бюджеті              = 
 |Түсім                = 30,7 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;[http://www.boxofficestory.com/box-office-francois-truffaut-c25718972 Box Office information for Francois Truffaut films] at Box Office Story&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет             = {{Байрақ|Франция}}
 |Тілі                 = [[Француз тілі|француз]]
 |Жыл                  = 1959
 |imdb_id              = 0053198
 |Сайты                = 
}}
«'''Төрт жүз соққы'''» ({{lang-fr|Les Quatre Cents Coups}}) — 1959 жылы жарық көрген есею туралы француз драма фильмі. Бұл — Франсуа Трюффоның режиссерлік дебюті. 

[[Франциялық жаңа толқын]]ының негізін қалаушы туындылардың бірі ретінде бұл фильм осы қозғалысқа тән көптеген сипаттарды көрсетеді. Трюффо мен Марсель Мусси жазған туынды Антуан Дуанель (жартылай автобиографиялық кейіпкер) есімді париждік жасөспірім туралы баяндайды. Өзінің асау мінез-құлқына байланысты ол ата-анасымен және мұғалімдерімен түсінісе алмай, қиындықтарға тап болады. Түсірілім жұмыстары [[Париж]] бен [[Онфлёр]] көшелерінде өткен.

«Төрт жүз соққы» көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды. Соның ішінде 1959 жылы [[Канн кинофестивалі]]нде «Үздік режиссер» жүлдесін иеленіп, «[[Алтын пальма бұтағы]]на» үміткер атанды. Ал 1960 жылы «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына ұсынылды. Францияда фильмді 4,1 миллион көрермен тамашалап, бұл туынды Трюффоның өз еліндегі ең табысты фильміне айналды.&lt;ref name=&quot;jp&quot;&gt;{{cite web |title=Les Quatre cents coups |publisher=J.P.'s Box-Office |url=http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=9452 |access-date=18 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420110409/http://www.jpbox-office.com/fichfilm.php?id=9452 |archive-date=20 April 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бұл туынды әлемдік кино тарихындағы ең үздік фильмдердің бірі саналады. [[Sight &amp; Sound]] журналының 2022 жылғы киносыншылар арасында жүргізген сауалнамасында ол 50-ші орынға тұрақтады.&lt;ref&gt;{{cite web| title=The Greatest Films Poll| url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|website=bfi.org.uk|publisher=BFI|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114045040/https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time|archive-date=14 January 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ал режиссерлер арасындағы сауалнама бойынша ең үздік фильмдер тізімінде 33-ші орынды иеленді.

== Сюжеті ==
Антуан Дуанель — асау мінезді, қиын жасөспірім. Ол анасымен және өгей әкесімен бірге тар пәтерде тұрады. Мұғалімдері оны үнемі келеңсіздіктердің көзі деп санап, әрбір ұсақ-түйек үшін жазалап отырады. Отбасындағы жағдай да мәз емес: анасы Антуанға менсінбей, немқұрайлы қарайды, ал жұмысбасты өгей әкесінің мінезі жұмсақ болғанымен, баланың тәрбиесіне бас қатырмайды, бірақ оған деген ниеті түзу.

Антуан ең жақын досы Ренемен бірге сабақтан қашып, ойын-сауық саябақтары мен кинотеатрларға баруды әдетке айналдырады. Бірде көшеде Ренемен серуендеп жүріп, Антуан анасының басқа еркекпен сүйісіп тұрғанын көріп қалады, бірақ бұған аса мән бермейді. Үйде ата-анасы болмашы нәрселер үшін жиі жанжалдасады, кейінірек олар Антуанның сыныптасынан баланың мектепке бармай жүргенін естиді. Мектепке келгенде, Антуан мұғаліміне кеше «анасының кенеттен қайтыс болуына байланысты» келе алмағанын айтып өтірік соғады. Мұғалім оған сенеді, бірақ дәл сол күні мектепке ата-анасы келіп, үлкен жанжал шығады. Антуан үйіне қайтпауға бел буып, түні бойы Париж көшелерін кезіп шығады. Келесі күні ата-анасы оны тауып алып, үйге қайтарады. Анасы ұлымен тіл табысуға тырысқансып, Антуан да ынтамен оқуға кіріседі. Ол [[Оноре де Бальзак]]тың шығармашылығы бойынша диктант-шығарма жазады, бірақ мұғалім оны «плагиат» деп айыптап, екілік қояды. Ата-анасының қаһарынан қорыққан Антуан тағы да үйден қашып кетеді.

Ол досы Рененің үйін паналайды. Бірнеше күннен кейін ақша табу үшін Антуан өгей әкесінің кеңсесінен жазу машинкасын ұрлауға бел байлайды. Бірақ оны сата алмай, қайта орнына қоймақ болған кезінде ұсталып, ата-анасына тапсырылады. Жасөспірім түнді полиция бөлімшесінде өткізеді. Ата-анасы оны түзеу мекемесіне беру туралы шешім қабылдады. Психологпен әңгімелесу кезінде Антуанның анасын неге жек көретіні белгілі болады: анасы оған некесіз жүкті болып, [[аборт]] жасатқысы келген, бірақ әжесі оны бұл райынан қайтарған екен. Бірнеше аптадан кейін анасы Антуанға келеді, бала оның үстінен жаңа, сәнді киімдерді көреді. Белгілі болғандай, бала интернатқа кеткен соң, олардың қаржылық жағдайы жақсарған, бірақ анасына да, өгей әкесіне де Антуанның тағдыры бәрібір еді. Біраз уақыттан соң жасөспірім мекемеден қашып шығады. Ол өзі бұрыннан көруді армандаған теңізге қарай ұмтылады. Фильм Антуанның шарасыздық пен үмітсіздікке толы жүзі бейнеленген стоп-кадрмен аяқталады.

== Атауы ==
Француздың «faire les 400 coups» тіркесі «әдептен аттап, моральдық нормаларды бұзу» деген мағынаны береді. Бұл көбінесе балалардың ерсі қылықтарына, тентектігі мен бұзақылығына қатысты айтылады. 

Бұл тіркестің шығу тарихы 1621 жылы  [[XIII Луи|XIII Людовик]] Монтобанды қоршауға алуымен байланысты. Сол кезде француз королі қаланы қорғап тұрған [[Протестантизм|протестанттар]]дың үрейін ұшыру үшін қалаға зеңбіректен 400 рет оқ атуға («400 coups de canon») бұйрық берген екен.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Жан-Пьер Лео]]||Антуан Дуанель}}
{{Рөлдерде|[[Альбер Реми]]||Жюльен Дуанель, Антуанның өгей әкесі}}
{{Рөлдерде|[[Клэр Морье]]||Жильберта Дуанель, Антуанның анасы}}
{{Рөлдерде|[[Ги Декомбль]]||мектеп мұғалімі}}
{{Рөлдерде|Патрик Оффэ||Рене Биже, Антуанның ең жақын досы}}
{{Рөлдерде|[[Жорж Фламан]]||Монсеньор Биже, Рененің әкесі}}
{{Рөлдерде|[[Пьер Репп]]||ағылшын тілі мұғалімі}}
{{Рөлдерде|Даниэль Кутюрье||Бертран Морисе}}
{{Рөлдерде|[[Люк Андрие]]||дене шынықтыру мұғалімі}}
{{Рөлдерде|Робер Бове||мектеп директоры}}
{{Рөлдерде|[[Ивонн Клоди]]||Мадам Биже}}
{{Рөлдерде|Мариус Лори||инспектор Кабанель}}
{{Рөлдерде|Клод Мансар||тергеуші судья}}
{{Рөлдерде|[[Жак Моно (актер)|Жак Моно]]||комиссар}}
{{Рөлдерде|Анри Вирложе||түнгі күзетші}}
{{Рөлдерде|[[Жанна Моро]]||итін іздеп жүрген әйел}}
{{Рөлдерде|[[Жан-Клод Бриали]]||көшедегі ер адам}}
{{РөлдердеАсты}}

Трюффо фильмдегі эпизодтық және фондық рөлдерге өзінің режиссер достарын тартқан. Мысалы, аттракциондар саябағындағы көріністе режиссердің өзі және [[Филипп де Брока]] бой көрсетсе, [[Жак Деми]] полицей рөлін сомдаған. Сонымен қатар, кадр сыртынан [[Жан-Люк Годар]] мен [[Жан-Поль Бельмондо]]ның дауыстарын естуге болады (Бельмондоның дауысы баспаханадағы көріністе шығады).

== Түсірілімі ==
Режиссер жас актерлерден рөлдерін жаттап алуды талап етпей, керісінше, импровизация жасауды құптаған.

14 жасар Жан-Пьер Леоның актерлік шеберлігі әлемдік деңгейде мойындалды. Ол басқа үміткер балалардың арасынан режиссерге сыртқы ұқсастығы үшін таңдап алынған еді. Бастапқыда Трюффо кастинг ассистенттеріне Антуанның рөліне 12 жастан аспаған балаларды іздеуді тапсырса да, 14 жастағы Леоны тыңдап көруге келіседі. Режиссер Леоның бойынан тек өзін ғана емес, кейіпкері Антуанды да көреді (ол кезде Лео пансионда оқып жүрген және тәртіпті жиі бұзатын сотқар бала болатын).

Фильм атауына қатысты нұсқалар:
Фильмнің атын таңдау кезінде «Антуанның қашуы», «Төрт бейсенбі», «Көше мектебі», «Париж балалары», «Жабайы түлкілер» және «Кішкентай сарбаздар» сияқты ондаған нұсқалар қарастырылған.

Туынды небәрі 46 күнде түсірілді. Жұмыс қараша айында басталып, желтоқсанның аяғына дейін жалғасты. Кейінірек Трюффо фильмдерін дәл осылай, «найзағайдай жылдам шабуыл» стратегиясымен түсіруді әдетке айналдырады.

Фильмнің соңына қарай психологпен болатын қысқа көрініс іс жүзінде скрин-тесттен (сынақ түсірілімі) алынған үзінді болып табылады. Трюффо Леоға жауаптардың жалпы бағытын ғана түсіндірген, сондықтан Антуанның жауаптарының көпшілігі — актердің жеке импровизациясы. Монтаж кезінде Трюффо кадрдың түсін қоюлатып, өзінің дауысын әйел адамның дауысымен алмастырған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kinorotterdam.nl/films/les-quatre-cents-coups-1959/|title=Les quatre cents coups / The 400 Blows (1959)|website=kinorotterdam.nl|author=Wes Anderson|lang=en|access-date=2024-09-27|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204101449/https://kinorotterdam.nl/films/les-quatre-cents-coups-1959/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Трюффоның кинодебюті сол кездегі «камера-қалам» техникасының манифесі ретінде қабылданды. Бұл әдіс студиялық павильондар мен қозғалмайтын камераның шектеулерінен азат болуды білдіретін. Трюффоның камерасы кадр шеңберінен шығып кетуге ұмтылады: ол үйлердің шатырына дейін көтеріліп, бұрын-соңды болмаған еркін қозғалыстар жасайды. Сонымен қатар, басты кейіпкердің камераға тік қарап, кадрдың қатып қалатын (стоп-кадр) финалы сол уақыт үшін революциялық жаңалық болып, кейіннен көптеген еліктеушілерді тудырды.

«Франциялықжаңа толқынының» көптеген фильмдеріндегідей, мұнда тек психологпен болған көріністің дыбысы ғана түсірілім кезінде тікелей жазылған. Қалған барлық диалогтар мен дыбыстық сүйемелдеу монтаж кезінде қайта дыбысталды.

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=5 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Жыл
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;|1959
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Канн кинофестивалі]]
|«[[Алтын пальма бұтағы]]»
|{{Номинация}}
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/3400/year/1959.html |title=Les Quatre Cents Coups |publisher=Festival de Cannes |access-date=2022-12-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|Үздік режиссер ([[Франсуа Трюффо]])
|{{Жеңіс}}
|-
|Нью-Йорк киносыншылар кеңесі
|Үздік шет тілді фильм
|{{Жеңіс}}
|align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last=Crowther |first=Bosley |date=January 3, 1960 |title=Critics' Choices |work=The New York Times |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1960/01/03/105172358.html?pageNumber=255 |access-date=December 13, 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;|1960
|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]
|[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]] (Франсуа Трюффо, Марсель Мусси)
|{{Номинация}}
|align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1960 |title=The 32nd Academy Awards (1960) |publisher=AMPAS |access-date=2022-12-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Бодиль]]
|Үздік еуропалық фильм
|{{Жеңіс}}
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=The 400 Blows - Awards |url=https://www.imdb.com/title/tt0053198/awards |publisher=IMDb |access-date=2022-12-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|Франция киносыншыларының синдикаты
|Үздік фильм
|{{Жеңіс}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot;|1961
|rowspan=&quot;2&quot;|[[BAFTA]]
|Үздік фильм
|{{Номинация}}
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Film in 1961 |url=http://awards.bafta.org/award/1961/film |access-date=2022-12-13 |website=awards.bafta.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|Үміт күттіретін жаңа есім (Жан-Пьер Лео)
|{{Номинация}}
|-
|Sant Jordi марапаты
|Үздік шетелдік режиссер (Франсуа Трюффо)
|{{Жеңіс}}
|align=&quot;center&quot;|&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|}

== Маңызы мен мұрасы ==
Франсуа Трюффо актер Жан-Пьер Леомен бірлесіп, Антуан Дуанельдің кейінгі тағдырын баяндайтын тағы төрт туынды түсірді: «Антуан мен Колетт» (Трюффоның 1962 жылғы «Жиырма жастағы махаббат» киноальманахына қосқан үлесі), «Ұрланған сүйістер», «Отбасылық ошақ» және «Зымыраған махаббат».

[[Акира Куросава]], [[Луис Бунюэль]], [[Сатьяджит Рай]], [[Стивен Спилберг]], [[Жан Кокто]], [[Карл Теодор Дрейер]], [[Ричард Линклейтер]], [[Вуди Аллен]], [[Уэс Андерсон]] және [[Николас Кейдж]] сияқты танымал киногерлер «Төрт жүз соққыны» өздерінің ең сүйікті фильмдерінің бірі ретінде атап өткен.&lt;ref&gt;{{cite web |title=BFI {{!}} Sight &amp; Sound {{!}} Top Ten Poll 2002 |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/voted.php?film=The%20400%20Blows%20%28Truffaut%29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204052414/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/voted.php?film=The%20400%20Blows%20%28Truffaut%29 |archive-date=4 December 2009 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Akira Kurosawa's Top 100 Movies! | url = http://wildgrounds.com/index.php/2009/01/17/akira-kurosawas-top-100-movies/ | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20100327124349/http://wildgrounds.com/index.php/2009/01/17/akira-kurosawas-top-100-movies/ | archive-date = 27 March 2010 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt; Куросава бұл туындыны «өмірімде көрген ең әдемі фильмдердің бірі» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{cite web | title = The 400 Blows | url = http://www.movie-film-review.com/devfilm.asp?rtype=1&amp;id=4529 |website=movie-film-review.com | access-date = 6 August 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110714121951/http://www.movie-film-review.com/devfilm.asp?rtype=1&amp;id=4529 | archive-date = 14 July 2011 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

[[Мартин Скорсезе]] бұл фильмді «Жас киногерлер көруі тиіс 39 маңызды шетелдік фильмнің» тізіміне қосты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.openculture.com/2014/10/scorseses-list-of-39-essential-foreign-films.html |title=Martin Scorsese Creates a List of 39 Essential Foreign Films for a Young Filmmaker |publisher=Open Culture |date=15 October 2014 |access-date=1 February 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207201938/http://www.openculture.com/2014/10/scorseses-list-of-39-essential-foreign-films.html |archive-date=February 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;

2010 жылы [[Empire]] журналы фильмді «Әлемдік киноның 100 үздік туындысы» тізімінде 29-шы орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 100 Best Films Of World Cinema {{!}} 29. The 400 Blows |url=http://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111202082223/http://www.empireonline.com/features/100-greatest-world-cinema-films/default.asp?film=29 |archive-date=2 December 2011 |access-date=30 July 2010 |work=Empire}}&lt;/ref&gt; Ал 2018 жылы әлемнің 43 елінен жиналған 209 киносыншының қатысуымен өткен [[Би-Би-Си|BBC]] сауалнамасында бұл туынды «барлық кезеңдегі ең ұлы шетелдік фильмдердің» ішінде 8-ші орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The 100 greatest foreign-language films|url=https://www.bbc.com/culture/article/20181029-the-100-greatest-foreign-language-films|access-date=December 17, 2020|website=BBC Culture}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0053198}} {{рейтинг-10|8.0}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Франсуа Трюффо фильмдері]]
[[Санат:Француз тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:1959 жылғы Франция фильмдері]]
[[Санат:Франция ақ-қара түсті фильмдері]]
[[Санат:Франция драма-фильмдері]]
[[Санат:Париж туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>8iogwzv42wpb263d9zy4110x7pe6bjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>400 соққы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781266</id>
    <redirect title="Төрт жүз соққы" />
    <revision>
      <id>3604297</id>
      <timestamp>2026-05-13T10:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Төрт жүз соққы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3604297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="eiwxnu7cxdzofvkm1m7t5hasr5gs26w" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Төрт жүз соққы]]</text>
      <sha1>eiwxnu7cxdzofvkm1m7t5hasr5gs26w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Алжанбаева</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781267</id>
    <revision>
      <id>3604309</id>
      <timestamp>2026-05-13T11:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="eaiioy4qxhciqdknqy26kxuxirv51bt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алжанбаева}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 16:08, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>eaiioy4qxhciqdknqy26kxuxirv51bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бозанбай ОМ 792</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781268</id>
    <revision>
      <id>3604310</id>
      <timestamp>2026-05-13T11:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="7rbpfglnllmr8px4f3pdsso722ozynt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Бозанбай ОМ 792}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 16:08, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>7rbpfglnllmr8px4f3pdsso722ozynt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Бозанбай ОМ 792</title>
    <ns>2</ns>
    <id>781269</id>
    <revision>
      <id>3604311</id>
      <timestamp>2026-05-13T11:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бозанбай ОМ 792</username>
        <id>181152</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Бозанбай]] {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size =  | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' &lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt; }} ''Бұл тіркелгі [[Бозанбай]] ауылындағы орта мектептің 236006000960-нөмірлі компютер арқылы жасалған'' {{Us...</comment>
      <origin>3604311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="9ujfavo4v43s8derlxw5brlwogleumu" xml:space="preserve">[[Бозанбай]]
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
''Бұл тіркелгі [[Бозанбай]] ауылындағы орта мектептің 236006000960-нөмірлі компютер арқылы жасалған''
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
[[Санат:Уикипедия:Шығыс Қазақстан облысы қатысушылары]]</text>
      <sha1>9ujfavo4v43s8derlxw5brlwogleumu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Araikapedia</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781270</id>
    <revision>
      <id>3604314</id>
      <timestamp>2026-05-13T11:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3604314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="rcg9cmvpk64p7yc99uj68iae9ipy4w8" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Araikapedia}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:18, 2026 ж. мамырдың 13 (+05)</text>
      <sha1>rcg9cmvpk64p7yc99uj68iae9ipy4w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Выберу.ру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781271</id>
    <revision>
      <id>3604317</id>
      <timestamp>2026-05-13T11:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kshetunsky</username>
        <id>166191</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; {{Компания |company_name=Выберу.ру |company_logo= |company_type= |company_activity=Қаржылық маркетплейс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организа...</comment>
      <origin>3604317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20448" sha1="2u0ujfwhg7rz855vu9ewbhtdv0o6zpg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
|company_name=Выберу.ру
|company_logo=
|company_type=
|company_activity=Қаржылық маркетплейс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|founders=Григорий Бурденко 
|location=[[Ресей]], [[Мәскеу]]
|key_people=Григорий Бурденко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок  | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ярослав Баджурак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам  |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ирина Андриевская&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Анна Романенко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}&lt;/ref&gt;
|industry=[[Қаржы]]
|num_employees=шамамен 120 (2024)
|сайты=https://www.vbr.ru/
}}

'''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода  |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение &quot;Выберу.ру&quot; стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес &amp; Информационные технологии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}&lt;/ref&gt; Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot; /&gt;

2018 жылы мобильді қосымша әзірленді.&lt;ref name=&quot;comnews&quot; /&gt;

2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&amp;page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Қазақстанға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}&lt;/ref&gt; Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}&lt;/ref&gt; Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}&lt;/ref&gt; және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Өзбекстанға арналған платформа іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии &quot;Финансовая элита России 2024&quot; |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}&lt;/ref&gt; және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис &quot;Выберу.ру&quot; выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Бизнес-үлгісі ==
«Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: Яндекс және Google сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға андеррайтингке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>2u0ujfwhg7rz855vu9ewbhtdv0o6zpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604320</id>
      <parentid>3604317</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kshetunsky</username>
        <id>166191</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3604320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20490" sha1="qs8yuof5zt1i9d37az01qa8x7ycv8xy" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
|company_name=Выберу.ру
|company_logo=
|company_type=
|company_activity=Қаржылық маркетплейс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|founders=Григорий Бурденко 
|location=[[Ресей]], [[Мәскеу]]
|key_people=Григорий Бурденко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок  | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ярослав Баджурак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам  |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ирина Андриевская&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Анна Романенко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}&lt;/ref&gt;
|industry=[[Қаржы]]
|num_employees=шамамен 120 (2024)
|сайты=https://www.vbr.ru/
}}

'''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода  |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение &quot;Выберу.ру&quot; стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес &amp; Информационные технологии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}&lt;/ref&gt; Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot; /&gt;

2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.&lt;ref name=&quot;comnews&quot; /&gt;

2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&amp;page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Қазақстанға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}&lt;/ref&gt; Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}&lt;/ref&gt; Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}&lt;/ref&gt; және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Өзбекстанға арналған платформа іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии &quot;Финансовая элита России 2024&quot; |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}&lt;/ref&gt; және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис &quot;Выберу.ру&quot; выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Бизнес-үлгісі ==
«Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: Яндекс және Google сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға андеррайтингке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>qs8yuof5zt1i9d37az01qa8x7ycv8xy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604322</id>
      <parentid>3604320</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kshetunsky</username>
        <id>166191</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3604322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20494" sha1="1wxpmdmpb8kt9blgwv1z3hr5qshve2n" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
|company_name=Выберу.ру
|company_logo=
|company_type=
|company_activity=Қаржылық маркетплейс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|founders=Григорий Бурденко 
|location=[[Ресей]], [[Мәскеу]]
|key_people=Григорий Бурденко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок  | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ярослав Баджурак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам  |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ирина Андриевская&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Анна Романенко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}&lt;/ref&gt;
|industry=[[Қаржы]]
|num_employees=шамамен 120 (2024)
|сайты=https://www.vbr.ru/
}}

'''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода  |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение &quot;Выберу.ру&quot; стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес &amp; Информационные технологии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}&lt;/ref&gt; Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot; /&gt;

2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.&lt;ref name=&quot;comnews&quot; /&gt;

2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&amp;page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы [[Қазақстан]]ға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}&lt;/ref&gt; Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}&lt;/ref&gt; Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}&lt;/ref&gt; және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Өзбекстанға арналған платформа іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии &quot;Финансовая элита России 2024&quot; |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}&lt;/ref&gt; және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис &quot;Выберу.ру&quot; выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Бизнес-үлгісі ==
«Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: Яндекс және Google сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға андеррайтингке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>1wxpmdmpb8kt9blgwv1z3hr5qshve2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604323</id>
      <parentid>3604322</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kshetunsky</username>
        <id>166191</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3604323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20498" sha1="hcgc7wvmgl99gs9ydx4xakh33j9dfnb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
|company_name=Выберу.ру
|company_logo=
|company_type=
|company_activity=Қаржылық маркетплейс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|founders=Григорий Бурденко 
|location=[[Ресей]], [[Мәскеу]]
|key_people=Григорий Бурденко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок  | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ярослав Баджурак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам  |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ирина Андриевская&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Анна Романенко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}&lt;/ref&gt;
|industry=[[Қаржы]]
|num_employees=шамамен 120 (2024)
|сайты=https://www.vbr.ru/
}}

'''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода  |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение &quot;Выберу.ру&quot; стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес &amp; Информационные технологии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}&lt;/ref&gt; Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot; /&gt;

2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.&lt;ref name=&quot;comnews&quot; /&gt;

2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&amp;page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы [[Қазақстан]]ға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}&lt;/ref&gt; Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}&lt;/ref&gt; Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}&lt;/ref&gt; және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы [[Өзбекстан]]ға арналған платформа іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии &quot;Финансовая элита России 2024&quot; |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}&lt;/ref&gt; және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис &quot;Выберу.ру&quot; выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Бизнес-үлгісі ==
«Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: Яндекс және Google сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға андеррайтингке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>hcgc7wvmgl99gs9ydx4xakh33j9dfnb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3604324</id>
      <parentid>3604323</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kshetunsky</username>
        <id>166191</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бизнес-үлгісі */</comment>
      <origin>3604324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20526" sha1="3c1bt9xqcm0g825ivonfkhsgrn15r9b" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Компания
|company_name=Выберу.ру
|company_logo=
|company_type=
|company_activity=Қаржылық маркетплейс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/10/24/mikrofinansovye-organizacii-stali-rezhe-naviazyvat-dopuslugi.html|title=Микрофинансовые организации стали реже навязывать допуслуги|author=Варвара Королева|date= 2024-10-24 |work=Российская газета|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|founders=Григорий Бурденко 
|location=[[Ресей]], [[Мәскеу]]
|key_people=Григорий Бурденко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6466166 |title=Короткие займы сократили срок  | date= 2024-01-24|lang=ru |work=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ярослав Баджурак&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dp.ru/a/2024/03/04/na-bankovskom-rinke-skepticheski |lang=ru|title=Какие будут ставки по сберегательным сертификатам  |author=Евгений Петров|date= 2024-03-04 |work=Деловой Петербург}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2023/05/02/zaemshiki/|title=Подсчитано количество не справляющихся с выплатой кредитов россиян |lang=ru|author=Вячеслав Агапов|date= 2023-05-02 |work=Lenta.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Ирина Андриевская&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/money/mymoney/zakryt_i_zabyt_vygodno_li_seychas_dosrochno_gasit_kredit |title=Закрыть и забыть. Выгодно ли сейчас досрочно гасить кредит?|author=Елена Трегубова|lang=ru| date=2022-07-28 |work=Аргументы и факты}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Анна Романенко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1775444/2024-10-17/eksperty-ukazali-na-rost-popularnosti-selskoi-ipoteki-v-rossii |title=Эксперты указали на рост популярности сельской ипотеки в России|lang=ru| date= 2024-10-17 |work=Известия}}&lt;/ref&gt;
|industry=[[Қаржы]]
|num_employees=шамамен 120 (2024)
|сайты=https://www.vbr.ru/
}}

'''«Выберу.ру»''' — [[банк]]тік, [[инвестиция]]лық, [[сақтандыру]] және [[білім беру]] өнімдерін салыстыру мен таңдауға арналған ресейлік [[Веб-қызмет|онлайн-сервис]]; қаржылық маркетплейс қағидасы бойынша жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/67372cc39a7947da8c8124ed? |title=В «Выберу.ру» увидели сдвиг интереса россиян в пользу вкладов до полугода  |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-15 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/quote/news/article/6725e8c49a794720ecba5913? |title=ЦБ: средняя ставка по вкладам в топ-10 банков превысила 20% годовых |author=Ольга Анохина|lang=ru|date= 2024-11-02 |work=РБК }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20241025/tsentrobank-1979958707.html |title=Социологи узнали об отношении россиян к предложению ограничить займы в МФО |lang=ru|date=2024-10-25 |work=РИА Новости }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Жобаны 2015 жылы DD Planet IT-компаниясының бас директоры Григорий Бурденко іске қосты.&lt;ref name=&quot;PT&quot;&gt;{{Cite web|url=https://planet-today.ru/stati/zhizn/recommend/item/174482-kak-rossiyanam-oplachivat-pokupki-za-granitsej |title=Как россиянам оплачивать покупки за границей |author=Дмитрий Иванов|date= 2024-11-11 |lang=ru|work=Planet Today }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;comnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203435/2019-12-10/2019-w50/mobilnoe-prilozhenie-vyberuru-stalo-laureatom-premii-comnews-awards-2019|title=Мобильное приложение &quot;Выберу.ру&quot; стало лауреатом премии ComNews Awards 2019 |work=www.comnews.ru|lang=ru|date=2019-12-10}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін Бурденко қаржылық өнімдерді таңдауға арналған ұқсас сервис — «Сравни.ру» (2009 жылы іске қосылған) — әзірлеумен айналысқан.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bit.samag.ru/interwiev/more/145|title=Григорий Бурденко: «Если сервисов, агрегирующих финансовые продукты и услуги, будет больше, мы все от этого только выиграем»|lang=ru|work=Бизнес &amp; Информационные технологии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://platforms.su/expert/23758|title=Григорий Юрьевич Бурденко: эксперт ИТ-рынка |lang=ru|work=Цифровой маркетплейс}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 23 қарашада жоба «Экономика, бизнес және инвестициялар» санатында Рунет сыйлығына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vechor.ru/news-today/proekt-vyberu-ru-byl-nagrazhden-premiej-runeta|title=Проект Выберу.ру был награжден Премией Рунета |work=Вечерний Орёл |lang=ru|date=2017-12-30|author=Полина Новикова }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.epigraph.info/14-obshchestvo/653-proekt-vyberu-ru-stal-laureatom-premii-runeta.html|title=Проект Выберу.ру стал лауреатом премии Рунета|work=Эпиграф |lang=ru|date=2017-12-28}}&lt;/ref&gt; Сол кезде «Выберу.ру» сайтының айлық кірушілер саны шамамен 600 000 адамға жетті.&lt;ref name=&quot;БИТ&quot; /&gt;

2018 жылы [[Мобильді қосымшалар|мобильді қосымша]] әзірленді.&lt;ref name=&quot;comnews&quot; /&gt;

2019 жылы «Выберу.ру» мобильді қосымшасы ComNews Awards сыйлығының «Ақылды қала. Қаржы секторындағы үздік шешім» номинациясында лауреат атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comnews.ru/content/203399/2019-12-09/2019-w50/comnews-nagradil-liderov-umnogo-goroda|title=ComNews наградил лидеров умного города |work=ComNews |lang=ru|date=2019-12-09|author=Анастасия Самсонова}}&lt;/ref&gt;

2020 жылы Цифрлық даму министрлігінің бұйрығымен сервис отандық әлеуметтік маңызы бар ақпараттық ресурстар тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|title=Приказ Минкомсвязи России № 148 «О проведении эксперимента об оказании гражданам на безвозмездной основе услуг связи по передаче данных и предоставлению доступа к информационно-телекоммуникационной сети «Интернет» на территории Российской Федерации для использования социально значимых информационных ресурсов в информационно-телекоммуникационной сети «Интернет»|lang=ru|work=digital.gov.ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406191347/https://digital.gov.ru/ru/documents/7146/|archive-date=2020-04-06}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдан бері Сколково резиденті болып табылады.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Исследование: какая ипотека интересна пользователям на сегодняшний день|work=Аргументы Недели|lang=ru|date=2024-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumenti.ru/society/2024/11/925672|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» получил статус резидента «Сколково»|work=Национальный банковский журнал|lang=ru|date=2022-01-24}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың шілде айында маркетплейс Роскомнадзордың БАҚ лицензиясын алды — тіркеу нөмірі ЭЛ № ФС 77 — 81497, 16.07.2021 ж.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rkn.gov.ru/activity/mass-media/for-founders/media/?id=875491&amp;page=|title= Перечень наименований зарегистрированных СМИ|lang=ru|work=Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы [[Қазақстан]]ға арналған платформа («Выберу Казахстан») іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/blogz/viveru/59419/|title=«Выберу.ру» запустил маркетплейс банков и МФО Казахстана |work=Национальный банковский журнал|lang=ru|access-date=2022-08-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spark.ru/startup/redaktsiya-spark-ru/blog/99084/kak-zapustit-tsifrovoj-biznes-v-kazahstane-poka-etogo-ne-sdelali-konkurenti|title= Как запустить цифровой бизнес в Казахстане, пока этого не сделали конкуренты|work=spark.ru|lang=ru|access-date=2022-11-07}}&lt;/ref&gt; Сол жылы маркетплейстің ресми сайтында жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі «Валера» нейрожелілік көмекшісі жұмыс істей бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2022-11-24_finansovyj_marketplejs_vyberu|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» объявил о запуске искусственного интеллекта «Валеры» |work=CNews |lang=ru| date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/yaroslav_badzhurak_vyberu_ru_dvum_platezhn/62575/|title=Ярослав Баджурак, «Выберу.ру»: Двум платежным системам не бывать|work=Национальный банковский журнал |lang=ru| date=2023-07-02}}&lt;/ref&gt; 2022 жылы «Выберу.ру» сайтының ең жоғары кірушілер саны айына 5 миллионнан 7 миллион адамға дейін өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_simbioz_bankov/60762/|title=Григорий БУРДЕНКО, «Выберу.ру»: «Симбиоз банков и финансовых маркетплейсов — ответ рынка на растущий онлайн-спрос»| work=Национальный банковский журнал|lang=ru| date=2022-12-15}}&lt;/ref&gt; Жыл қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігінің ең көп сілтеме жасалатын қаржылық БАҚ рейтингінде 5-ші орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|title=Топ-20 самых цитируемых СМИ финансовой отрасли - 2022 год|work=Медиалогия|lang=ru|date=2023-01-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124015555/https://www.mlg.ru/ratings/media/sectoral/11799/|archive-date=2023-01-24}}&lt;/ref&gt; және «Қаржылық маркетплейс» номинациясында «Қаржылық Олимп» сыйлығының лауреаты болды.&lt;ref name=&quot;PT&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-key.com/object/193019/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» стал лауреатом премии «Финансовый Олимп — 2022»| work=Бизнес Ключ| date=2022-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы «Выберу.ру» Ресейде алғаш рет микроқаржы нарығында компания мен клиент арасындағы өзара іс-қимыл саласында «МҚҰ клиенттік ашықтық рейтингі» кешенді зерттеу жүргізді. Зерттеу барысында 80-нен астам ең ірі компания 50 параметр бойынша талданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.rnx.ru/text/123347.html|title=Рейтинг клиентской открытости МФО : краткие итоги|work=RNX|date=2023-10-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Осы зерттеуді әзірлегені үшін сервис журналистер мен публицистер арасындағы «МиР» СРО «Микроқаржыландыру және Даму» сыйлығының «Пікір» номинациясында жеңімпаз атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://npmir.ru/news/otr-news/key-events/7323/|title=СРО «МиР» наградила лауреатов конкурса «Микрофинансирование и Развитие» среди журналистов и публицистов |work=СРО «Мир»| date=2023-12-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы [[Өзбекстан]]ға арналған платформа іске қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/news/line/2024-02-21_vyberuru_zapustil_finansovyj|title=«Выберу.ру» запустил финансовый маркетплейс в Узбекистане|lang=ru |work=CNews | date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/news/vyberuru-uzbekistan/|title=Финансовый маркетплейс «Выберу.ру» вышел на рынок Узбекистана| author=Анастасия Марьина |lang=ru|work=rb.ru|date=2024-02-21}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың I жартыжылдығы қорытындысы бойынша маркетплейс «Медиалогия» агенттігі нұсқасындағы қаржылық маркетплейстердің сілтеме жасалу рейтингінде екінші орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mlg.ru/ratings/research/13385/|title=Финансовые маркетплейсы: I полугодие 2024 |work= Медиалогия| date=2024-09-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Жыл соңында «Выберу.ру» «Алтын сайт» интернет-жобалар конкурсында «Ең үздік агрегатор сайт (сауда, ойын-сауық, қаржы және т.б. үшін)» номинациясында екінші орын иеленді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raec.ru/live/branch/14638/|title=Церемония награждения лауреатов премии «Золотой сайт» и «Золотое приложение 2023» прошла в Кибердоме |work=Ассоциация электронных коммуникаций (РАЭК)| date=2024-12-19|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Қаржылық элита 2024» қаржы сыйлығының «МҚҰ нарығын кешенді зерттегені үшін» номинациясында лауреат атанды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/novosti-partnerov/22731315|title=Объявлены имена лауреатов XIX Премии &quot;Финансовая элита России 2024&quot; |author= Пресс-служба премии «Финансовая элита России» |work=TACC| date=2024-12-20|lang=ru}}&lt;/ref&gt; және «Ұлттық банктік сыйлық — 2024» байқауында «Қаржы секторындағы клиенттік ашықтық мәселелерін зерттегені үшін» номинациясында жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/video/nbj-i-arb-nazvali-pobediteley-natsionalnoy/67998/|title=NBJ и АРБ назвали победителей Национальной банковской премии – 2024|website=Национальный банковский журнал| date=2024-12-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Мексикада қаржы маркетплейсін іске қосты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://investfuture.ru/articles/rossiyskiy-fintekh-servis-vyberu-ru-vykhodit-na-rynok-meksiki-s-47-predlozheniyami-1178808241|title=Российский финтех-сервис &quot;Выберу.ру&quot; выходит на рынок Мексики с 47 предложениями |lang=ru|author=Никита Марычев|work=InvestFuture|date=2026-04-24|access-date=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Бизнес-үлгісі ==
«Выберу.ру» бизнес-үлгісінің негізінде заңды тұлғалармен — банктік, инвестициялық, сақтандыру және білім беру қызметтерін жеткізушілермен ынтымақтастық жатыр. Аудиторияны тарту тұрғысынан қаржылық маркетплейстерде маңызды артықшылық бар: [[Яндекс]] және [[Google іздеу|Google]] сияқты іздеу жүйелері көп өнім ұсынатын сайттарға артықшылық береді, сондықтан ірі маркетплейстер іздеу нәтижелерінде банктер немесе сақтандыру компанияларына қарағанда жоғары көрсетіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbj.ru/publs/grigoriy_burdenko_vyberu_ru_finansovye_mar/61434/|title=Григорий Бурденко, Выберу.ру: «Финансовые маркетплейсы стремятся к бесшовному предоставлению банковский услуг, но есть нюансы»|work=Национальный банковский журнал| date=2023-03-03|lang=ru}}&lt;/ref&gt; «Выберу.ру» алгоритмдері классикалық скорингтік модельдер мен өзіндік әзірлемелерді пайдалана отырып, агрегацияланған деректер негізінде ең тиімді өнімді салыстыру және таңдау мүмкіндігін ұсынумен қатар, пайдаланушылардың цифрлық портреттерін жасайды, оларды сегменттейді және серіктестер тарапына жібереді. Клиентті алдын ала өңдеудің барлық шығындары цифрлық витрина тарапында қалады, ал серіктестер маркетплейске медиялық жарнама үшін де, түпкілікті клиент үшін де төлейді. Мұндай ынтымақтастық үлгісінде шағын және орта заңды тұлғалар өз қызметтерін сатуға көбірек мүмкіндік алады, сонымен қатар бұл оларға [[андерайтинг]]ке кететін уақыт пен шығынды үнемдеуге көмектеседі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retail-loyalty.org/expert-forum/tekhnologicheskaya-evolyutsiya-finansovykh-marketpleysov/|title=Технологическая эволюция финансовых маркетплейсов|work=Retail Loyalty| date=2022-12-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5019543|title=Финансовые маркетплейсы — не вместо банков, а вместе |work=Коммерсантъ| date=2021-10-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2015 жылы құрылған компаниялар]]</text>
      <sha1>3c1bt9xqcm0g825ivonfkhsgrn15r9b</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>